Ո՞վ է Ռև Լեբարեդյանը` աշխարհի ամենաթանկ ընկերության՝ NVIDIA-ի փոխնախագահը. մանկության գաղտնի հայերենից մինչև Հրազդանի արհեստական բանականության համալիր
Վեց տարեկան Ռև Լեբարեդյանը հորից «Քոմոդոր» ստացավ և երկար ժամանակ չհեռացավ այդ մեքենայի առաջ բացված աշխարհից։ Հետո եկան Հոլիվուդը, սեփական ընկերությունը, NVIDIA-ն, երևանյան 93 հաստիքները և Հրազդանի 6144 գրաֆիկական պրոցեսորները։
24 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
2022 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, Կալիֆոռնիայի Լոս Գատոս քաղաքում, տասնհինգամյա Զարեհ Լեբարեդյանը միացրեց ձայնագրիչը։
— Բաբա, կարո՞ղ ես պատմել քո ամենաերջանիկ հիշողություններից մեկը։
Ռև Լեբարեդյանը 46 տարեկան էր։ NVIDIA-ում նրա աշխատանքի 21-րդ տարին էր մոտենում։ Նա արդեն ղեկավարում էր համակարգեր, որոնցով գործարանները, մեքենաներն ու ռոբոտները ստանում են իրենց թվային կրկնօրինակները։ Պատասխանը չիպերից ու գրաֆիկայից հեռու էր։ Հիշեց նորածին Դարոնին առաջին անգամ գրկելու պահը։ Հետո՝ Զարեհին։ Երկու հիշողություն։ Նույն շարժումը՝ երեխային ձեռքերի վրա պահելու։
2026 թվականի սեպտեմբերի 23-ին NVIDIA-ի բորսայական արժեքը մոտեցել էր 5,45 տրիլիոն դոլարի՝ անցնելով Apple-ին և Microsoft-ին։ Ընկերության կայքում Լեբարեդյանի պաշտոնը տեղավորվում է մեկ տողի մեջ՝ ֆիզիկական արհեստական բանականության մոդելավորման փոխնախագահ։ Այդ պաշտոնի պատմությունը սկսվում է վեց տարեկան երեխայից ու հոր գնած տարօրինակ մեքենայից։
1980-ականների սկզբին վեց տարեկան երեխայի սենյակում «Քոմոդոր VIC-20»-ը սովորական իր չէր։ Հայրը սարքը տուն բերեց։ Ռևը միտք էր հորինում, հրահանգ գրում ու անմիջապես տեսնում, թե մեքենան ինչպես է կատարում այն։
Տասը կամ տասնմեկ տարեկանում նա համակարգչային ամսագրում մի նկար գտավ։ Շախմատաձև հատակի վրա օդում կախված էին երկու գնդեր։ Մեկը թափանցիկ էր, մյուսը՝ հայելային։ Սկզբում չէր հասկանում՝ ինչ է տեսնում։ Նկարը ձեռքով չէին արել։ Լուսանկար էլ չէր։ Այն հաշվել էր ծրագիրը։
Մոր կողմի ընտանիքում նկարել գիտեին։ Մատիտը վերցնում էին ու գիծ քաշում։ Ռևի ձեռքը այդպես չէր աշխատում։ Նա կարողանում էր ծրագիր գրել։ Երկու գնդերի առաջ հասկացավ, որ համակարգիչը կարող է դառնալ իր մատիտը։ Հեռախոսագծով հասանելի էլեկտրոնային հայտարարատախտակներում գտավ ճառագայթային հետագծմանը նվիրված տեքստային տեղեկագիր։ Սկսեց սովորել վեկտորային մաթեմատիկա, լույսի ընթացքը, արտացոլումը։ Տարիներ անց աշխատելու էր Էրիկ Հեյնսի և Թըրներ Ուիթեդի հետ՝ այն մարդկանց, որոնց գրածները պատանի ժամանակ փնտրում էր էկրանի վրա։
1993 թվականը նրա կենսագրության մեջ երեք անգամ է հայտնվում։ Ռևը դարձավ տասնութ տարեկան։ Հիմնադրվեց NVIDIA-ն։ Էկրան բարձրացավ «Յուրայի դարաշրջանի պարկը»։ Կինոդահլիճում երևացին կենդանիներ, որոնք գոյություն չունեին նկարահանման հրապարակում, բայց շարժվում էին կենդանի մարմնի համոզչությամբ։ Լոս Անջելեսի ստուդիաներին շտապ պետք էին մարդիկ, որոնք թվերով կարող էին կառուցել լույս, մաշկ, մազ ու շարժում։
Լեբարեդյանը աշխատանքի անցավ «Ուորներ Բրադերս Դիջիթալում», հետո՝ Դիսնեյի «Դրիմ Քուեսթ Իմեջիսում»։ «Հզոր Ջո Յանգը» ֆիլմի համար գրեց գորիլայի մազածածկույթը պատկերող համակարգը։ Յուրաքանչյուր մազի հետևում հաշվարկ կար։ Ֆիլմը հետագայում «Օսկարի» առաջադրվեց տեսողական էֆեկտների համար։
1998-ին Ռևն ու Ռեյչելը հիմնեցին «Սթիմբոութ Սոֆթուեր»-ը։ Ռևի պատկերագեներացնող համակարգը արտոնագրեցին Դիսնեյը, Սոնին, «Դիջիթալ Դոմեյնը» և այլ ստուդիաներ։ Երեք տարի անց նրանք ամուսնացան Նոր Օռլեանում։ Քաղաքը մնաց նրանց ընտանեկան կյանքի մեջ՝ իր երաժշտությամբ, արվեստով ու համայնքով։ Ավելի ուշ նրանց բարեգործական աշխատանքի երկու հիմնական հասցեներից մեկը դարձավ Նոր Օռլեանը, մյուսը՝ Հայաստանը։
Սեփական ընկերության տարիներից Լեբարեդյանը հիշում է նաև մի որոշում, որը շատ ուշ ընդունեց։ Պայմանները փոխվել էին։ Նախկին թվով աշխատակիցներ պահել այլևս հնարավոր չէր։ Նա հասկանում էր դա, բայց կրճատումը հետաձգեց։ Հետաձգումը վնասեց ընկերությանը։ Մարդկանց էլ չփրկեց։ Տարիներ անց որդուն հենց այս դրվագը պատմեց որպես իր ամենածանր դասերից մեկը։
2002-ին նա ընդունեց NVIDIA-ի առաջարկը։ Գրաֆիկական պրոցեսորները ծրագրավորվող ստվերարկման հնարավորություն էին ստանում։ Կինոյի համար ժամերով հաշվարկվող պատկերը մոտենում էր իրական ժամանակին։ Լեբարեդյանը միացավ Cg ստվերարկման լեզվի առաջին մշակողներին։ Նա կարծում էր, որ կինոյի որակով կենդանի եռաչափ աշխարհը կգա մի քանի տարում։ Սպասեց գրեթե երկու տասնամյակ։
NVIDIA-ի տարիները ընտանիքին տարան Լոս Անջելեսից Օսթին, այնտեղից՝ Մոսկվա, հետո Շանհայ և Լոս Գատոս։ Լեբարեդյանը ղեկավարի կարիերա չէր ծրագրել։ Սեփական ձեռքով ծրագրավորելն իրեն ավելի էր ձգում։ Հաջորդ պաշտոնի մասին երբեմն հայտնում էին այն պահին, երբ որոշումն արդեն ընդունված էր։ Այսօր նրա ինժեներական, հետազոտական և արտադրանքի մշակման թիմերը զարգացնում են «Օմնիվերսը»՝ հարթակ, որտեղ կառուցվում են ֆիզիկական օրենքներով աշխատող վիրտուալ միջավայրեր։
Իրական պահեստում ռոբոտի սխալ շրջադարձը կարող է ջարդել սարքը, կանգնեցնել հոսքագիծը կամ մարդ վնասել։ Վիրտուալ պահեստում ռոբոտը կարող է ընկնել, բախվել, սխալ տուփ վերցնել, նորից սկսել։ Հազար անգամ։ Միլիոն անգամ։ Մեքենան հավաքում է փորձը, հետո այն տեղափոխվում է իրական ռոբոտի ծրագրի մեջ։ Այդ աշխատանքի արմատը դեռ համակարգչային ամսագրի երկու գնդերի մեջ է։
Լեբարեդյանը ծնվել է Միացյալ Նահանգներում և մեծացել Լոս Անջելեսի հայկական միջավայրում։ Տանը հայերեն էր խոսում։ Դրսում այդ լեզուն հաճախ ոչ ոք չէր հասկանում։ Նա վաղ սովորեց՝ որտեղ ինչպես խոսել, երբ բացատրել, երբ լռել։ Հետագայում ասել է, որ այդ երկակի կյանքը իրեն ավելի ուշադիր է դարձրել ուրիշների հանդեպ։
Տանը մենակ մնալ գրեթե անհնար էր։ Ներգաղթյալների մեծ ընտանիք էր։ Մտքերի մեջ նա հաճախ մենակ էր։ Հոլիվուդում իր շուրջը նկարիչներ ու կինոյի ղեկավարներ էին, իսկ իրեն զբաղեցնում էին ալգորիթմները, լույսի հաշվարկը, դեռ չբացված տեխնիկական խնդիրները։ NVIDIA-ում գտավ մարդկանց, որոնց հետ այդ մասին խոսելիս երկար նախաբան պետք չէր։ Նրանցից մեկը Ջենսեն Հուանգն էր։ Հոր կողքին հենց Հուանգին է Լեբարեդյանը նշել իր կյանքի ամենաազդեցիկ մարդկանց թվում։
Հուանգից վերցրած դասը Լեբարեդյանը պատմում է խաղի ու ցուցատախտակի օրինակով։ Եթե անընդհատ հաշվին ես նայում, խաղը կորցնում ես։ Ինքը շարունակել է անել այն, ինչ տասը տարեկանում արդեն գրավել էր իրեն։ Փողն ու պաշտոնը եկել են շատ ուշ։ Սկսնակներին էլ նույն բանն է ասում՝ հարցեր տալ, սովորել, երկար աշխատել։ Բնական խելքը, նրա խոսքով, առանց աշխատանքի կիսատ հնարավորություն է։
Ռևն ու Ռեյչելը Հայաստան կանոնավոր այցելում են 2005 թվականից։ Առաջին տարիներին այստեղ տեսնում էին արտապատվիրման ընկերություններ ու մասնագետներ, որոնք մեկնում էին Սիլիկոնյան հովիտ կամ Եվրոպա։ NVIDIA-ն էժան աշխատուժի հասցե չէր փնտրում։ Ընկերությանը պետք էին նեղ մասնագիտացում ունեցող ուժեղ ինժեներներ։
Հետագա այցերի ժամանակ Լեբարեդյանը հանդիպեց վերադարձած մասնագետների, տեղական ստարտափների, միջազգային շուկա մտած ընկերությունների։ 2022-ին նա Հայաստանի համար հրապարակեց 93 թափուր հաստիք։ Առաջին 24 ժամում նամակներ եկան տարբեր երկրներից։ Դիմողների մեջ կային մարդիկ, որոնք պատրաստ էին Հայաստան տեղափոխվել, նաև NVIDIA-ի նախկին աշխատակիցներ։
Իր անձնական պատճառի մասին հարցին Լեբարեդյանը երեք բառով էր պատասխանել.
— Ես հայ եմ։
2026 թվականի փետրվարի 10-ին Հայաստանի կառավարության շենքում նա հանդիպեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։ Հանդիպման պաշտոնական գրառման մեջ հայտնվեց մի արտահայտություն, որը ընտանեկան ծագման պատմություններից շատ հեռու էր՝ NVIDIA-ի բարձր արտադրողականությամբ չիպերի հաջորդ խմբաքանակի արտահանման թույլտվություններ։ Քննարկվել էին «Ֆայրբըրդի» արհեստական բանականության գործարանն ու տվյալների կենտրոնը։
Օգոստոսի 8-ին Հրազդանում գործարկվեց ԱՊՀ տարածքի խոշորագույն արհեստական բանականության հաշվողական համալիրը։ Առաջին փուլում աշխատում էին 6144 B200 գրաֆիկական պրոցեսորներ։ NVIDIA-ի հրապարակումը ստորագրել էր Ռև Լեբարեդյանը։ Տասը տարեկանում նա հեռախոսագծով մի քանի տող գրաֆիկական կոդ էր որոնում։ Այժմ գրում էր Հայաստանում միացված հազարավոր պրոցեսորների մասին։
Ռև և Ռեյչել Լեբարեդյանները 2023-ին ստեղծեցին իրենց հիմնադրամը։ Այն աջակցում է կրթությանը, մշակույթին, ստեղծագործական ու տեխնոլոգիական ուսուցմանը, երիտասարդներին։ Հիմնական երկու հասցեները Հայաստանն ու Նոր Օռլեանն են։ Ռևը Թումոյի տնօրենների խորհրդի անդամ է։ 2026-ին նա նաև Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի հոգաբարձուների խորհրդում էր։
Հիմնադրամի ծրագրերը հրապարակված են։ Ընտանիքի առօրյայից հայտնի է քիչ բան։ Հանրային ձայնագրության շնորհիվ հայտնի են որդիների անունները՝ Դարոն և Զարեհ։ Զարեհը հարցնում է այն բաների մասին, որոնց համար ընկերության էջում տող չկա։
— Ինչպե՞ս կուզեիր, որ քեզ հիշեն,— հարցրեց որդին։
Լեբարեդյանը ճշտեց՝ ո՞վ պետք է հիշի. որդի՞ն, ընկերնե՞րը, թե՞ արտաքին աշխարհը։ Զարեհը խնդրեց երկու պատասխան տալ։ Արտաքին աշխարհի համար նա խոսեց «Օմնիվերսի» մասին։ Իր անունը կարող էր կորչել, եթե կառուցածը շարունակեր աշխատել։ Որդու հիշողության մեջ ուզում էր մնալ որպես մարդ, որը խորապես սիրել ու հոգացել է նրա մասին, որի ներկայությունը արժեր ունենալ կյանքում։
Երբ խոսքը հասավ երեխաների ապագային, նա մասնագիտություն չթելադրեց։ Ընտանեկան ուղի էլ չպահանջեց։ Ուզում էր, որ որդիները գտնեն մի գործ, որի մեջ իրենց օգտակար կզգան։ Շաբաթներով գոլֆ խաղալու ու ծովափին նստելու թոշակային պատկերը նրան ճնշում էր։ Աշխատանքի ամենամեծ պարգևը օգտակար լինելու զգացումն էր։
Քսանվեց րոպե անց Զարեհը շնորհակալություն հայտնեց հորը։ Ռևն էլ շնորհակալություն հայտնեց լավ հարցերի և իր երկար խոսքը լսելու համար։ Հետո ասաց.
— Ես քեզ շատ եմ սիրում։
— Ես էլ քեզ։
Ձայնագրությունն ավարտվեց։ Այն պահվում է Վաշինգտոնում՝ Կոնգրեսի գրադարանի Ամերիկյան ժողովրդական կյանքի կենտրոնում։ Դրանից հետո NVIDIA-ի շուկայական արժեքին տրիլիոններ ավելացան։ Ֆայլի վերջում մնացին նույն երկու ձայները։
