Մինչ եվրոպական թանգարանները հարյուր հազարավոր եվրո են նախատեսում Աննա Պողիկյանի գործերը ձեռք բերելու համար, Երևանում ծաղրում են նրա արտաքինը

Նա լսողության կորուստ է ապրել, ձևավորել Նագիբ Մահֆուզի քսան գրքի կազմ, գնացքում կորցրել իր աշխատանքները։ Վենետիկում մասնակցել է «Ոսկե առյուծ» ստացած հայկական տաղավարին։ Նրա գործերը պահվում են Նյու Յորքի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Պոմպիդուում, Մետրոպոլիտենում և Լյուդվիգում։ Երևանյան մեկնաբանությունների մի մասում այս կենսագրությունից մնացել էին միայն մազերը։

23 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

2026 թվականի մայիսի 15-ին Երևանի Արամի փողոցի թիվ 1 շենքում՝ Հայաստանի ազգային պատկերասրահի չորս սրահներում, կախված էին երեսունյոթ գորգ ու գոբելեն։ Նախ եղել էին փոքր թղթերն ու Աննա Պողիկյանի գունավոր մատիտի գծերը։ Նա ճանապարհորդել էր Հայաստանի հարավում, հասել մինչև Մեղրի, այցելել գորգագործական արհեստանոցներ։ Հետո ինը ամիս Արցախից բռնի տեղահանված կանայք նրա նկարները հյուսել էին տեղական բրդով՝ օգտագործելով ավելի քան երկու հարյուր ներկանյութ։ Նրանցից մի քանիսը նախկինում աշխատել էին «Արցախ կարպետում»։ Պատկերասրահում կային նաև աշխատանքի լուսանկարներն ու տեսանյութերը, ներկման ու հյուսման նյութերը։ Սա Պողիկյանի առաջին անհատական ցուցահանդեսն էր Հայաստանում։

Ցուցադրության պատկերները տարածվեցին հայալեզու համացանցում։ Մեկնաբանությունների մի մասը վերաբերում էր նկարչուհու արտաքինին՝ կնճիռներին, սպիտակ մազերին, դեմքի անհարթություններին։ Նրա աշխատանքը մի կողմ էին թողել։ Քննում էին, թե ինչպես պիտի ներկվեն մազերը, հարթվի մաշկը, չերևա տարիքը։ Ինը ամսվա աշխատանքն այդ խոսակցության մեջ չկար։

2024-ին Քյոլնի Լյուդվիգ թանգարանը մինչև հարյուր հազար եվրո էր նախատեսել Պողիկյանի աշխատանքի կամ աշխատանքների խմբի ձեռքբերման համար։ Վոլֆգանգ Հանի անվան մրցանակը ներառում էր նաև ցուցադրություն ու հրատարակություն։ Ժյուրին գրում էր նրա քաղաքական ու բանաստեղծական աշխատանքի, տարբեր վայրերում հավաքած պատմությունների, թղթից կտրված կերպարների մասին։ Նրան ներկայացնում էր որպես խիստ արդիական արվեստագետ՝ առանց հոբելյանական հանդիսավորության։ Փաստաթղթում գրանցված էր նաև ուշացած ճանաչումը. միջազգային արվեստի դաշտում նրան լայնորեն ճանաչել էին միայն վերջին տասնամյակում, երբ արդեն յոթանասունին մոտ էր։ Դեմքի խնամքի մասին այնտեղ տող չկար։

Աննա Պողիկյանը ծնվել է Կահիրեում՝ 1946-ին։ Հայրը ժամագործ էր։ Ընտանիքն ապրում էր Հելիոպոլիսում, որն այն ժամանակ դեռ բաց տարածքներով ու մաքուր օդով արվարձան էր՝ անապատի մոտ։ Աննան հաճախել է Նուբարյան հայկական դպրոց։ Նկարչության առաջին լուրջ դասերը ստացել է եգիպտահայ նկարիչ ու քանդակագործ Օննիկ Ավետիսյանից։ 1952-ի հեղափոխության օրը ռադիոյի երաժշտությունն ընդհատվել է։ Փոքրիկ Աննան լսել է, որ թագավորին հեռացրել են երկրից։

Կահիրեի ամերիկյան համալսարանում նա ուսումնասիրեց քաղաքագիտություն և տնտեսագիտություն։ Նկարչության դասեր էր առնում եգիպտացի մոդեռնիստ Ֆուադ Քամելից։ 1970-ականների սկզբին մեկնեց Կանադա, Մոնրեալում սովորեց արվեստ ու երաժշտություն։ Այդ տարիներին լսողության կորուստ ունեցավ։ Կենսագրական գրառումներն այդ կորստի պատճառը գրեթե չեն բացատրում։ Աշխարհի ձայները նախկինի պես չէր լսում։ Հետագայում նրա գործերում սկսեց կրկնվել ականջի պատկերը։

Քսան տարեկանից Պողիկյանը ճանապարհորդում էր տետրերով։ Աշխատում էր հյուրանոցային սենյակներում, գնացքներում, ժամանակավոր արվեստանոցներում։ Գրում էր, նկարում, հավաքում տեղական պատմություններ։ Հետո դրանք կապում էր աղի, մետաքսի, բամբակի, անագի առևտրի, ստրկության, գաղթի ու պատերազմի ճանապարհների հետ։ 1980-ականներին Կահիրեի գրախանութներում հայտնվում էին նրա պատկերազարդած պոեզիայի գրքերը։ Նագիբ Մահֆուզի համար նա քսան գրքի կազմերի շարք ստեղծեց։ Նոբելյան մրցանակակրի անունը հայտնի էր աշխարհին։ Կազմերի հեղինակը դեռ խուսափում էր ցուցասրահներից։

Եգիպտոս տանող գնացքում գողացան նրա պայուսակները՝ աշխատանքների հետ։ Պողիկյանը հետագայում այդ կորուստը կապեց ցուցադրվելու իր որոշման հետ։ Տետրերն ու նկարները սկսեցին հասնել ցուցասրահներ։

2009-ին նա մասնակցեց Ստամբուլի բիենալեին, 2011-ին՝ Շարժայի, 2012-ին՝ «դոկումենտա 13»-ին։ Կահիրեի 2011 թվականի հեղափոխության ընթացքում և դրանից հետո ստեղծած տասներկու թերթերը հիմա Նյու Յորքի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում են։ Թահրիրի հրապարակը դրանցում երևում է տարբեր դիտակետերից՝ ճանաչելի շենքեր, խիտ բազմություն, գրի նմանվող գծեր, արագ փոխվող տեսարաններ։ Մեկ թերթի մեջ ամբողջը չկա։ Պետք է մյուսին անցնել, հետո՝ հաջորդին։ Պողիկյանը պահել է քաղաքի շփոթը. դեռ պարզ չէ, թե հեղափոխությունն ուր է տանում։

2015-ի մայիսին Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում բացվեց «Հայություն» տաղավարը՝ սփյուռքի տասնութ արվեստագետի մասնակցությամբ։ Այն նվիրված էր ցեղասպանությունից մեկ դար անց աշխարհով մեկ ցրված հայերի փորձառությանը։ Բիենալեի ժյուրին Հայաստանի ազգային մասնակցությանը շնորհեց «Ոսկե առյուծը»։ Մրցանակն ամբողջ տաղավարինն էր։ Կահիրեում ծնված ու Կանադայում ուսանած Պողիկյանը մեկն էր այդ տասնութից։ Նրա հետագա կենսագրականներից մի քանիսում մրցանակը գրվեց միայն իր անվան կողքին։ Մյուս տասնյոթ արվեստագետները մնացին այդ ձևակերպումից դուրս։ Հայալեզու ծաղրանքը նրա կենսագրությունն ուրիշ կերպ էր կրճատում՝ աշխատանքից թողնելով միայն դեմքը։

Փարիզի Պոմպիդու կենտրոնում պահվում է նրա «Զբոսանք անգիտակցականի միջով» գործը՝ քսանութ կտրված կերպար, որոնց շարժումը հիշեցնում է Կարագյոզի ստվերային թատրոնը։ Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանը 2024-ին ձեռք բերեց «Գետափնյա քաղաք՝ Կահիրե» և «Գետափնյա քաղաք՝ Ամազոն» շարքերը՝ տասնմեկական թերթով։ Դեռ 2019-ին Թեյթ Սենթ Այվսում բացվել էր նրան նվիրված առաջին խոշոր բրիտանական ցուցահանդեսը։ Գործերի նյութերը տարբեր են՝ գուաշ, գունավոր մատիտ, մոմ, խադի թուղթ։ Դրանցում գետեր են, հանքեր, բանվորներ, կտրված մարմիններ, իշխանության դիմանկարներ։

2025-ի ամռանը Մարգեյթի Թըրներ ժամանակակից արվեստի կենտրոնի արվեստանոցում էլեկտրական սալիկի վրա մոմի ու գունանյութի խառնուրդ էր եռում։ Կահիրեից նոր հասած Պողիկյանը ներկում էր բնական չափի առասպելական ջրասույզի քանդակը։ Ձեռքերն ու դեմքը կապույտ էին։ Աշխատում էր տաք մոմով, թղթաշաղախե մարմիններով, կառուցում ստորջրյա աշխարհը։ Ինստալյացիայում պիտի հնչեին Մարգեյթի ափի և Ալեքսանդրիայի նավահանգստի ձայները։ Բրիտանական ափերից հավաքված փայտակտորները պիտի հիշեցնեին խորտակված նավերը։ Պատուհանից ծովն էր երևում ու փոխում գույնը։ Մեկ տարի անց հայալեզու համացանցում ոմանք նրա դեմքն անփութության նշան համարեցին։ Արվեստանոցում անցկացրած ժամերը կադրից դուրս մնացին։

Հարցազրույցներում Պողիկյանը խոսում է շարժման, փոխակերպման, պատմության, պատկանելության, հայրիշխանական աշխարհում իր սահմանները պահելու մասին։ Դիմահարդարման մասին չի խոսում։ Կահիրեում իրեն կարող են օտար համարել։ Հայաստանում՝ նույնպես։ «Եթե ոչ մի տեղ չես պատկանում, պատկանում ես ինքդ քեզ»։ Այդպես է ձևակերպել իր փորձը։ Ութսունին մոտ նա ասում էր, որ աշխարհից առանձին է ապրում, իր շուրջ սահմաններ է կառուցել, մոտակայքում հարազատներ չունի։ Տեսախցիկի առաջ նրա տարիքը երևում է։ Մազերը սպիտակ են, մաշկը՝ կնճռոտ։ Իր արտաքինով նա առանձին մանիֆեստ չի հռչակում։ Տարիքը թաքցնելու պահանջը գալիս է մեկնաբանությունների դաշտից։

2025-ի հունիսին ու հուլիսին Պողիկյանը Հայաստանում էր՝ մեկամսյա ստեղծագործական ծրագրով։ Այցելեց գորգագործական արհեստանոցներ, հանդիպեց Արցախից բռնի տեղահանված կանանց, ճանապարհ անցավ մինչև Մեղրի։ Հետո նրա նկարները հանձնվեցին գորգագործներին ու ներկարարներին։ Նկարի գույնը պիտի ստանային բրդի վրա, անկանոն գիծը՝ հանգույցներով։ Նախագիծը կանանց օգնեց շարունակել մասնագիտությունը Երևանի և մերձակա գյուղերի արհեստանոցներում։ Պողիկյանը հետաքրքրվում էր նրանց կյանքով ու տեղահանության պատմություններով, գույնի ընտրությամբ, իր նկարների հանդեպ նրանց արձագանքով։ Նրա նկարը գորգ դարձնելու համար այդ կանանց արհեստն էր պետք։ Հյուսվածքի վրա նրանց աշխատանքի հետքն էլ էր մնում։

Օգոստոսի 15-ին ավարտվեց «Հյուսելու մշակույթ» ցուցադրությունը։ Գորգերի երեսին Մեղրիի հողն է, մարդը, առասպելը, պատերազմից հետո տուն փնտրելու հիշողությունը։ Հետևի կողմում երևում են թելի կարճ ծայրերն ու անհարթ հանգույցները։