Ինչպես Հայկ Մարտիրոսյանը հաղթեց աշխարհի ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող շախմատիստ Մագնուս Կարլսենին. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը

20 часов назад

4 мин. чтения

14 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

Նոյեմբերի 13-ին Բուդապեշտում Հայկ Մարտիրոսյանը 41-րդ քայլին հաղթեց Մագնուս Կարլսենին։ Սևերի արքան մնացել էր բաց դաշտում, իսկ Կարլսենի ժամացույցին՝ մեկ րոպեից փոքր-ինչ ավելի։ Այդ երեկո նրանք նորից հանդիպեցին։ Պատասխան պարտիան ավարտվեց ոչ-ոքի։

2025-ի դեկտեմբերին Դոհայում Կարլսենը Մարտիրոսյանին պարտվել էր մրցավարի որոշմամբ. նա շտապել էր սեղմել ժամացույցը՝ տախտակի վրա պատահաբար շրջված խաղաքարերը դեռ չվերականգնած։ 2026-ի նոյեմբերին Բուդապեշտում նրանց հերթական հանդիպումն ավարտվեց առանց մրցավարի միջամտության։ Կարլսենը հանձնվեց։

41-րդ քայլին Հայկ Մարտիրոսյանը թագուհին տարավ g4։ Շախ։ Մագնուս Կարլսենը պատասխան քայլ չարեց։ Սև արքան կանգնած էր g6-ում, սպիտակների նավակը՝ h8-ում, փիղը՝ c5-ում։ Նորվեգացու ժամացույցին մնացել էր մեկ րոպե և տասնհինգ վայրկյան։ Մարտիրոսյանինը ցույց էր տալիս վեց րոպե և քառասունվեց վայրկյան։ Մատը դեռ տախտակին չէր դրվել։ Կարլսենը հանձնվեց։

Նոյեմբերի 13-ն էր։ Բուդապեշտում անցկացվում էր «Տոտալ Չես» նոր մրցաշարի փորձնական խաղարկությունը։ Կարլսենը դասական շախմատի համաշխարհային վարկանիշի առաջին համարն էր՝ 2823 միավորով։ Մարտիրոսյանն ուներ 2669 և զբաղեցնում էր 48-րդ տեղը։ Տարբերությունը՝ 154 միավոր։ Կարլսենը դասական շախմատի աշխարհի տասնվեցերորդ չեմպիոնն էր։ Տիտղոսն այլևս իրենը չէր, վարկանիշային առաջին հորիզոնականը՝ դեռ իրենը։

Մրցաշարին մասնակցում էին 24 շախմատիստներ՝ բաժանված չորս խմբի։ Յուրաքանչյուր մրցակցի դեմ խաղում էին երկու անգամ՝ փոխելով խաղաքարերի գույնը։ Մեկ պարտիայի համար տրվում էր 45 րոպե, յուրաքանչյուր քայլից հետո՝ ևս 30 վայրկյան։ Հաղթանակը երեք միավոր էր արժենում, ոչ-ոքին՝ մեկ։ Նոյեմբերի 10-ին կայացած բացման կայծակնային մրցաշարում Կարլսենը առաջինն էր. ինը պարտիայից՝ յոթ միավոր։ Վերջին խաղում նա 48 քայլում հաղթել էր Մարտիրոսյանին։

Երեք օր անց Կարլսենը խմբում արդեն չորս ոչ-ոքի ուներ։ Երկուսը՝ Անիշ Գիրիի դեմ, երկուսը՝ տասնյոթամյա Աբհիմանյու Միշրայի։ Չորս պարտիա, չորս միավոր։ Նոյեմբերի 11-ին Մարտիրոսյանը սպիտակներով պարտվեց Շահրիյար Մամեդյարովին, նույն օրը սևերով հաղթեց նրան 21 քայլում։ Նոյեմբերի 12-ին սևերով 26 քայլում պարտվեց Գիրիին, սպիտակներով 60 քայլում հաղթեց։ Երկու օրում՝ երկու պարտություն, երկու հաղթանակ։ Վեց միավոր։

Կարլսենի դեմ Մարտիրոսյանը խաղում էր սպիտակներով։ Առաջին քայլը e4-ն էր։ Կարլսենը պատասխանեց c5։ Սիցիլիական պաշտպանություն։ Հինգերորդ քայլին նորվեգացին a զինվորը տարավ a6, վեցերորդին Հայկը խաղաց g3։ Սպիտակների փղի համար բացվեց երկար անկյունագիծ։ Կենտրոնում խաղաքարերը փոխանակվում էին։ Ձախ թևում զինվորներն առաջ էին գնում։

Քսաներորդ քայլին Մարտիրոսյանի նավակը վերցրեց սև փղին։ Կարլսենը կենտրոնում զինվոր առաջ տարավ։ Քսանչորսերորդ քայլից հետո դիրքը դեռ գրեթե հավասար էր։ Նավակներ փոխանակվեցին։ Սևերի մնացած նավակը c6-ից մտավ c3։ Կարլսենի զինվորը հասավ d3։ Այդ զինվորը չէր կարելի անուշադրության մատնել։ Հայկը թագուհիով պահում էր անհրաժեշտ դաշտերը։ Թագուհիները մի քանի քայլ շարունակ տեղաշարժվում էին՝ առանց դիրքը վերջնականապես պարզելու։

34-րդ քայլին Կարլսենը թագուհին տարավ b5։ Հայկը փիղը կանգնեցրեց c5։ Սև թագուհին անցավ c4։ Սպիտակների արքան՝ h2։ Հետո Կարլսենը խաղաց թագուհի b3։ 36-րդ քայլն էր։ Սև թագուհին սպիտակների դիրքի խորքում էր, նավակը՝ c3-ում։

Մարտիրոսյանը նավակը բերեց e1։ Այստեղից պարտիան կտրուկ փոխվեց։ Կարլսենի թագուհին վերադարձավ f7։ Սպիտակների թագուհին գնաց c8՝ շախ։ Սև արքան՝ h7։ Մարտիրոսյանի նավակը բարձրացավ e8։ Կարլսենը թագուհին տարավ d5։ Նավակը հասավ h8՝ նոր շախ։ Արքան անցավ g6։ Սպիտակների թագուհին կանգնեց g4։ Վերջ։ Հինգ քայլ առաջ սևերն ունեին սպիտակների ճամբար մտած թագուհի ու նավակ։ Հիմա նրանց արքան կանգնած էր բաց դաշտում, և Կարլսենը պատասխան քայլ չարեց։

Մարտիրոսյանը ծնվել է Արտաշատում։ Շախմատ նրան հինգ տարեկանում սովորեցրել է հայրը՝ մարզիչ։ Փոքր ժամանակ նա խաղաքարերով նաև խաղում էր, ինչպես ուրիշ երեխաները՝ խաղալիքներով։ 2016-ին դարձավ մինչև 16 տարեկանների աշխարհի չեմպիոն։ 2018-ին հաղթեց Հայաստանի մեծահասակների առաջնությունում։ Նախորդ տարի նույն մրցաշարում մինչև վերջին փուլերը առաջատար էր, բայց վճռական պահին պարտվել էր և մնացել երրորդը։ Մեկ տարի անց վերադարձավ ու հաղթեց։ Հիշում էր իր մահացած մարզչին՝ Հայաստանի ութակի չեմպիոն Աշոտ Անաստասյանին։ Ասում էր, որ շարունակում է հետևել նրա խորհուրդներին։

2022-ի դեկտեմբերին Ալմաթիում կայծակնային շախմատի աշխարհի առաջնությունում Կարլսենը առաջինն էր, Մարտիրոսյանը՝ երրորդը։ Հայ գրոսմայստերը հավաքել էր 15 միավոր՝ այնքան, որքան երկրորդ տեղը զբաղեցրած Հիկարու Նակամուրան։ Երեք տարի անց նրանք հանդիպեցին Դոհայում։ Այդ պարտիայի ավարտը շախմատային տեսանյութերից դուրս եկավ և սկսեց տարածվել նաև նրանց շրջանում, ովքեր սովորաբար պարտիաների քայլագրություն չեն կարդում։

2025 թվականի դեկտեմբերի 30-ին աշխարհի կայծակնային շախմատի առաջնության 14-րդ տուրում Կարլսենը ժամանակի սուր պակաս ուներ։ Ժամացույցին երկու վայրկյան էր մնացել։ Նա պատահաբար շրջեց մի քանի խաղաքար, սկսեց դրանք վերադարձնել տեղերը և սեղմեց ժամացույցը՝ դեռ չավարտած դիրքի վերականգնումը։ Մրցավարները դիտեցին տեսագրությունը։ Արձանագրվեց կանոնի խախտում, հաղթանակը տրվեց Մարտիրոսյանին։ Կարլսենն ընդունեց որոշումը և սեղմեց մրցակցի ձեռքը։ Հետագա պարտիաներով նա նվաճեց աշխարհի կայծակնային շախմատի չեմպիոնի կոչումը։ Դոհայում Մարտիրոսյանի հաղթանակի համար վճռորոշ էր եղել ժամացույցը սեղմելու պահը։ Բուդապեշտում՝ թագուհու վերջին քայլը։

Նոյեմբերի 13-ի երեկոյան նրանք նստեցին պատասխան պարտիայի։ Կարլսենն այս անգամ սպիտակներով էր։ Սկսեց d4-ով։ Մարտիրոսյանը պատասխանեց ձիու f6 քայլով։ Խաղը գնաց Նիմցովիչի հնդկական պաշտպանության սուր տարբերակներից մեկով։ Ութերորդ քայլին Կարլսենը g զինվորը առաջ տարավ մինչև g4։ Հայկը պատասխանեց h6։ Սևերը պահեցին դիրքը։ Նորվեգացին շարունակեց հաղթանակ փնտրել։ Քսաներեքերորդ քայլին առաջացավ ևս մի զինվոր զիջելու հնարավորություն։ Պարտիան հասավ դիրքերի կրկնության և 33-րդ քայլին ավարտվեց ոչ-ոքի։

Այդ երկու խաղից Մարտիրոսյանը ստացավ չորս միավոր, Կարլսենը՝ մեկ։ Վեց պարտիայից հետո Հայկն ուներ տասը միավոր և գլխավորում էր C խումբը։ Գիրին ուներ ինը, Յան Նեպոմնյաշչին ու Մամեդյարովը՝ յոթական, Կարլսենն ու Միշրան՝ հինգական։ Խմբային փուլում դեռ չորս պարտիա էր մնացել։ Մարտիրոսյանը պետք է հանդիպեր Նեպոմնյաշչիին ու Միշրային։ Մրցաշարը չէր ավարտվել։

Նոյեմբերի 13-ի երկու խաղերի արձանագրություններում Կարլսենի և Մարտիրոսյանի անունները երկու անգամ կանգնեցին իրար դիմաց։ Առաջինի վերջում գրվեց 1–0, երկրորդի՝ ոչ-ոքի։ Առաջին խաղում Մարտիրոսյանի թագուհին g4 հասավ 41-րդ քայլին։ Պատասխան խաղում Կարլսենն այդ նույն վանդակն արդեն զբաղեցրել էր ութերորդ քայլին։ Զինվորով։