Ստեփանակերտի երկու եկեղեցին անհետացել էին արբանյակային պատկերներից, երբ Հիքմեթ Հաջիևը Գանձասարում խոսում էր ժառանգության պահպանությունից. մի ցինիզմի պատմություն, որին պատասխան չի տրվում
Սեպտեմբերի 22-ին «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» աշխատանքային խումբ ստեղծեց Սյունիքի, Վայոց ձորի և Սևանի ավազանի եկեղեցիների, վանքերի ու խաչքարերի «պատկանելությունը» ուսումնասիրելու համար։ Նույն հաղորդագրության վերջին տողում այդ աշխատանքը կապվեց ադրբեջանցիների «անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի» հետ։ Վաշինգտոնում նախաստորագրված համաձայնագիրը տարածքային պահանջները բացառում է։ Բաքվի մեկ այլ փաստաթուղթ Հայաստանի ներսում նախատեսում է միջազգային առաքելություն, ոստիկանություն, քաղաքացիական վարչակազմ և տեղական անվտանգության ուժեր։
22 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.
2026 թվականի սեպտեմբերի 11–12-ին Գանձասարի բակում կանգնած էին Բաքվում հավատարմագրված դեսպաններ, միջազգային կառույցների ներկայացուցիչներ, ադրբեջանցի պաշտոնյաներ և տեսախցիկներ։ Ադրբեջանական կողմի հայտարարությամբ՝ այցին մասնակցել էին 58 պետության և ինը միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչներ։ Նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը նրանց պատմում էր Կովկասյան Աղվանքի մասին։ Հասան-Ջալալին ներկայացնում էր որպես աղվանական իշխան, Գանձասարը՝ աղվանական քրիստոնեական հուշարձան։ Հայկական կողմի արձագանքներին նա պատասխանեց՝ «Տեսնել՝ նշանակում է հավատալ»։
Վանքի պատերին երկար հայերեն արձանագրություններ կային՝ անուններ, թվականներ, շինարարության հիշատակումներ։ Հաջիևի տարածած տեսանյութում ցուցափեղկի բաց գրքերի էջերը դատարկ էին։ Նա սպիտակ թերթերը ներկայացնում էր որպես հայկական կեղծարարության ապացույց։ Տեսագրության մեջ լսվում էին զարմացած ձայներ և կարճ ծիծաղ։ Հաջորդ կանգառը Դադիվանքն էր։ Պաշտոնական հաղորդագրություններում երկու վանքն էլ մտան նույն պատմության մեջ․ հայկական ներկայությունը ներկայացվեց որպես ուշացած միջամտություն և խեղաթյուրում։
Տասը օր անց՝ սեպտեմբերի 22-ին, «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» հայտարարեց նոր աշխատանքային խմբի մասին։ Ուսումնասիրման տարածքը ներկայիս Հայաստանի Հանրապետությունն էր, բայց հաղորդագրության քարտեզը գրված էր այլ անուններով՝ «պատմական Զանգեզուր», «Դարալագյազ», «Գյոյչա լճի ավազան»։ Հայաստանի քարտեզի վրա դրանք Սյունիքն են, Վայոց ձորը և Սևանա լճի ավազանը։
Խումբը պետք է ուսումնասիրեր եկեղեցիների, մատուռների, վանքերի ու խաչքարերի պատմությունը, ծագումը, ճարտարապետությունը, վիմագրությունը և «պատկանելությունը»։ Նյութերը պիտի հավաքվեին մեկ գիտական շտեմարանում։ Համայնքը հայտարարեց, որ արդեն ունի հարյուրավոր փաստաթղթեր։ Անուններ չհրապարակվեցին։ Չհրապարակվեց նաև ուսումնասիրվող հուշարձանների ցանկը։ Տարածքը հրապարակվեց։
Գանձասարի և Դադիվանքի այցը նույն հաղորդագրության մեջ նշվում էր որպես թեման միջազգային օրակարգ տանելու քայլ։ Վերջին նախադասությունն ավելի ուղիղ էր։ Աշխատանքը պետք է փաստագրեր Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիների անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի պատմամշակութային հիմքերը։ Եկեղեցին ու վերադարձը հայտնվեցին նույն փաստաթղթի մեջ։
«Ադրբեջանցիները պատրաստվում են “խաղաղությանը”։ Ինչո՞ւ “Ուժեղ Հայաստանը” չի նկատում, թե որքան խաղաղ են ադրբեջանցիների նպատակները»,— գրեց «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Նարեկ Կարապետյանը։ Հաջորդ տողը կարճ էր․ «Խաղաղության աղավնիներ Ջեյհունն ու Հիքմեթը»։ Ջեյհունը Ադրբեջանի արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովն էր։ Հիքմեթը՝ նախագահական վարչակազմի արտաքին քաղաքական խոսքի գլխավոր ճարտարապետներից Հաջիևը։
Բայրամովի ստորագրությունը մեկ տարի առաջ հայտնվել էր խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրված տեքստի տակ։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նա և Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը նախաստորագրեցին «Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագիրը։ Առաջին հոդվածը ճանաչում էր երկու երկրների ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Երկրորդը արձանագրում էր, որ կողմերը միմյանց նկատմամբ տարածքային պահանջներ չունեն և հետագայում էլ չեն առաջադրի։ Տասնհինգերորդ հոդվածը արգելում էր թշնամական դիվանագիտական ու տեղեկատվական գործողությունները։ Հինգերորդ հոդվածում դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման ժամկետի տեղում մնացել էր դատարկ գիծ՝ «_____ օր»։
Տեքստը հրապարակված էր։ Խաղաղությունը դեռ ստորագրված չէր։ 2026 թվականի հուլիսին Հաջիևը խոսեց «իրական խաղաղության» մասին և կրկնեց Բաքվի պայմանը․ մինչև պաշտոնական ստորագրությունը Հայաստանը պետք է փոխի Սահմանադրությունը։ Սեպտեմբերին կողմերը շարունակում էին խոսել հնարավոր ստորագրման մասին։ Այդ օրերին «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» Հայաստանի ներսում արդեն ընտրել էր իր ուսումնասիրության գոտին և վերադարձի ծրագրին կցել քրիստոնեական ժառանգության շտեմարան։
2022 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ծրագիրը ստացավ իր շենքը և նախագահի խոսքը։ Իլհամ Ալիևը այցելեց «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» նոր կենտրոն։ Չորսհարկանի շենքը Հեյդար Ալիևի կենտրոնի դիմաց էր։ Նախկինում այնտեղ գործել էր Ղարաբաղից տեղահանված ադրբեջանցիների կազմակերպությունը։ Պատերազմից հետո շենքը հանձնվեց Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիներին ներկայացնող կառույցին։
Պատի քարտեզի մոտ Ալիևն ասաց․ «Ներկայիս Հայաստանը մեր հողն է»։ Հետո թվարկեց աշխատանքը՝ նոր պատմության գրքեր, ցուցահանդեսներ, համաժողովներ, օտար լեզուներով հրապարակումներ, կապեր խորհրդարանների, քաղաքական շրջանակների և մամուլի հետ։ Վերադարձը նա անվանեց խաղաղ։ Ղարաբաղի «մեծ վերադարձից» հետո խոսեց «երկրորդ մեծ վերադարձի» մասին։
Կազմակերպությունը ստեղծվել էր 1989 թվականին՝ որպես Ադրբեջանցի փախստականների ընկերություն։ 2022-ին անունը փոխվեց՝ «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնք»։ Հիմքում տեղահանված մարդկանց պատմությունն էր։ 1987–1991 թվականներին Հայաստանի ադրբեջանցի բնակչությունը հեռացավ կամ արտաքսվեց իր բնակավայրերից՝ բռնության, վախի և խորացող հակամարտության պայմաններում։ Նույն տարիներին Սումգայիթից, Բաքվից, Կիրովաբադից և Ադրբեջանի այլ վայրերից հայերն էին փախչում Հայաստան ու Խորհրդային Միության տարբեր քաղաքներ։
Համայնքի հաշվարկը հասնում է մինչև 300 հազար ադրբեջանցու, 49 928 ընտանիքի, ավելի քան 170 ամբողջությամբ ադրբեջանաբնակ և մոտ հարյուր խառը բնակավայրի։ Սրանք կազմակերպության սեփական թվերն են։ Մարդկանց անունները, կորցրած տները, գերեզմաններն ու գյուղերը 2022-ից տեղադրվեցին «Արևմտյան Ադրբեջան» անունով պետականորեն հովանավորվող քարտեզի վրա։
Համայնքի «Վերադարձի հայեցակարգը» պահանջում էր Հայաստանի հետ իրավաբանորեն պարտադիր համաձայնագիր և վերադարձի մասին դրույթ՝ խաղաղության պայմանագրում։ Մարդկանց ժամանումից առաջ համապատասխան տարածքներում պետք է տեղակայվեր միջազգային անվտանգության առաքելություն՝ ոստիկանական բաղադրիչով և քաղաքացիական վարչակազմի լիազորություններով։ Առաքելության մնալու տևողությունը կապվում էր համայնքի գնահատականի հետ։
Վերադարձողները պետք է կարողանային ստեղծել տեղական անվտանգության ուժեր և մասնակցել դատարանների աշխատանքին։ Հայաստանը պետք է վերադարձներ գույքն ու համայնքային հողերը, փոխհատուցեր կորուստներն ու ծախսերը, ադրբեջաներենի հասանելիություն ապահովեր օրենսդիր, գործադիր և դատական համակարգերում։ Փաստաթուղթը պահանջում էր վերականգնել նախկին տեղանունները և հեռացնել այն մարդկանց հուշարձանները, որոնց համայնքը պատասխանատու է համարում ադրբեջանցիների դեմ հանցագործությունների համար։
Սեպտեմբերի 22-ի հաղորդագրության մեջ վերադարձի ծրագրի կողքին արդեն գրված էին՝ ծագում, ճարտարապետություն, վիմագրություն, առաջնային աղբյուրներ, գիտական շտեմարան։ Սյունիք բառը չկար։ Վայոց ձոր բառը չկար։ Սևան անունը չկար։ Փոխարենը գրված էր Դարալագյազ և Գյոյչա։
Գանձասարում այդ բառապաշարը նոր չէր։ Ադրբեջանական պետական պատմագրությունը տարիներ շարունակ հայկական միջնադարյան եկեղեցիների մի մասը ներկայացրել է որպես կովկասյան աղվանական ժառանգություն, հայկական արձանագրություններն ու վերակառուցումները՝ որպես հետագա յուրացում։ 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության զանգվածային հեռանալուց հետո այդ վարկածը մնաց տարածքում առանց տեղացի հայ համայնքի։ Ավելի քան հարյուր հազար մարդ հատեց Հայաստանի սահմանը։ Նախկին բնակիչները Գանձասարի դիվանագիտական շրջագայությանը մասնակցել չէին կարող։ Անկախ միջազգային ժառանգապահների կանոնավոր մուտքը տարածք ապահովված չէր։
2026 թվականի ապրիլի 26-ին հրապարակված արբանյակային պատկերներում Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանու մայր տաճարը և Սուրբ Հակոբ եկեղեցին այլևս կանգուն չէին։ Մայր տաճարը օծվել էր 2019-ին։ Մի քանի շաբաթ տարբերությամբ արված պատկերներում շենքերի տեղում մաքրված հող էր։ Ադրբեջանցի պատգամավորներից մեկը հերքեց դիտավորյալ ոչնչացման մեղադրանքը։ Ադրբեջանի արտգործնախարարությունը հրապարակային պարզաբանում չտվեց։
Սեպտեմբերին Հաջիևը Գանձասարում ասում էր, որ Ադրբեջանը պահպանում է հուշարձանները՝ անկախ դրանց ծագումից ու կրոնից, և պատրաստ է այդ փորձը փոխանցել հարևաններին։ Նրա հետևում հայերեն արձանագրություններն էին։ Ստեփանակերտում երկու եկեղեցիների տեղում մաքրված հող էր։
Գանձասարի դատարկ էջերի պատմությունը Բաքվի տեսանյութով չփակվեց։ Սեպտեմբերի 14-ին Եվրոպական միության հատուկ ներկայացուցիչ Մագդալենա Գրոնոն Հայաստանի փոխարտգործնախարար Վահան Կոստանյանի հետ մտավ Երևանի Մատենադարան։ Նրանց ցույց տվեցին Գանձասարում գրված կամ պահված ձեռագրերի բնօրինակներն ու պատճենները։
Մատենադարանը պարզաբանեց, որ բնօրինակները Գանձասարի ցուցափեղկերում երբեք չեն պահվել։ Այնտեղ դրված էին ցուցադրական պատճեններ։ Ձեռագրերը պահպանվել էին Երևանում։ Տնօրեն Արա Խզմալյանի մասնակցությամբ տեսանյութը վերնագրված էր՝ «Մեր պատմության մեջ դատարկ էջ չկա»։ Գանձասարի ցուցափեղկում պատճեններ էին։ Բնօրինակները՝ Երևանում։
Նոր աշխատանքային խմբի հաղորդագրությունը չէր ասում՝ աշխատանքին կմասնակցե՞ն հայ եկեղեցական կառույցները, Հայաստանի գիտական հաստատությունները, Մատենադարանը կամ անկախ միջազգային մասնագետները։ Չէին հրապարակվել խմբի կազմը, ընտրության չափանիշները և վիճելի արձանագրությունները ստուգելու եղանակը։ Մեկ նախադասություն հստակ էր՝ հավաքված նյութը ծառայելու էր վերադարձի պատմամշակութային հիմքերի փաստագրմանը։
Խաղաղության համաձայնագրի հինգերորդ հոդվածում օրերի թիվը դեռ հինգ ընդգծագիծ է։ Գանձասարի ցուցափեղկի դատարկ էջերի բնօրինակները Երևանում են։ Սյունիքի, Վայոց ձորի և Սևանի համար Բաքվի նոր շտեմարանում էջի վերևն արդեն լրացված է երեք անունով՝ Զանգեզուր, Դարալագյազ, Գյոյչա։
