Նա գնում էր երկու ժամանոց հանդիպման, իսկ ընտանիքը նրան փնտրեց ԿԳԲ-ից մինչև պայծառատեսներ. Կարիկ Պասմաճյանի շուրջ հարյուր միլիոնների լեգենդ է աճել, բայց վերջին հաստատված պատկերն անհասկանալի է

11 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

«Տասը րոպեից իջնում եմ»,— ռուսերեն ասաց Կարիկ Պասմաճյանն ու դրեց «Ռոսիա» հյուրանոցի 703-րդ համարի հեռախոսափողը։ Մոսկվա, 1989 թվականի հուլիսի 29։ Առավոտ էր։ Համարում մի քանի հյուր կային։ Նրանց թվում էին երևանցի ճարտարապետ Այկազ Քոչարն ու նրա կինը՝ Լալա Մարտիրոսյանը։ Պասմաճյանը վերցրեց անձնագիրը։ Ասաց՝ գործնական հանդիպումը երկու-երեք ժամ կտևի։ Բոլորը միասին իջան նախասրահ։

Դրսում մոտ երեսուն տարեկան մի տղամարդ էր սպասում։ Մեքենան բեժ «Ժիգուլի» էր։ Քրեական գործի թղթերում անգամ մոդելը հստակ չէ՝ ՎԱԶ-2104 կամ ՎԱԶ-2108։ Պասմաճյանը նստեց վարորդի կողքին։ Մեքենան հեռացավ։ Այդ պահից հետո նրան կենդանի տեսած հաստատված վկա չկա։ Չկա նաև տեսագրություն, լուսանկար, հեռախոսազրույց կամ նամակ։

Հուլիսի 31-ին նա Փարիզ պիտի թռչեր։ Նույն օրը լրանում էր խորհրդային մուտքի արտոնագրի ժամկետը։ Օգոստոսի 1-ին հյուրանոց զանգեց անհայտ տղամարդ։ Ներկայացավ որպես ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարության աշխատակից և հարցրեց՝ Պասմաճյանի իրերը դեռ սենյակո՞ւմ են։ Լսելով, որ տեղում են, խնդրեց համարը ևս մեկ շաբաթ պահել։ Երկրորդ զանգ չեղավ։ Փրկագնի պահանջ չեղավ։ Ընտանիքին կենդանի լինելու որևէ նշան չհասավ։ Իրերը մնացին 703-ում։ Զանգահարողի անունը՝ անհայտ։

1989-ի հուլիսից մինչև 2026-ի սեպտեմբեր անցել է 37 տարի։ «Ավելի քան քառասուն տարի առաջ» ձևակերպումը երեք տարով շտապում է։ Աշխարհի հատուկ ծառայությունների համատեղ որոնման ապացույց էլ չկա։ Այդ պատմության հիմքում Կարիկի քրոջ՝ Վարդուհու 1994 թվականի գրառումն է։ Նա գրել էր բոլոր այն դռների մասին, որոնք թակել էր՝ մասնավոր հետախույզներ, ԿՀՎ, ԿԳԲ, ֆրանսիական ոստիկանություն, դեսպաններ, արվեստագետներ, նախկին բանտարկյալներ, գրողներ, փորձագետներ, ճոճանակով ու ձողերով որոնողներ, պայծառատեսներ, քահանաներ։ Չորսուկես տարվա վազքից հետո նա նույն տեղում էր, որտեղ եղել էր Մոսկվայից առաջին զանգը ստանալու օրը։ Տարիներ անց այդ ցուցակից մնաց մի այլ պատմություն՝ Կարիկ Պասմաճյանին որոնել են աշխարհի հատուկ ծառայությունները։

Կարիկ Պասմաճյանը ծնվել էր 1947-ին՝ Երուսաղեմի Հայոց թաղամասում։ Հայրը Հորդանանի ռադիոյում ինժեներ էր։ 1966-ին Կարիկը եկավ Երևան, սովորեց պետական համալսարանի բանասիրության բաժնում, բանաստեղծություններ գրեց, թարգմանեց։ Հետագայում հիշում էր Զեյթունի ուսանողական հանրակացարանի 79-րդ սենյակը, որտեղ գրել էր իր բանաստեղծություններից շատերը, և Երևանի անշուք սրճարանները։ Նրա անունով ժողովածուներ լույս տեսան։ Անգլերեն թարգմանեց հայ հեղինակների, անթոլոգիաներ կազմեց։ Արվեստի շուկան նրա կյանքում դեռ չկար։

1972-ին կնոջ՝ Ֆրանսիայի քաղաքացի Վարվառայի հետ տեղափոխվեց Փարիզ։ Առաջին տարիներին ապրում էր գրական աշխատանքից ու թարգմանություններից։ Իր առաջին նկարները գնել էր բանաստեղծական գրքի փոքր հոնորարով։ 1978-ին Ռասպայ բուլվարի 90 հասցեում բացեց պատկերասրահ։ Սկզբում այն կրում էր Արշիլ Գորկու անունը, հետո՝ Պասմաճյանի։ Սրահում ցուցադրում էր Վլադիմիր Վայսբերգին, Միխայիլ Ռոմադինին, Օլեգ Ցելկովին, Դմիտրի Կրասնոպևցևին, հայ նկարիչների և հին ռուսական արվեստ։ Այնտեղ գալիս էին խորհրդային պաշտոնյաներ, դիվանագետներ, արտագաղթած նկարիչներ ու ԽՍՀՄ-ում մնացած նրանց գործընկերները։ Պոմպիդու կենտրոնը նրա հավաքածուից գործեր էր ձեռք բերում։

Այցելուների մեջ էր Փարիզում ԽՍՀՄ դեսպանատան մշակույթի խորհրդական Յուրի Բորիսովը։ Ֆրանսիան նրան 1983-ին արտաքսեց՝ լրտեսության և Աֆրիկայում զենքի ապօրինի մատակարարումների մեղադրանքներով։ Պասմաճյանի անհետացման գործում Բորիսովի մասնակցությունը չի հաստատվել։ Բորիսովի անունը, Պասմաճյանի ազատ ուղևորությունները Խորհրդային Միություն և պետական թանգարանների հետ գործարքները տարիներ անց լրտեսական պատմությունների նյութ դարձան։

1988-ի հուլիսի 5-ին Տրետյակովյան պատկերասրահի Կրիմյան Վալ շենքում բացվեց Պասմաճյանի հավաքածուի ցուցահանդեսը։ Օգոստոսին այն տեղափոխվեց Էրմիտաժ։ Ցուցադրվում էր 1400-ից ավելի առարկա՝ Բորովիկովսկու, Սերովի, Կրամսկոյի, Սուրիկովի, Կոնչալովսկու, Պետրով-Վոդկինի, Այվազովսկու, Սարյանի, Քոչարի, Մինաս Ավետիսյանի, Հակոբ Հակոբյանի և Արշիլ Գորկու գործեր, նաև սրբապատկերներ, գծանկարներ, արծաթ, տարազներ ու ժանյակներ։ Եվ դա ամբողջ հավաքածուն չէր։

Նույն ամռանը նա ծնողների հետ Մոսկվայից եկավ Երևան։ Նրանք առաջին անգամ էին Հայաստանում։ Կարիկը ցանկանում էր, որ ուղևորությունը համընկնի ցուցահանդեսի հետ, որպեսզի ծնողները Տրետյակովյան պատկերասրահի մարդաշատ դահլիճներում տեսնեն որդու հավաքածուն։ «Իմ կյանքը կարծես տասնամյակներով է պլանավորված։ 20-ից 30-ը նվիրեցի բանաստեղծությանը։ 30-ից 40-ը՝ արվեստի գործեր հավաքելուն»,— ասել էր նա հարցազրույցում։ Քառասուն տարեկան էր։ Հաջորդ տասնամյակը ուզում էր հատկացնել ազգային գործունեությանը։

Հայաստանի թանգարաններին արդեն տասից ավելի արժեքավոր գործ էր նվիրել։ Դրանց թվում էր Սարյանի «Գեղամա լեռները»։ Խոսում էր Արցախին տասը կամ տասներկու աշխատանք փոխանցելու, ցուցահանդեսի կատալոգի հասույթը Արցախին կամ Սումգայիթի բռնություններից տուժածներին տալու մասին։ 1988-ի երկրաշարժից հետո Փարիզում Շառլ Ազնավուրի հետ աճուրդներ կազմակերպեց տուժածների օգտին։ Հետո նրան հաճախ մեկ բառով ներկայացրին՝ հարուստ։ Հավաքածուի ծավալը փաստաթղթավորված է։ Անձնական կարողության վստահելի հաշվարկ չկա։

1989-ի հուլիսի 20-ին Պասմաճյանը մեկնեց Փարիզից։ Չորս օր անցկացրեց Լենինգրադում։ Հուլիսի 24-ին տեղավորվեց «Ռոսիա» հյուրանոցի 703-րդ համարում։ Վարվառան հետագայում հիշում էր, որ մեկնելուց առաջ ամուսինը մի անգամ ասել էր. «Գուցե մենակ չպետք է գնամ»։ Նա պիտի լուծեր ցուցահանդեսից հետո մնացած գործերի վերադարձը, ձևակերպեր թանգարաններին խոստացված նվերները, քննարկեր հաջորդ ծրագրերը։ Փարիզի պատկերասրահում այդ օրերին շարունակվում էր Երվանդ Քոչարի ցուցահանդեսը։

Ռուսական քննության՝ ավելի ուշ փոխանցված նյութերում մեկ ուրիշ հանդիպման մասին գրառում կար։ Պասմաճյանը երեք միջնորդի հանձնարարել էր իր համար շուրջ քսան նկար ձեռք բերել։ Գործարքի առարկան, գինը և նկարների ամբողջական ցանկը չեն հրապարակվել։ Պետական թանգարանների հետ չավարտված գործերի կողքին կային մասնավոր գործարքներ։ Հուլիսի 29-ի զանգը գուցե վերաբերում էր դրանցից մեկին։ Քննությունը այդ կապը չապացուցեց։

Խորհրդային ներքին գործերի փոխնախարար, գեներալ-գնդապետ Վասիլի Տրուշինը ղեկավարեց քսանհինգ աշխատակցից կազմված խումբը։ 1993 թվականի յոթէջանոց տեղեկանքում գրված էր՝ 900 ստուգված կապ, 4127 ավտոմեքենա, 134 բուժհաստատություն, 70 հազար նկուղ ու ձեղնահարկ։ Քրեական գործը հասավ 39 հատորի։ Կազմվել էր նաև վարորդի դիմանկարը՝ 170–175 սանտիմետր հասակ, բաց շագանակագույն, թեթև գանգուր մազեր, բաց գույնի տաբատ ու վերնաշապիկ։ Թվերը լցնում էին թղթապանակները։ Մարդը չէր հայտնվում։

Վարդուհին մեկ տարվա ընթացքում հինգ անգամ գնաց Խորհրդային Միություն։ Մոսկվայում փորձում էր մնալ եղբոր նույն համարում։ Փարիզում Վարվառայի հետ հանդիպեց երկու տղամարդու, որոնք ներկայացան Ֆրանսիայի ներքին գործերի նախարարության աշխատակիցներ։ Նրանցից մեկի թողած հեռախոսահամարը չէր պատասխանում։ Կանայք չիմացան՝ ոստիկաններ էին եկել, թե մարդիկ, որոնք ուզում էին պարզել՝ ընտանիքն ինչ գիտի։

1990-ականների սկզբին Սմոլենսկի բանտ-հոգեբուժարանում պահվող ուկրաինացի Ալեքսանդր Բուդիլովը նամակ ուղարկեց։ Պնդում էր, թե Պասմաճյանին տեսել է Բուտիրկայի բանտում։ Նրա վարկածով հավաքորդին կասկածել էին Հարավային Աֆրիկայի օգտին տնտեսական լրտեսության մեջ։ Երկրորդ վկա չկար։ Բանտային գրանցում չգտնվեց։ Բուդիլովը մահացավ 1993-ին։ Բուտիրկայի պատմությունը մնաց մեկ նամակի չափով։

1998–1999 թվականներին ընտանիքի համար աշխատած հայ փաստաբան Կարեն Ներսիսյանը հայտարարեց, թե Պասմաճյանը համակարգիչների առևտրով էլ էր զբաղվում և սպանվել էր հաճախորդներից մեկի հետ վեճից հետո։ Ընտանիքը հերքեց համակարգիչների բիզնեսի պատմությունը։ Ներսիսյանը պնդում էր, որ գիտի սպանության վայրն ու մարմնի ճակատագիրը, բայց մանրամասներ չհրապարակեց։ Ձերբակալություն չեղավ։ Մարմին չգտնվեց։ Դատական եզրակացություն չկար։

Արվեստի գործարքի վարկածը թղթի վրա ավելի շատ հետք ուներ։ 1993-ի ռուսական տեղեկանքում երեք անուն կար՝ Ալեքս Ասմակով, Ալեքսանդր Պոդլեսնի և Ալեքսանդր Հոֆման։ Ֆրանսիացի քննիչները Պոդլեսնիին դիտում էին որպես բեժ «Ժիգուլիի» հնարավոր վարորդ։ Նա Կանադայում բանտարկված էր ոսկերիչի սպանության գործով։ Ուրիշների փոխանցմամբ՝ պարծեցել էր նաև Պասմաճյանի սպանությամբ։ 2003-ին Վարվառան և ավագ որդին Փարիզում բողոք ներկայացրին առևանգման ու ապօրինի պահման համար։ Դատավոր Պատրիկ Ռամայելը երկու ոստիկանների հետ եկավ Մոսկվա և կարդաց ռուսական 39 հատորները։ 2014-ին ֆրանսիական քրեական ոստիկանությունը նորից վերադարձավ Պոդլեսնիի հետքին։ Նրան տեղափոխեցին Փարիզ։ Մասնակցությունը չապացուցվեց։

Գործի շուրջ ավելի մութ պատմություններ էլ էին պտտվում՝ մշակույթի նախարարության բարձրաստիճան պաշտոնյայի մասին վարկաբեկիչ տեղեկություն, սպանություն վերականգնման արհեստանոցում, կերամիկական վառարանում այրված մարմին։ Դրանց կողքին դատաբժշկական նյութ չկա։ Սպանության վայր չի գտնվել։ Մոխրի փորձաքննություն կամ խոստովանություն չկա։ Յուրաքանչյուր նոր պատմություն զբաղեցնում էր այն տեղը, որտեղ պետք է լիներ բեժ մեքենայի հետքը։

Քննիչները մարդուն էին փնտրում։ Նրա արվեստի գործերի շուրջ առանձին վեճ էր ձգվում։ Խորհրդային Միությունում գտնվելու ժամանակ Պասմաճյանը մոտ երեսուն աշխատանք էր գնել և մոտ նույնքան ստացել նվեր։ Դրանք ներառվել էին ցուցադրության մեջ։ Պայմանագիրը թույլ էր տալիս հետ տանել Ֆրանսիա։ Ներմուծված և արտահանման ներկայացված առարկաների ցուցակները չհամընկան։ Մաքսային ծառայության կասկած հարուցած 87 միավորը փակ արկղերով վերադարձրին Էրմիտաժ՝ պարզաբանման համար։ 2014-ին դրանք դեռ այնտեղ էին։ Տարբեր հրապարակումներ դրանց արժեքը գնահատեցին 100-ից մինչև մոտ 300 միլիոն դոլար։ Չկա հաստատում, որ հուլիսի 29-ին Պասմաճյանի մոտ այդ չափի կանխիկ գումար կամ ամբողջ հավաքածուն եղել է։ Հարյուր միլիոնի թիվը հետո կպավ անհետացման պատմությանը։ Սպանության շարժառիթը պատրաստ էր։

«Ռոսիա» հյուրանոցը քանդեցին 2006-ին։ Նրա տեղում հիմա «Զարյադյե» այգին է։ 703-րդ համարը չկա։ Գործում մնացել են թվերը՝ 39 հատոր, 4127 մեքենա, 134 բուժհաստատություն, 70 հազար նկուղ ու ձեղնահարկ։ Դրանցից ոչ մեկը չի պատասխանում 1989-ի օգոստոսի 1-ին հյուրանոցի հերթապահին տրված հարցին՝ Պասմաճյանի իրերը դեռ սենյակո՞ւմ են։ Իրերը մնացել էին։ Անհայտ տղամարդը խնդրել էր համարը պահել ևս մեկ շաբաթ։ Այդ մեկ շաբաթը գործի մեջ մինչև հիմա չի ավարտվել։