70 բացառիկ կտավ դարձավ քրեական գործի իրեղեն ապացույց, իսկ հանրությունը դեռ չգիտի՝ ով, երբ և ինչ գնով է դրանք բերել Գագիկ Խաչատրյանի ընտանիքի տուն

Ազգային պատկերասրահը բացեց Գագիկ Խաչատրյանից առգրավված նկարների սրահը, բայց պատերին չկան դրանց նախկին տերերի, գնման կամ նվիրատվության պատմությունները

8 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿԻՑ; ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Կարմիր պատին նեղ կտավ է կախված։ Փոքր սպիտակ պիտակի վրա երեք տվյալ կա՝ «Գևորգ Բաշինջաղյան», «Բնանկար», «1913»։ Կանաչ լանջով երկու հողե ճանապարհ է անցնում։ Հեռվում մանուշակագույն լեռներն են։ Ճանապարհները հասնում են դրանց ու կորչում։

Հոկտեմբերի 7-ին նկարի առջև կանգնած էին Քննչական կոմիտեի նախագահ Արթուր Պողոսյանը, գլխավոր դատախազ Աննա Վարդապետյանը և կրթության, գիտության, մշակույթի ու սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանը։ Պաշտոնական լուսանկարներում նրանց ձեռքերը հավաքված են մարմնի առջև, հայացքները՝ պատերին։ Սրահը դեռ սովորական այցելուներով չէր լցվել։ Առգրավված հավաքածուն հանրության առաջ բացվեց պետական շրջայցով։

Քննչական կոմիտեի հաղորդագրությունը կարճ էր։ Գագիկ Խաչատրյանի վերաբերյալ քննվող վարույթի ընթացքում առգրավվել և զննվել է 70 կտավ։ Սեպտեմբերի 11-ի որոշմամբ դրանք ճանաչվել են իրեղեն ապացույց և ի պահ հանձնվել Ազգային պատկերասրահին։ Հոկտեմբերի 7-ին հայտարարվեց, որ «մշակութային այս արժեքները» հասանելի են լինելու հանրությանը։

Մնացածը հաղորդագրության մեջ չկար։ Ցուցադրության ժամկետը չէր նշվում։ Պատերին շուրջ երեսուն գործ էր, մյուսների մասին տեղեկություն չկար։ Չէր հրապարակվել նաև այն հիմնավորումը, որով յուրաքանչյուր կտավ կապվել էր քննվող ենթադրյալ հանցագործության հետ։

Պատկերասրահին նկարները հանձնվել են ի պահ։ Դատական վերջնական ակտ, որով դրանց սեփականությունն անցել է պետությանը, հրապարակված չէ։ Դրանք մնացել են քրեական վարույթի առարկաներ՝ ոսկեզօծ շրջանակներով, հեղինակների անուններով և թանգարանային լույսի տակ։ Թանգարանը պահում է դրանք։ Քննչական մարմինը որոշել է նաև ցուցադրել։ Այդ որոշումն արդեն վիճարկվում է։

Նույն օրը Խաչատրյանների փաստաբանները տարածեցին իրենց հայտարարությունը։ Նրանց խոսքով՝ նկարները վերցվել են Խաչատրյաններին պատկանող բնակարանից, որտեղ պահվել է ընտանիքի բազմաթիվ անդամների գույքը։ Մի մասը տարբեր տարիներին նվեր է տրվել ընտանիքի տարբեր մարդկանց։ Փաստաբանները պնդում են, որ քննիչները կտավների ծագման մասին պարզաբանում չեն խնդրել, իսկ իրեղեն ապացույց ճանաչելու և պատկերասրահին հանձնելու որոշումն իրենց չի տրամադրվել։ Բաց ցուցադրությունը նրանք համարում են սեփականության օգտագործում և օրենքի խախտում։

Քննչական կոմիտեի տեքստում բոլոր 70 կտավները կապվում են Գագիկ Խաչատրյանի անվան հետ։ Փաստաբանների տեքստում նույն հավաքածուն բաժանվում է ընտանիքի մի քանի անանուն սեփականատերերի միջև։ Նվիրատուների անունները չկան ոչ մեկում։

Սեպտեմբերի սկզբի խուզարկության տեսանյութը ուրիշ միջավայր ուներ։ Տեսախցիկն անցնում էր շրջանակների, զենքերի, մեդալների, զարդերի և այլ առարկաների վրայով։ Կադրերում երևում էին նաև նախկին պաշտոնյայի դիմանկարները։ Դրանք մնացին տեսանյութում։ Պատկերասրահի պատերին կախվեցին հայտնի անուններով և դիտարժան սյուժեներով գործերը։ Բնակարանի խառնաշփոթը փոխարինվեց կարմիր ու մանուշակագույն պատերով, հավասար լույսով, փոքր սպիտակ պիտակներով։

Այդ պիտակները հայտնում են այն, ինչ կարելի է կարդալ կտավի երեսից՝ հեղինակ, վերնագիր, երբեմն թվական ու նյութ։ Բաշինջաղյանի նկարի հաստատված պատմությունը սկսվում է 1913 թվականից։ Այդ պահին նկարիչն արդեն անցել էր Թիֆլիսով, Սանկտ Պետերբուրգի ակադեմիական դպրոցով և Կովկասի երկար ճանապարհներով։ Նրա բնանկարներում Սևանը, Արարատը, Քուռի հովիտը, Անիի ավերակներն ու լեռնային հեռաստանները հաճախ մնացել են առանց մարդու։ Այս կտավում էլ մարդ չկա։ Հող է, խոտ, ճանապարհ և հեռավոր լեռների սառը շերտ։

1913-ից հետո պիտակը լռում է։ Չկա նախկին հավաքածուի անունը։ Չկա վաճառքի ամսաթիվ, աճուրդային գրառում, նվիրատվության թվական կամ այն ընտանիքի անդամի անունը, որի պատին կախված է եղել նկարը։

Մի քանի քայլ այն կողմ Վարդան Մախոխյանի ծովն է։ Մոխրականաչ ալիքները զարկվում են մուգ ժայռին։ Փրփուրը բարձրանում է։ Հորիզոնը գրեթե կորել է ամպերի մեջ։ Մախոխյանը ծնվել է Տրապիզոնում 1869 թվականին, սովորել Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայում, 1890-ականներին Ղրիմում աշխատել Հովհաննես Այվազովսկու արվեստանոցում։ Հետագա տարիները կապվել են Եվրոպայի, հատկապես Ֆրանսիայի հետ։ Նրա ցուցահանդեսները հասել են Բեռլինից ու Փարիզից մինչև Կահիրե և Ալեքսանդրիա։ Ծովը մնացել է գլխավոր նյութը։

Կարմիր պատին կախված գործը ճանաչելի Մախոխյան է՝ ծանր ջուր, ցածր երկինք, ժայռին խփվող ալիք։ Կտավի վերջին սեփականատերերի մասին նույն պիտակը ոչինչ չի ասում։

Գրիգոր Խանջյանի անունը սովորաբար կապվում է մեծ պատմական կոմպոզիցիաների, «Վարդանանքի», գրքային նկարազարդումների հետ։ Այստեղ նրա անունը դրված է արևից բացված քարաշեն բակի տակ։ Միահարկ պատեր են, բաց դռներ, հենված փայտեր, ամառային կապույտ երկինք։ Փոքր, գրեթե տնային գործ է։ Ներսում աղքատ բակ է, շուրջը՝ ծանր ոսկեզօծ շրջանակ։

Վահան Խորենյանի «Էտյուդում» ջրի եզրին մերկ ծառեր են։ Հեռվում, մշուշի մեջ, գրեթե լուծվել է Արարատը։ Հաջորդ պատին երեխային գրկած կին է և սպիտակ խալաթով երիտասարդ աշխատող։ Հրապարակված նկարագրություններում հիշատակվում է նաև «Կթվորուհի Տանյան»։ Մյուս սրահում տիրոլյան ծաղկազարդ տարազով աղջիկ է՝ ծանր, նախշազարդ շրջանակի մեջ։ Հրապարակված ռեպորտաժում գործը վերագրվում է ավստրիացի Բալհեյմին և կոչվում «Տիրոլցի աղջիկը»։ Հեղինակի լրիվ անունը, ստեղծման տարին և աշխատանքի նախորդ պատմությունը չեն բացվում։

Նույն շարքում նշվում են Տկաչովի «Ծիծաղ և արցունքներ»-ը, «Կթվորուհի Տանյան» և Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործի սրբապատկերը։ Սրբապատկերի դարաշրջանը, դպրոցը, հեղինակը կամ ստեղծման վայրը հրապարակված չեն։

Մանուշակագույն պատի վրա լեզուն հանկարծ փոխվում է։ Հսկա ոսկեգույն առյուծ է՝ սպիտակ բաշով, սև մարմնով և ուղիղ նայող աչքերով։ Կողքին երկու կանացի կերպար են՝ արագ, գունավոր գծերով կառուցված դեմքեր ու մարմիններ։ Մի պատի վրա հայ դասական բնանկար է, մյուսին՝ խորհրդային կենցաղային տեսարան, կրոնական պատկեր, եվրոպական սալոնային դիմանկար, ժամանակակից դեկորատիվ գործ։ Տարիների ընթացքում դրանք հայտնվել են նույն մասնավոր տարածքում։ Ընտրության սկզբունքը չի հրապարակվել։ Խորհրդատուի անուն չկա։ Գնված ու նվեր ստացած գործերը բաժանված չեն։

«Նվեր» բառը մի ամբողջ թղթապանակ է պահանջում։ Ով է տվել։ Ում։ Երբ։ Ինչ առիթով։ Արվեստի գործը գնահատվել է, թե ոչ։ Նվերը հայտարարագրվել է, թե ոչ։ Կա վաճառքի պայմանագիր, ներմուծման թուղթ, ապահովագրական գնահատում կամ վերականգնման արձանագրություն։ Այս հարցերից որևէ մեկի հրապարակային պատասխանը դեռ չկա։

Փաստաբանները նշել են ձեռքբերման ընդհանուր ձևը։ Քննչական մարմինը՝ առգրավման ընդհանուր փաստը։ Յուրաքանչյուր կտավի ճանապարհը մնացել է այդ երկու նախադասությունների միջև։

Գագիկ Խաչատրյանը երկար տարիներ ղեկավարել է հարկային ու մաքսային համակարգը, հետո եղել ֆինանսների նախարար։ Քաղաքական մամուլում նրան անվանել են «սուպերնախարար»։ Նրա դեմ քննվող վարույթում կան կոռուպցիոն հանցագործությունների վերաբերյալ մեղադրանքներ։ Դրանք վերջնական դատական գնահատական չեն ստացել։

Հրապարակված նյութերից չի երևում, որ Բաշինջաղյանի, Մախոխյանի կամ Խանջյանի որևէ կոնկրետ գործ քննիչները կապել են որոշակի վճարման, գործարքի կամ ենթադրյալ հանցավոր եկամտի հետ։ Իրեղեն ապացույց ճանաչելու որոշման մասին պետական հաղորդագրություն կա։ Դրա հիմնավորումները հանրությանը չեն ներկայացվել։

Թանգարանային պիտակը այդ բացը չի փակում։ Հեղինակի անունը տալիս է վերագրումը։ 1913 թիվը՝ ստեղծման տարին։ «Յուղաներկ, կտավ» տողը՝ նյութը։ Գինը, վաճառողը, գնորդը, նվիրատուն և փոխանցման օրը դրանից դուրս են մնում։

Ամբողջական կատալոգ դեռ չի հրապարակվել։ Չկան բոլոր 70 գործերի լուսանկարները, չափերը, մակագրությունները, դարձերեսների կնիքները, պահպանության վիճակը, փորձագիտական վերագրումները և հայտնի սեփականատերերի շղթան։ Հոկտեմբերի 7-ին հանրությանը ցույց տվեցին ընտրանին։

Պաշտոնյաները քայլեցին պատից պատ։ Լուսանկարիչը ֆիքսեց նախարարի ձեռքը կզակին, գլխավոր դատախազի հայացքը, Քննչական կոմիտեի նախագահի փակված ափերը։ Նկարները մնացին շրջանակների մեջ։

Բաշինջաղյանի կտավի տակ սպիտակ պիտակը երեք տող ունի՝ անուն, վերնագիր, թվական։ Նկարի ներսում հողե ճանապարհը գնում է դեպի լեռները և կորչում։ Արվեստանոցից մինչև Խաչատրյանների բնակարան կտավի անցած ճանապարհը գրված չէ։