Մարիկա Չիրկինա-Գևորգյանը, որ չի սիրում մթնշաղը
11 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE MAG.
Այո՛, նա մթնշաղ չի սիրում։ Սա գեղեցիկ կեցվածք չէ։ Սա նրա պատասխանն է այն հարցին, թե ո՞ր կադրով կարող էր սկսվել իր մասին ֆիլմը։ Առավոտը հարմար է։ Ցերեկը՝ նույնպես։ Գիշերն էլ։ Մթնշաղը՝ ոչ։
Այս պատասխանի մեջ ճշգրտություն կա։ Նրան դուր չի գալիս այն պահը, երբ լույսն արդեն գնացել է, իսկ մութը դեռ իսկական չէ։ Առհասարակ պղտոր բաներ չի սիրում։ Աշխատելուց առաջ հավաքում է սեղանը։ Ավելորդ իր չի պահում։ Սկսելուց հինգ րոպե առաջ առաջին նախադասությունն արդեն պետք է գլխում լինի։ Եթե ներսում տագնապը դեռ աղմկում է, նոթբուքի առաջ չի նստում։ Սպասում է, մինչև միտքը ձև առնի։
Սեղանին կարգուկանոն է։ Տեքստերում՝ գաղտնիք։
Գիշերով մի կին հեռանում է ամուսնուց և գրեթե փրկվում, բայց երեխան հիշում է տանը թողած խաղալիք մեղվին։ Երևանյան մի անկյունում խոշոր ադամանդով մատանի է ընկած։ Մոսկվայի մետրոյում երիտասարդը կանգնած է կառամատույցի եզրին։ Վիրահատարանում երևում է մերկացած նյարդը։ Մարիկայի պատմություններում այս ամենը նույն կերպ է աշխատում։ Պատմությունը շարժման է գալիս մեկ մանրուքից։ Հետո մանրուքն անում է իր գործը։
Այդպես է գրում։ Այդպես էլ հիշում է։ Եթե ուշադիր նայես, իր կյանքն էլ նույն կերպ է դասավորված։
Նրա մանկությունն անցել է Երևանում՝ Նալբանդյան փողոցում։ Բնակարանը բարձր բելետաժում էր։ Պապիկի աշխատասենյակի պատուհանները փողոց էին նայում։ Մարիկան սիրում էր այնտեղ նստել ու սպասել, թե երբ պապիկն ինստիտուտից ճաշելու տուն կգա։ Մայթին նկատում էր նրան ու վազում ընդառաջ։
Տան դիմացով տրամվայներ էին անցնում։ Երկրորդ և երրորդ երթուղիները։ Դղրդյունով էին անցնում։ Ապակիները դողում էին։ Մարիկային այդ ձայնը դուր էր գալիս։
Բակը Նալբանդյան և Իսահակյան փողոցների միջև էր։ Ֆուտբոլի ու բասկետբոլի խաղադաշտ կար, կլոր տաղավար, ավտոտնակների կարճ շարք։ Ամառային անձրևից հետո թաց ծառերի, վարդի թփերի ու բաց պատուհանի գոգին աճող հասմիկի հոտ էր գալիս։
Մանկությունից մի փոքրիկ տեսարան է մնացել։ Դրա մեջ արդեն երևում է ապագա սցենարիստը։
Մարիկան երեխաների հետ խաղում էր Կամերային երաժշտության տան մոտ՝ ավազանի կողքին։ Տեսավ պապիկին։ Վազելով անցավ փողոցը, գրկեց նրան։ Պապիկն առաջարկեց միասին զբոսնել, հետո որևէ մեկի տուն հյուր գնալ։ Նա հրաժարվեց։ Երեխաները սպասում էին։ Խաղն ավելի կարևոր էր։ Պապիկը ծիծաղեց ու հայերեն ասաց՝ փոքր գառնուկը կամ հորթուկը միշտ իր հասակակիցների հետ է ուզում վազել։ Հետո գնաց։
Մի քանի րոպե անց խաղն այլևս պետք չէր։ Մարիկան վազեց նրա հետևից։ Հասավ «Նաիրի» կինոթատրոն։ Բակերի մեջ էր նայում՝ գուցե պապիկը մի տեղ կանգ առած լիներ։ Փնտրեց։ Չգտավ։ Վերադարձավ տուն։ Նստեց սպասելու։ Այդ օրը որոշեց՝ եթե պապիկը նորից կանչի իր հետ, այլևս չի մերժի։
Տեսարանը հիշողության մեջ մնացել է ամբողջությամբ։ Աղջիկը նախ ընտրում է ընկերներին։ Հետո վազում է այն մարդու հետևից, որին բաց է թողել։ Այստեղ արդեն կա այն, ինչը հետո շատ անգամ կհայտնվի նրա արձակում ու սցենարներում՝ ընտրություն, ուշացում, հիշողություն, անսպասելի շրջադարձ, որը հետ պտտել չես կարող։
Տանը երեք լեզու էր հնչում։ Երբ օտար մարդ չկար, վրացերեն էին խոսում։ Առօրյա կյանքում շուրջը հայերեն ու ռուսերեն էր հնչում։ Ծննդյան վկայականում նրան Մարիա էին գրել՝ մորական տատի անունով։ Տատը ժամանակին Թիֆլիսում էր ապրել։ Տանը աղջկան Մարիկա էին ասում։ Հետո հենց այդ անունն էլ դարձավ իրենը։
Նա սովորում էր Ստեփան Լիսիցյանի անվան ռուսական № 34 դպրոցում։ Մի շրջան ապրում էր տատի մոտ՝ կայարանի հրապարակից ոչ հեռու, դրա համար սկզբում հաճախեց մոտակա դպրոցը։ Հետո վերադարձավ Նալբանդյանի բնակարան, բայց դպրոցը չփոխեց։ Ամեն առավոտ այնտեղ էր գնում երկրորդ տրամվայով։
Դպրոցը սիրում էր։ Սպասում էր սեպտեմբերի մեկին։ Արձակուրդներին չէր սպասում։ Դպրոցին էր սպասում։ Առաջին դասարանից նրան դասավանդում էր ռուսաց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի Թամարա Կարպովնան։ Մարիկային խնդրում էր դասարանի առաջ բարձրաձայն կարդալ իր շարադրությունները։
Առաջին գրածները հեքիաթներ էին։ Բնության մասին շարադրություններ էլ կային։ Դրանք ցույց էր տալիս պապիկին ու տատիկին։ Երկուսն էլ լավ էին տիրապետում խոսքին։
Տանը մեծ գրադարան կար։ Դարակներում ռուս դասականներն էին։ Բարձրաձայն էին կարդում՝ պապիկը և երկու տատիկները։ Մոտակայքում կինոթատրոններ կային՝ «Նաիրին», «Պիոները», Սպաների տան ամառային կինոթատրոնը, «Մոսկվան»։ Առաջին ֆիլմը չի հիշում։ Հիշում է ուրիշ բան՝ մութ դահլիճն ու այն ուրախությունը, որ հիմա պատմություն է սկսվելու։
Մանկության Երևանը գրեթե չէր փոխվում։ Պարզապես նրա հետ էր մեծանում։ Մոտակայքում կառուցում էին Կամերային երաժշտության տունը։ Ավազան հայտնվեց։ Այգում թփեր էին տնկում, և աղջիկն ամեն գարուն չափվում էր դրանց հետ՝ ինքն է բարձր, թե թփերը։ Մետրոյի բացումը մեծ իրադարձություն էր։ Հետո պարզվեց, որ հայրը դրա հետ ուղիղ կապ է ունեցել։
* * *
Հայրը՝ Ռուդիկ Գևորգյանը, երեք տարի ծառայել էր նավատորմում։ Հետո ավարտել էր Պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, դարձել ինժեներ-մեխանիկ և կուսակցական բարձր պաշտոններ զբաղեցրել։ Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմում նա համակարգում էր Երևանի մետրոպոլիտենի աշխատանքները։ Դրա համար Մոսկվայից շնորհակալագրեր էր ստացել։
Սա պաշտոնական մասն է։
Տանը նա ուրիշ մարդ էր։ Սիրում էր համեղ ուտել։ Ճաշից հետո կարող էր կես ժամ պառկել։ Հասկանում էր հագուստի ձևերից ու գույներից։ Ազգականներն ու ընկերները նրանից էին հարցնում՝ ինչ հագնել։ Եռանդուն էր, պահանջկոտ, ազնիվ։ Կատակել գիտեր։ Երբ բարկանում էր, չէր հայհոյում։ Պարզապես հոնքերը կիտում ու տակից նայում էր։
Մարիկան ասում է՝ արտաքինով ու խառնվածքով հորն է նման։ Հորից են նաև իր եռանդն ու սեփական ուժերի հանդեպ հավատը։
Ծառայությունը հոր ամբողջ կյանքը չէր։ Նրա համար կարևոր էին քաղաքը, կարգը, գեղեցկությունը։ Մասնակցում էր Երևանի կանաչապատմանը, եկեղեցիների վերականգնմանը, քաղաքային ուրիշ գործերի։ Դրանք հաշվետվության համար չէին։ Նրան անտարբեր չէր՝ ինչ տեսք ունի իր քաղաքը։
Մայրը վիրաբուժական բուժքույր էր։ Որոշ ժամանակ հոսպիտալում բուժակ էր աշխատել։ Բժշկությունը լավ գիտեր։ Վրացերեն ազատ էր խոսում։ Ռուսերեն շատ էր կարդում։ Սիրում էր Իբսենին։ Մարիկան նրան խոցելի, գթասիրտ ու հակասական մարդ է անվանում։
Մորից նրա կյանք եկան բժշկական սյուժեներն ու մարդու խոցելիությունը տեսնելու հատուկ հայացքը։ Հորից՝ ամրությունը, իր արժեքի զգացումը, հանգիստ համառությունը։ Պապիկից՝ գրքերը, խոսքը, հին Երևանը։ Բակից՝ մարդիկ ու բնավորությունները։
Հայրն իր հուշերի գիրքն ուներ։ Այն կոչվում էր «Ակունք»։ Գրում էր հին Երևանի, Սվերդլովի փողոցի, Հայաստանի տնտեսության, Կարեն Դեմիրճյանի, մանկության ընկերոջ՝ ռեժիսոր Ներսես Հովհաննիսյանի մասին։ Հետո դուստրն էլ կվերադառնա հին Երևան և Սվերդլովի փողոց։ Իր ճանապարհով։
«Ես այստեղ այլևս չեմ ապրում…» գիրքը Մարիկան նվիրել է հորը։ Դա քաղաքավարության ժեստ չէ։ Դա հասցե է։
* * *
Երևանից նա մեկ անգամ չէ, որ հեռացել էր։ Վերջնականապես Մոսկվա տեղափոխվեց իննսունականների կեսերին՝ այն տարիներին, որոնք Հայաստանում շատ լավ են հիշում առանց բացատրության։
Քաղաքը մթության մեջ էր։ Շրջափակում էր։ Պատերազմ էր։ Մարդիկ ապրում էին առանց լույսի ու ջեռուցման։ Փողն ու ուժը լկտիացել էին։ Մասնագիտական կարողությունը քիչ բան էր որոշում։ Խելացի ու կրթված մարդիկ հաճախ անզոր էին արմունկներով առաջ գնացողների դեմ։
Մարիկան հեռանում էր դառնությամբ։ Տարին մոտավոր է հիշում՝ 1994-ը կամ 1995-ը։ Գնացքներն արդեն չէին գնում։ Թռավ ինքնաթիռով։ Ճամպրուկում քիչ իր կար։ Փողն էլ քիչ էր։ Մոսկվայում առաջին գիշերն անցկացրեց հայկական ընտանիքում՝ լավ ծանոթների տանը։
Ամենից շատ նրան լույսը ցնցեց։ Մութ Երևանից հետո Մոսկվան աչք ծակելու չափ լուսավոր էր թվում։ Մեքենաների լուսարձակներ։ Ցուցափեղկեր։ Ապրանքով լի խանութներ։ Քաղաքի եռանդը։ Մարդիկ շտապում էին, գնումներ անում, ծրագրեր կազմում։ Կյանքն ամբողջ թափով գնում էր։ Գրեթե ոչ ոք չէր մտածում, թե այդ նույն պահին Հայաստանում ինչ է կատարվում։ Այդ անտարբերությունն էլ նա անմիջապես տեսավ։
Սկզբում վերադարձն անհնար չէր թվում։ Իրական բեկումը եկավ ավելի ուշ՝ 1999 թվականի աշնանը Հայաստանի խորհրդարանում տեղի ունեցած գնդակահարությունից հետո։ Այդ ժամանակ հասկացավ՝ վերադարձը երկար ժամանակով հետաձգվում է։
Մոսկվան սիրում էր դեռ մանկուց։ Տատը շատ էր պատմել այդ քաղաքի մասին։ Խորհրդային Երևանի երեխայի համար այն գլխավոր մայրաքաղաքն էր։ Մարիկան այստեղ իրեն օտար չէր զգում։ Բայց երբեմն ստիպված էր ապացուցել, որ այստեղ իր տեղն ունի։ Ոչ խոսքով։ Գործով։
Երբ որոշ ժամանակ անց կրկին եկավ Երևան, քաղաքը նրան ծանր հիվանդությունից նոր ելած մարդու նման թվաց։ Մի քիչ կեղտոտ, ուժասպառ, աղքատ։ Փողոցներում շատ մուրացկաններ կային, իսկ ծանոթ դեմքերը պակասել էին։ Բայց քաղաքը իրենը մնացել էր։
Հետագայում, «Փակուղի» ֆիլմի մասին խոսելիս, նա կասի՝ արտագաղթը փակուղի է դառնում ոչ թե մեկնելու օրը, այլ ավելի շուտ։ Այն պահին, երբ մարդն արդեն հասկացել է՝ ուրիշ ճանապարհ չկա։ Մնում է միայն օրը ընտրել։ Այդպես է խոսում կինոգետը։ Եվ մարդը, որն ինքն է անցել դրա միջով։
* * *
ՎԳԻԿ Մարիկան սկզբում որպես սցենարիստ չէր եկել։
Դպրոցում սիրում էր մաթեմատիկան, աշխարհագրությունը, քիմիան, գրականությունը, օտար լեզուները։ Պապիկի հետ Մարքս էր կարդում։ Հետաքրքրվում էր քաղաքատնտեսությամբ։ Կինոն էլ կողքին էր։ ՎԳԻԿ-ի տնտեսագիտական ֆակուլտետը նրան այն տեղը թվաց, որտեղ այս ամենը կարող էր միանալ։
Հայաստանից ընդամենը մեկ դիմորդի տեղ էր հատկացվել։ Քննություններն անցկացվում էին Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում։ Մաթեմատիկա ու երկրաչափություն Մարիկան պարապում էր Երևանի պետական համալսարանի դասախոսի հետ։ Մնացածը սովորում էր ինքնուրույն։
Աշխարհագրության քննությանը նրան «լավ» գնահատական դրեցին։ Չհամաձայնեց։ Դասասենյակից դուրս չեկավ։ Ասաց՝ պատրաստ է շարունակել պատասխանել։ Հանձնաժողովը շարունակեց հարցնել։ Հարցերը գալիս էին մեկը մյուսի հետևից։ Նա պատասխանում էր։ Գնահատականը փոխեցին՝ «գերազանց»։
Երբ դուրս եկավ, մյուս դիմորդներն արդեն գիտեին կատարվածի մասին։ Մոտենում էին, շնորհավորում։ Ինստիտուտում այդ դեպքը դեռ երկար էին հիշում։ Հայրը հպարտ էր։
Սա էլ նրա տեսարանն է։ Ոչ ոք գնահատականը նվեր չտվեց։ Նա չհամաձայնեց, որ իրեն պակաս գնահատեն, և պատասխանեց մինչև վերջ։
Հետո սովորեց տնտեսագիտական՝ պրոդյուսերական ֆակուլտետում՝ կինոյի և հեռուստատեսության տնտեսագիտություն մասնագիտությամբ։ Ապա՝ սցենարական և կինոգիտական ֆակուլտետում։ Հետո եկավ սցենարական արվեստանոցը։ Դրան հաջորդեցին ՎԳԻԿ-ի ասիստենտուրան, բարձրագույն կարգի դրամատուրգի և ստեղծագործական առարկաների դասախոսի որակավորումը։
Նրա կենսագրության մեջ հաճախ շփոթում են անուններն ու աստիճանները։ Մեկ գրում են երեք մասնագիտության, մեկ՝ երկու ֆակուլտետի մասին։ Մարիկան պարզ է բացատրում՝ ճանապարհը երկար էր, փուլերը՝ մի քանիսը։ Այստեղ առեղծված չկա։
Մարիկայի մեջ գրողին տեսավ արտասահմանյան կինոյի պատմության դասախոս Վալենտինա Սերգեևնա Կոլոդյաժնայան։ Նա համոզված էր՝ Մարիկան պետք է գրի։
Լև Նեխորոշևի սցենարական արվեստանոցը առանձին դպրոց դարձավ։ Մարիկան նրան հիշում է որպես իմաստուն, մարդկային, ուսանողների ներքին վիճակը լավ զգացող մարդ։ Քննաշրջաններից հետո կուրսով տոն էին անում։ Նեխորոշևը միանում էր ուրախությանը և վրացերեն երգում Թբիլիսիի մասին։
Նրա առաջին դիտողությունները երկխոսությունների մասին էին։ Մարիկան այն ժամանակ նախ սյուժեն էր կառուցում, գործողությունը շարժում, կերպարները բացում։ Երկխոսությունները մշակում էր հետո։ Վարպետը դա հասկացավ։ Գովում էր կենցաղային մանրուքների ճշգրտությունը, մարդկանց հանդեպ ջերմությունը, բնավորության խորքը մտնելու կարողությունը։
Նեխորոշևից ստացած ամենակարևորը, նրա կարծիքով, տեխնիկան չէր։ Մարդկայնությունն էր։ Դա դասագրքով չես սովորի։
Տնտեսագիտական կրթությունն էլ չկորավ։ Մնաց մտածելու ձևի մեջ։ Սեփական կամ ուրիշի տեքստը կարդալիս Մարիկան անմիջապես տեսնում է նաև բեմադրական կողմը։ Հասկանում է՝ ինչը կարելի է նկարել, ինչը ավելորդ փող կպահանջի, որ տեսարաններն են աշխատում, որոնք միայն թղթի վրա գոյություն ունեն։
* * *
Գրքերի շապիկներին գրված է Մարիկա Գևորգյան։ Գիտական հրապարակումներում՝ Մ. Ռ. Չիրկինա։ Ֆիլմերի տիտրերում՝ Չիրկինա-Գևորգյան։
Այս տարբերության հետևում դիմակների խաղ չկա։ Իրեն ներսից նա ամենից շատ Մարիկա Գևորգյան է զգում։ Չիրկինան ամուսնությունից հետո ստացած պաշտոնական ազգանունն է։ Տիտրերում կրկնակի ազգանուն է դնում, որ մարդիկ հասկանան՝ նույն մարդն է։
Նա սեփական կենսագրության շուրջ մշուշ չի ստեղծում։ Եթե հարցը ճշգրիտ է, պատասխանը նույնպես ճշգրիտ է։ Եթե ձևակերպումը դուր չի գալիս, չի հարմարվում դրան։ Ուղղում է ու գնում առաջ։
Կան բաներ, որոնց մասին մանրամասն խոսել չի սիրում։ Օրինակ՝ անցած ճանապարհի գնի։ Կամ աշխատանքի ընթացքում եղած որոշ բախումների։ Ոչ այն պատճառով, որ ասելիք չունի։ Պարզապես ամեն բան չէ, որ պետք է ամբողջությամբ բարձրաձայնել։
Ընտանեկան կյանքը, իր խոսքով, երկար տարիներով հետաձգեց գրելը և կինո վերադառնալը։ Այդ մասին խոսում է կարճ՝ առանց վիրավորանքի ու բողոքի։ Նա դուստր ունի։ Մայրությունից հետո մեծերի ու երեխաների կապը ուրիշ կերպ հասկացավ։ Դա երևում է նրա նովելներում։ Այնտեղ երեխաները հաճախ նկատում են այն, ինչի կողքով մեծահասակներն անցնում են։ Մեծահասակի վրա արդեն անտարբերության կեղև կա։ Երեխայի վրա՝ դեռ ոչ։
Երբ նրան հարցնում են ամենահամարձակ արարքի մասին, չի հիշում ո՛չ տեղափոխությունը, ո՛չ քննությունը, ո՛չ առաջին ֆիլմը։ Պատասխանում է՝ ամենահամարձակը կինո վերադառնալն էր։ Սկսելը դժվար է։ Վերադառնալը՝ ավելի դժվար։ Մարդն արդեն գիտի գինը։
Թուլության մասին խոսել չի սիրում։ Սեփական վախկոտության մասին հարցին ուղիղ է պատասխանում՝ այդպիսի արարք չի եղել։ Ոմանց սա կոշտ կթվա։ Նա պարզապես չի ուզում հարցազրույցի համար գեղեցիկ մեղք հորինել։
* * *
Աշխատում է այնպես, ինչպես ապրում է՝ նախ ամուր հենարան է գտնում։
Պատմությունը նրա մոտ գաղտնիքից է սկսվում։ Երբեմն գաղտնիքը մարդու մեջ է։ Երբեմն՝ որևէ իրի մեջ։ Խաղալիքի։ Մատանու։ Էրզրումից բերված մասրենու ճյուղի։ Գաթայի հոտի։ Տրամվայից դողացող ապակիների։
Զրույցները նա ավելի հաճախ հիշում է, քան գրի առնում։ Մեկ մարդու ամբողջությամբ կրկնող նախատիպեր, ասում է Մարիկան, չունի։ Կան հավաքական կերպարներ։ Կան իրական կյանքից վերցված ճշգրիտ կտորներ։ Հետո ամեն ինչ վերաձուլվում է։
Նա կարծում է՝ գրողը պետք է պահպանի նրբանկատությունը, սրտացավությունն ու մարդասիրությունը։ Ուրիշի ցավը չի կարելի մերկ ձեռքով վերցնել ու հարմար նյութ սարքել։ Բայց կյանքից էլ չի շրջվում։ Նրան իրականություն է պետք։ Առարկա, որին կարելի է ձեռք տալ։
Երբ կերպարի բնավորությունը գտնում է, հաջորդ քայլը կերպարն ինքն է հուշում։ Մարիկան չի սիրում ասել, թե հերոսը դուրս է գալիս հեղինակի վերահսկողությունից։ Դա ապստամբություն չէ։ Հեղինակի ու կերպարի համատեղ աշխատանքն է։ Եթե կերպարը կենդանի է ստացվել, հեղինակին չի թողնի ստել։
Երկխոսությունները բարձրաձայն է կարդում։ Այդպես լսում է՝ որտեղ է նախադասությունը կեղծ։ Այն ուսանողին, որը տեխնիկա ունի, բայց էջում կենդանի մարդ չունի, խորհուրդ է տալիս սկզբում մոռանալ տեխնիկայի մասին։ Լսել ձայները։ Բռնել տրամադրությունը։ Շոշափել կենդանի հյուսվածքը։ Հետո արդեն կարգի բերել ձևը։
Ծրագրեր ունի։ Օրագրում գրում է շաբաթվա աշխատանքի ծավալը։ Բայց կյանքը հաճախ կոպիտ է միջամտում։ Այդ պահին ռեժիմը մի կողմ է մնում։ Ներսի ճնշումն է հաղթում։ Ինչ էլ լինի, պետք է նստել ու գրել։
Սենտիմենտալությունից հեռու է մնում։ Նրա համոզմամբ՝ կարեկցանքի մեջ լացուկոծ չկա։ Բարությունը շաքար չէ։ Բարությունն ուժ է։
Նրա սիրելի հերոսը Ժան Վալժանն է։ Նրան ձգում են նրանք, որոնց նվաստացրել են, վիրավորել, որոնց կյանքը սեղմել է, բայց որոնք չեն համաձայնել մանր ու չար դառնալ։
Ամենադժվարն իր վստահած մարդկանց մեջ փոքրոգություն, ստորություն ու նախանձ տեսնելն է։ Այս պատասխանի մեջ անձնական փորձ է լսվում։ Բայց անուններ չի տալիս։
* * *
«Ես այստեղ այլևս չեմ ապրում…» գրքի վերնագիրը չի ծնվել որևէ զրույցից կամ մեկի արտասանած նախադասությունից։ Այդ բառերը պարզապես հնչել են գլխում։
«Այստեղը» անցյալն է։
Մարդը կարող է շարունակել ապրել նույն քաղաքում, քայլել նույն փողոցներով, տեսնել նախկին տները։ Բայց ներսից այնտեղ այլևս չի ապրում։ Վերնագրի բազմակետը վիճակը բաց է պահում։ Չի փակում։
Գիրքը լույս է տեսել 2023 թվականին, թեև տեքստերը շատ ավելի վաղ էին գրվել։ Այս զրույցի պահին ամենահին տեքստը մոտ տասնութ տարվա պատմություն ուներ, ամենանորը՝ հինգ տարվա։ Մարիկան գիրքը հրատարակեց, երբ զգաց՝ ժամանակն է։ Ներսես Հովհաննիսյանն էլ էր մղում դրան։ Կարդում էր նրա գործերը և ասում՝ պետք է մի տեղ հավաքել։
Գրքի պատմությունների մեծ մասը կապված է Հայաստանի հետ։ Մարիկան դա բացատրում է առանց բարդ ձևակերպումների՝ դրանք իր հետ վերադառնում են Հայաստան։ Երբ հերոսների կյանքը Հայաստանում է վերապրում, իրեն ավելի թեթև ու երջանիկ է զգում։
Սեփական կենսագրությանը ամենամոտը համարում է «Ձնհալը», «Նյարդը» և «Խաչմերուկում»։ Ամենադժվարը եղել է նորից կարդալ «Մասրենին» ու «Թերեզայի վզնոցը»։ Գիրքը սկսվում է «Գիշերը՝ երկրի վրա…» պատմվածքով և ավարտվում այս խոսքերով․ «Դե, բարև՛, Երևան, իմ հարազատ, սիրելի քաղաք»։
Մարիկան ասում է, որ այլևս անցյալում չի ապրում։ Գրքի վերջում նա նորից Երևան է վերադառնում։ Հակասություն չկա։ Որոշ բաներ ներսիցդ չես կտրի։
«Գիշերը՝ երկրի վրա…» պատմվածքում Ռիտա անունով կինը գիշերով հեռանում է ամուսնուց՝ փոքրիկ դստեր հետ։ Ոչ մի հարված կամ առանձին դժբախտություն նրան տնից չի քշում։ Գորշ, չսիրված կյանքում է շնչահեղձ լինում։ Գրեթե հաջողվում է հեռանալ։ Բայց աղջիկը հիշում է տանը թողած Ժուժա անունով խաղալիք մեղվին։ Մայրը վերադառնում է։
Մարիկայի մոտ այդ մեղուն երկար մենախոսությունից ավելի շատ բան է որոշում։ Երեխայի համար դա մանրուք չէ։ Դա տան մի մասն է, ապահովության զգացումը, այն, ինչ մայրը վաղուց չի զգում։ Վարորդն օգնում է նրանց վերադառնալ և սպասում է տան մոտ։ Նա ո՛չ հրեշտակ է, ո՛չ սպառնալիք։ Պարզապես մարդ է, պատահական հանդիպում, հնարավոր նոր ընթացք։ Ռիտան ընդմիշտ չի վերադառնում։ Սա դադար է՝ շունչ քաշելու համար։
«Խաչմերուկում» պատմվածքում մի կին Մոսկվայի մետրոյում կանգնեցնում է երիտասարդին։ Նա պատրաստվում է նետվել գնացքի տակ։ Պատմությունը հիմնված է Մարիկայի կյանքի իրական դրվագի վրա, թեև հերոսուհին ու նրա հանգամանքները փոխված են։ Մարիկայի զգացողությամբ՝ տղան մինչև վերջ որոշած չէր մեռնել։ Ավելի շուտ հուսահատություն էր խաղում, իրեն ցույց տալիս աղջկա ու ամբոխի առաջ։ Բայց կառամատույցի եզրին խաղն էլ կարող է մահով ավարտվել։ Սուտը, եթե օգնում է մարդուն եզրից հետ քաշել, Մարիկան ընդունելի է համարում։
«Ձնհալում» ամեն ինչ սկսվում է մատանուց։ Մանկության տարիներին Մարիկան Մարքսի փողոցի և Լենինի պողոտայի անկյունում խոշոր ադամանդով թանկարժեք մատանի էր գտել։ Մայրը մատանին չպահեց։ Մնաց տիրոջը սպասելու։ Որոշ ժամանակ անց սգազգեստ մի կին եկավ՝ հայացքը գետնին։ Մատանին վերադարձրին։ Կինը օրհնեց մորն ու աղջկան։ Պատմվածքում Մարիկան դեպքը տեղափոխեց ուրիշ ժամանակ՝ Սպիտակի երկրաշարժից հետո, և կապեց որբ երեխայի ճակատագրի հետ։
Սպիտակի հետ անձնական կապ ունի։ Ընտանիքն այդ վայրերով գնում էր Կիրովական։ Երբեմն մտնում էին ազգականների մոտ։ Նրանցից շատերը զոհվեցին երկրաշարժի ժամանակ։ Իրական մատանին ու իրական կորուստը հետո միացան գեղարվեստական պատմության մեջ։
«Նյարդը» ծնվել է մոր պատմածից։ Մի անգամ վիրահատարանում նա տեսել էր մերկացած նյարդը և նույնիսկ ինքն էր առաջարկել դիպչել դրան, մինչ մյուսները ուշագնաց էին լինում։ Մարիկան շրջեց իրավիճակը։ Նրա նովելում զգայուն Նորան բախվում է հենց այն բանին, ինչը չի կարող տանել։ Բժշկությունը Մարիկային էլ էր ձգում ու վախեցնում։ Բժիշկ չդարձավ։ «Մամայիս չեմ քաշել»,— ասում է նա։
«Լուռ ժամում» մի ուրիշ շարժում է ամեն ինչ որոշում։ Երեխան բարձրացնում է դեն նետված քրիզանթեմը և այդ փոքրիկ շարժումով նկատում ուրիշի ցավը։
«Մեր բակի ջերմությունը» սկսվում է 1993 թվականի երևանյան ձմռանը, երբ լույս ու ջեռուցում չկար։ Բակը վերցված է հոր քրոջ՝ Լենա հորաքրոջ բակից։ Հասցեն՝ Սվերդլովի փողոց, 13։ Հիմա դա Բյուզանդի փողոցն է։ Բակի տեղում գործում է «Մայրիկ» ռեստորանը։ Այնտեղ, Մարիկայի խոսքով, բերանում հալվող գաթա են թխում։
Գաթան այստեղ հիշողությունից է եկել։ Տատիկ Մարիամն է այն խոստանում երեխաներին։ Այդպիսի գաթա ժամանակին Լենա հորաքույրն էր պատրաստում։ Բակի մասին նովելները ծնվեցին երևանյան հիշողությունից։ Դանիայում՝ քրոջ՝ Կարինեի մոտ անցկացրած ձմեռն էլ մտավ այդ պատմությունների մեջ։ Նրանք հիշում էին բակը, տապակած կարտոֆիլը, թթուները, ազգականներին, այն մարդկանց, որոնց Մարիկան չէր հասցրել լավ ճանաչել։ Դանիական ձմռանից դուրս եկավ հին երևանյան բակը։
* * *
Մարիկայի առաջին նկարահանված սցենարը ութսերիանոց «Դուք երեխա կունենաք…» ֆիլմն էր։ Սկզբում այն ուրիշ անուն ուներ՝ «Տիրոջ ճանապարհներն անքննելի են…»։ Առաջին ալիքի պրոդյուսերները փոխեցին վերնագիրը։
Գաղափարը ծնվել էր մոր պատմածից՝ Երևանի Առաջին քաղաքային հիվանդանոցում տեղի ունեցած նորածնի փոխարինման դեպքից։ Մարիկան ծննդատան մեկ հիվանդասենյակում տեղավորեց չորս կնոջ։ Ամեն մեկն ուներ իր պատմությունը, իր տղամարդը, իր տագնապը, իր սահմանը։ Հիվանդասենյակը փակ տարածք դարձավ, որտեղ չորս ճակատագիր որոշ ժամանակ հայտնվեցին կողք կողքի։
Սցենարը կարդացին վարպետները և խորհուրդ տվեցին ցույց տալ պրոդյուսերներին։ Դրանով հետաքրքրվեց ռեժիսոր և պրոդյուսեր Դմիտրի Չերկասովը։ Հետո աշխատանքին միացավ Մարինա Էստերը։ Մարիկան կառուցում էր սյուժեն ու կերպարները։ Մարինան նյութը տեղափոխում էր արտադրական՝ այսպես կոչված «ամերիկանկա» ձևաչափ։ Ավելի ուշ, Թբիլիսիում նկարահանումների ժամանակ, սկայպով միացավ երկրորդ ռեժիսոր Ալլա Սովետկինան։ Նրա անունն էլ հայտնվեց տիտրերում։
Երբ Մարիկային հարցնում են, թե երեք հեղինակներն ինչպես էին բաժանել կերպարները, նա հանգիստ ուղղում է՝ հեղինակները երկուսն էին։ Սկանդալ չի բարձրացնում։ Պարզապես թիվը ճշտում է։
Ալիքի գլխավոր խմբագիրը նրան ուժեղ սյուժետային հեղինակ էր անվանել։ Առանձին ասել էր՝ Մարիկայի մոտ տղամարդկանց կերպարներն էլ են ստացվում։
Նկարահանումների ժամանակ ռեժիսորը որոշեց չորս երեխաներին ավելի փոքր տարիքում ցույց տալ։ Տեսարանները ստիպված եղան վերափոխել։ Մարիկան կարծում է՝ սկզբնական էներգիայի մի մասն այդտեղ կորավ։ Բայց ֆիլմը կայացավ։ Հայրը հասցրեց տեսնել այն։ Մարիկայի համար դա կարևոր էր։
«Ավելի ուշ կզանգեմ» ֆիլմը սկսվեց նրա գաղափարից։ Գլխավոր հերոսուհին նյարդավիրաբույժ դարձավ։ Բժշկական թեման Մարիկայի ներսում վաղուց կար։ Վերնագիրը ծնվեց ինքնապատասխանիչի սովորական արտահայտությունից։ Մարդը զանգում է ու լսում․ «Ավելի ուշ կզանգեմ»։ Այդ մի քանի բառի հետևում ամեն ինչ կարող է լինել։ Դժբախտություն։ Ուշացում։
Ելենա Բալանդինայի հետ աշխատանքի մասին Մարիկան խոսում է չոր ու բացասական։ Մանրամասները չի բացում։ Մի բան է ճշտում՝ Նինայի կերպարն ու եղբայրների հետ նրա հարաբերությունները կարողացել է պաշտպանել։ Դրանից արդեն պարզ է՝ վեճը փոքր չէր։
Ռեժիսոր Ալֆիա Խաբիբուլինան նրա մոտ եկել էր «Թռիչք» կարճամետրաժ ֆիլմի դեռ չմշակված գաղափարով, որն ակնարկում էր «Հայր Գորիոյին»։ Մարիկան առաջարկեց չափահաս դուստրերին հանել անմիջական գործողությունից, պատմությունը տեղափոխել հիվանդանոց, որոշ հանգամանքներ թողնել կադրից դուրս և ֆիլմը կառուցել ծերունու երազանքի շուրջ։ Ֆիլմը նկարահանվեց, մրցանակներ ստացավ, բայց նախագիծը գործարկեցին առանց Մարիկայի։ Տիտրերում նրա մասնակցությունը չկար։ Ներողությունը հնչեց հետո։ Բանավոր։
Ուսանողական «Երկաթուղի» աշխատանքում էլ շատ բան էր ուղղել։ Հանել էր ավելորդ տեսարաններն ու կերպարները, կարգի բերել տրամաբանությունը, առաջարկել մոնտաժային լուծում։ Հաջորդ օրը սցենարը հաստատեցին և գումար հատկացրին։ Տիտրերում նրան անվանեցին խմբագիր, ոչ թե համահեղինակ։ Մարիկան սա հանգիստ է հիշում։ Պարզապես ասում է․ «Դե, դրա համար էլ շնորհակալ եմ»։
«Նունե՝ խաղաղարար» նախագծի պատմությունն ուրիշ էր։ Ուսանողուհի Ջուլիետա Մարտիրոսյանն արդեն նկարահանված նյութ ուներ։ Որպես հայրենակից՝ Մարիկայից օգնություն խնդրեց։ Միասին դիտեցին նկարահանվածը։ Մարիկան առաջարկեց մոնտաժի դրամատուրգիական կառուցվածքը, խմբագրեց ռուսերեն տեքստը, հայերենից թարգմանեց մնացած հատվածները։ Ֆիլմի հետագա ճակատագիրն իրեն մինչև վերջ հայտնի չէ։
Զուրաբ Ծերեթելիի մասին «Զուրաբ» ֆիլմի աշխատանքը Մարիկան իր կյանքի ամենաերջանիկ դրվագներից մեկն է համարում։ Նրան հրավիրել էին նախկին ուսանողուհու խորհրդով։ Պրոդյուսեր Իլյա Իպատովը գործը լավ էր կազմակերպել։ Ծերեթելին ու նրա ընտանիքը աշխատանքի ժամանակ բաց ու պատրաստակամ էին։ Ռեժիսոր Աշոտ Գևորգյանի հետ, որը պարզապես նույն ազգանունն ուներ, լիակատար փոխըմբռնում կար։
Անցյալի դրվագների համար արխիվային նյութը չէր բավականացնում։ Սկզբում Մարիկան անիմացիա առաջարկեց, որպեսզի փոքրիկ Զուրաբը ժամանակի միջով նայի հասուն նկարչին։ Հետո այդ սկզբունքը վերածվեց դոկուդրամայի բեմադրված տեսարանների։ Մեկ բան էլ պայմանավորվեցին՝ հերոսի հանդեպ քննադատական հեռավորությունը չկորցնել։ Հակառակ դեպքում ֆիլմի փոխարեն գովազդ կստացվեր։
Չմեկնարկած նախագծերից ամենակարևորը համարում է «Մեր բակի ջերմությունը»։ Երեք նովել։ Մեկ հին երևանյան բակ։ Չնկարահանված ֆիլմ, որը սպասում է իր ժամին։
* * *
Որպես կինոգետ Մարիկան այլ կերպ է ստորագրում, բայց թեմաները նույնն են մնում։ Նրան հետաքրքրում են մարդու ներսի թաքուն շարժումները, բարոյական ընտրությունը, կախվածությունը, լռությունը, ընտանեկան հանգույցը։
Ժամանակակից իրանական կինոյի մասին հոդվածում նա առաջարկել է «լատենտ դրամատուրգիա» հասկացությունը։ Այդպես է անվանում պատմելու այն ձևը, որտեղ իմաստը բաց բախումից չի ծնվում։ Այն գալիս է չասվածից, ենթատեքստից, մշակութային կոդից, կենցաղային մանրուքից։
Նորաձևությունը չէր, որ նրան տարավ իրանական կինո։ Դասերի պահանջն էլ չէր։ Այնտեղ նա գտավ հոգեբանական ճշմարտություն, պարզ կենցաղ և իրեն ծանոթ մարդկային հարաբերություններ։ Պաթոս չկար։ Իր սիրած առաջին իրանական ֆիլմը մանկության տարիներին էր տեսել՝ Գուգուշի մասնակցությամբ «Երկար գիշերը», նկարահանված Իսլամական հեղափոխությունից առաջ։
Գրաքննության մասին խոսում է առանց ռոմանտիկայի։ Գրաքննությունը մնում է գրաքննություն։ Այդ ճնշումը հեղինակին ստիպում է շրջանցիկ լեզու գտնել, խոսել խորհրդանիշով, այլաբանությամբ, կիսատոնով։ Մարիկան դրանով չի արդարացնում արգելքը։ Պարզապես տեսնում է, թե ճնշման տակ արվեստն ինչպես է ապրելու ձև գտնում։
Նրա համար կարևոր է տարբերել ուժեղ չասվածն ու հեղինակի վախկոտությունը։ Եթե լռության հետևում իմաստ կա, դիտողը զգում է։ Եթե դատարկություն է, ոչ մի ձև չի փրկի։
Ռեզա Միրկարիմիի «Հենց այնպես» ֆիլմում հերոսուհին՝ Թահերեն, պատրաստվում է հեռանալ ընտանիքից։ Արդեն հավաքում է իրերը։ Մեկնելուց առաջ հարևանուհին խնդրում է բացել դստերը նվիրած Ղուրանը։ Սովորույթի համաձայն՝ դա պետք է անի ամուսնության մեջ երջանիկ կինը։ Թահերեն բացում է գիրքն ու վերադառնում։ Մարիկան այս տեսարանը կարդում է որպես հոգևոր պայծառացում, ոչ թե անձնատուր լինելու քայլ։ Ընտանիքը նրա համար ինքնաբերաբար բանտ չէ։ Երբեմն մարդը վերադառնում է այնտեղ, որտեղ ամեն ինչ դեռ չի մահացել։
Աբաս Քիառոսթամիի «Տասը» ֆիլմում նրան հետաքրքրում է մեքենան, որը նեղ խոստովանարանի է վերածվել։ Փակ տարածության մեջ օտար մարդը երբեմն ավելի շատ է լսում, քան հարազատը։
Դրվագներից մեկում մարմնավաճառի դեմքը չեն ցույց տալիս։ Մարիկան կարծում է՝ դա կերպարը չի աղքատացնում։ Ավելի ուժեղ է դարձնում։ Անտեսանելին դիտողն ինքն է լրացնում։
Աղջկա սափրած գլխում նա տեսնում է կորուստ։ Հետո՝ մաքրում, անցում ուրիշ վիճակի։
Ասղար Ֆարհադիի «Վաճառողը» ֆիլմում Ռանան ամուսնուն խնդրում է բաց թողնել իրեն վնասած մարդուն։ Մարիկայի համար գթությունն այստեղ չի դավաճանում ցավին։ Ազատում է դրա իշխանությունից։ Էմադը նրան հրեշ չի թվում։ Վիրավորված մարդ է, որը դաժանությունն ընտրեց և դրանով իրեն ավելի խոր կործանեց։
Դահճի ու զոհի թեման նրա համար վերացական չէ։ Այն կապված է ընտանեկան հիշողության և հայերի պատմական հիշողության հետ։ Հետպատերազմյան կինոյում նրան հատկապես անհանգստացնում է զոհի կախվածությունը դահճից՝ այն անտեսանելի թելը, որը կարող է մնալ նույնիսկ ձևական ազատագրումից հետո։
Մարիկան չի կարծում, թե զոհը պարտավոր է բարոյապես բարձր լինել իր տանջողից։ Բայց ազատագրումը համարում է դահճին վերջին իշխանությունից զրկելու միակ ճանապարհը։ Երբ զոհը դադարում է ապրել նրա ստվերի տակ, դահիճը մնում է իր մեղքի հետ մենակ։
Հանցագործի ինքնարդարացման հանդեպ նա կոշտ է։ Դա չի կարելի շփոթել զղջման հետ։ Պատմական պայմանները պետք է իմանալ։ Դրանք օգնում են հասկանալ արարքը, երբեմն՝ նաև հանգամանքները։ Բայց սահմանն այստեղ մոտ է։ Մի քայլ, և արդեն սկսում ես արդարացնել այն, ինչը արդարացում չունի։
Վրեժի մասին հարցին ազնիվ է պատասխանում՝ այո՛, վրեժը կարող է արդար թվալ։ Բայց միշտ գին ունի։ Այն հեշտությամբ կործանման նոր շրջան է բացում։ Ներումը, որքան էլ տարօրինակ հնչի, նա հնարավոր է համարում նույնիսկ առանց մեղքի խոստովանության։ Չարիք գործած մարդը, իր կարծիքով, միևնույն է կրում է այդ բեռը, թեկուզ ձևացնում է, թե ոչինչ չի եղել։
Վերջին պատերազմներն ու զանգվածային վերքերը նրան ավելի կոշտ չեն դարձրել։ Նա հակառակն է ասում՝ մարդասիրության հանդեպ հավատն ավելի է ամրացել։
* * *
Նրա հայացքի մեջ մի կարևոր գիծ կա։ Մարդկանց պատրաստի սխեմաներով չի բաժանում։
Կարող է բարությունն ուժ անվանել և նույն պահին ասել, որ վրեժը երբեմն արդար է լինում։
Շատ է գրում կնոջ ազատության մասին, բայց ընտանիք վերադարձած կնոջ մեջ միշտ պարտված մարդ չի տեսնում։
Նրան մոտ է չասվածը, բայց պատասխանատվությունից խուսափել չի հանդուրժում։
Հավատում է ներմանը և շատ հստակ խոսում ստորության մասին։
Այս ամենը նրա մոտ կոկիկ տեսության չի դասավորվում։ Լավ էլ է։ Կոկիկ տեսությունը հազվադեպ է օգնում կենդանի մարդ տեսնել։
Մարիկան այն մարդուն չի նմանվում, որը երկար հիանում է սեփական ձևակերպումներով։ Նրա պատասխաններում տպավորություն գործելու խաղ չկա։ Եթե հիշում է, ճշգրիտ պատմում է։ Եթե չի հիշում, այդպես էլ ասում է։ Եթե չի ուզում քննարկել, դուռը հանգիստ փակում է։
Սրա մեջ էլ տան ու բակի դպրոցը կա։ Հայրը կեղծիք չէր սիրում։ Մայրը գիտեր մարդու մարմնի գինը։ Պապիկը բարձրաձայն էր կարդում։ Գտած մատանին վերադարձնում էին տիրոջը, ոչ թե թաքցնում։ Լենա հորաքույրը գաթա էր թխում։ 1993 թվականի ձմռանը երեխաներն ապրում էին առանց լույսի ու իրարով էին տաքանում։
Երբ նրան հարցնում են, թե հոր հետ որ խոսակցությունն է մտքում շարունակում, պատասխանը կարճ է։ Խոստացել էր ավարտել և ՎԳԻԿ-ում պաշտպանել թեկնածուական ատենախոսությունը։ Հայրն ուրախացել էր։ Հետո նա այլևս չկար։ Խոսակցությունը շարունակվում է հոր այն խոսքերով․ «Դու ընդունակ ես ու ուժեղ։ Ամեն ինչ կստացվի»։
Առաջիկա տարիներին ուզում է գրքեր գրել։ Սցենարներ, որոնք կնկարահանվեն։ Հոդվածներ՝ Հարություն Խաչատրյանի և ուրիշ ռեժիսորների ֆիլմերի մասին։ Պատրաստում է երկրորդ գիրքը։ Գլխավոր չնկարահանված սցենարը դեռ սպասում է։
Եթե նրա կյանքին ամբողջությամբ նայես, գլխավոր բառը մեկնումը չէ։ Հաջողությունն էլ չէ։ Ավելի ճիշտ՝ վերադարձն է։
Նա վերադառնում էր Երևան։
Երկար դադարից հետո վերադարձավ կինո։
Պատմվածքների մեջ վերադարձրեց այն բակը, որն այլևս չկա։
Գրականությանը վերադարձրեց ընտանիքի ձայները։
Իր տեքստերի մեջ վերադարձրեց հին քաղաքը, տրամվայները, գաթան, բժշկությունը, մետրոն, մանկական խաղալիքները, «Նաիրի» կինոթատրոնի մոտ կանգնած պապիկին։
Իր մասնագիտությունն էլ հետ վերցրեց։
Եվ, թվում է, դեռ շարունակում է դա անել։
* * *
Իր մասին հնարավոր ֆիլմի վերջին կադրի համար նա մի պարզ պատկեր է առաջարկել՝ կին, որը շատ է սիրում կյանքը և Աստծուն շնորհակալություն է հայտնում այդ պարգևի համար։
Եթե այս պատասխանը սկզբում հնչեր, չափազանց ընդհանուր կլիներ։ Այն ամենից հետո, ինչ արդեն գիտենք, ուրիշ ձայն ունի։
Օգոստոսի 15-ի շոգ օրը Երևանի Առաջին քաղաքային հիվանդանոցում։
Պապիկի աշխատասենյակի պատուհանը Նալբանդյան փողոցում։
Երկրորդ տրամվայը։
«Նաիրի» կինոթատրոնը։
Հայրը, որը համակարգում էր Երևանի մետրոյի շինարարությունը և հետո հպարտանում դստերով։
Մայրը, որը ճանապարհի մոտ սպասում էր մատանու տիրուհուն։
Իննսունականների մութ Երևանը։
Ինքնաթիռը դեպի Մոսկվա։
Ընդունելության քննության «գերազանցի» համար վեճը։
Նեխորոշևի արվեստանոցը։
Երկար դադարը։
Վերադարձը կինո։
Կորած տիտրերը։
Չնկարահանված բակը։
Հորը տված խոստումը։
Դրանից հետո կյանքի հանդեպ սիրո մասին խոսքերն այլևս հերթապահ չեն թվում։ Դրանց գինը վճարված է։
Նալբանդյանի բակը վաղուց նույնը չէ։ Տրամվայներն այնտեղ այլևս չեն անցնում։ Սվերդլովի բակի տեղում ռեստորան է գործում։ Հայրը չի տեսնի հաջորդ գիրքը։ Բայց քանի դեռ Մարիկան գրում է, ոչինչ վերջնականապես չի անհետանում։
Աղջիկը նորից նստած է պատուհանի մոտ ու սպասում է՝ պապիկը երբ կգա ինստիտուտից ճաշելու։ Հետո վազում է փողոցի մյուս կողմը։ Տրամվայից ապակիները դողում են։ «Նաիրի» կինոթատրոնի մոտ ինչ-որ մեկը հենց նոր մտավ բակերից մեկը։ Այս կադրում լույսը կարող է ցանկացած լինել։
Միայն թե մթնշաղ չլինի։
