Կաթողիկոսը՝ մեղադրյալի աթոռին. ինչ սպասել այսօրվա դատավարությունից: Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը

7 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

2026 թվականի հունվարի 19-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում ստացան դատարանի կատարողական թերթը։ Փաստաթուղթը հանձնվեց արտաքին հարաբերությունների բաժնի ղեկավարին։ Ութ օր անց կաթողիկոսի ստորագրությունը դրվեց մեկ այլ թղթի տակ։ Քրեական գործը հետո կառուցվեց այդ երկու ամսաթվի վրա։ Դատարանը պահանջել էր Արման Սարոյանի պաշտոնավարումը Մասյացոտնի թեմի առաջնորդի պաշտոնում «առանց խոչընդոտի ապահովել» մինչև քաղաքացիական գործով վերջնական վճիռը։ Արգելքը հասնում էր թեմի կառավարմանը, հոգևորականների հետ հարաբերություններին, կանոնադրական լիազորություններին, բանկային հաշիվներին ու դրամական շարժերին։ Որոշումը գործում էր անմիջապես։ Հարկադիր կատարողն արդեն վարույթ էր բացել։

Հունվարի 27-ին Գերագույն հոգևոր խորհուրդը քննարկեց Գևորգ Սարոյանի հարցը։ Քվեն միաձայն էր՝ կարգալույծ հռչակել։ Գարեգին Բ-ն ստորագրեց հրամանը։ Փաստաթուղթը թվարկում էր հնազանդության ուխտի խախտումը, թեմի բնականոն կյանքի խափանումը, Մայր Աթոռ վերադառնալու հայրապետական կարգադրությանը չհնազանդվելը, աշխարհիկ դատարան դիմելով եկեղեցու ներքին կյանք պետական մարմինների մուտքի պայման ստեղծելը։ Այդ թղթից հետո Մայր Աթոռի գրագրության մեջ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանը վերացավ։ Մնաց Արման Սարոյանը։ Դատարանի արգելքը շարունակում էր պաշտպանել նրա ծառայությունը։

Հուլիսի վերջին երկու փաստաթուղթն էլ հասան Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի դատարան։ Գործը մակագրվեց դատավոր Հակոբ Մանուկյանին։ Առաջին նախնական նիստը նշանակվեց օգոստոսի 7-ին, ժամը 16։00-ին, Վաղարշապատում։ Օգոստոսի 6-ին պաշտպանական կողմը հայտնեց, որ Գարեգին Բ-ն ու մյուս վեց մեղադրյալները ներկայանալու են։ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Արամ Առաջինը դատապարտեց կանչը։ Նա ասել էր, որ Գարեգին Բ-ին խորհուրդ է տվել իր փոխարեն ներկայացուցիչ ուղարկել։ Հաջորդ օրվա դատական ցուցակում յոթ անուն էր։ Նիստի կարգավիճակը՝ բաց։

Հրապարակային դատական գրանցման մեջ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը Կտրիճ Ներսիսյան է։ Մյուս վեց մեղադրյալների մոտ նույնպես գրված են եկեղեցական և ծննդյան անունները՝ Նաթան արքեպիսկոպոս Հովհաննիսյան՝ Սամվել Հովհաննիսյան, Հայկազուն արքեպիսկոպոս Նաջարյան՝ Վրեժ Նաջարյան, Վահան եպիսկոպոս Հովհաննիսյան՝ Սարգիս Հովհաննիսյան, Մակար եպիսկոպոս Հակոբյան՝ Էդգար Հակոբյան, Մուշեղ եպիսկոպոս Բաբայան՝ Նելսոն Բաբայան, Հովնան եպիսկոպոս Հակոբյան՝ Արթուր Հակոբյան։ Տուժողի տողում Արման Սարոյանն է։ Դատարանի ցուցակում հոգևոր անունների կողքին կանգնած էին նաև ծննդյան անունները։

Մինչ այդ՝ Մասիս, հունվարի 10։ Գարեգին Բ-ն Գևորգ Սարոյանին ազատեց Մասյացոտնի թեմի առաջնորդի պաշտոնից և ժամանակավոր կառավարիչ նշանակեց Ռուբեն վարդապետ Զարգարյանին։ Մայր Աթոռը գրեց պաշտոնեական դիրքի չարաշահման, պարտականությունների անտեսման և թեմի հոգևորականների նկատմամբ ճնշումների մասին։ Սարոյանը մեղադրանքները հորինված անվանեց։ Նրա խոսքով՝ իրեն պատժել էին հինգ օր առաջ հրապարակված փաստաթուղթը ստորագրելու համար։

Հունվարի 5-ի առաջին ժամերին վարչապետի նստավայրից հայտարարություն էր տարածվել։ Նիկոլ Փաշինյանը և Հայ առաքելական եկեղեցու տասը եպիսկոպոսների անուններով ներկայացված խումբը ձևավորել էին Եկեղեցու բարենորոգման համակարգող խորհուրդ։ Ութ հոգևորական ներկա էր, երկուսի համաձայնությունը փոխանցվել էր հեռակա։ Ճանապարհային քարտեզը հինգ քայլ ուներ՝ տարածել բարենորոգման օրակարգը, հեռացնել եկեղեցու «փաստացի ղեկավարին», ընտրել տեղապահ, ընդունել նոր կանոնադրություն, ապա ընտրել նոր կաթողիկոս։ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի անունը ստորագրողների մեջ էր։ Հունվարի 9-ի երեկոյան նա դեռ Մասյացոտնի թեմի առաջնորդն էր։ Հունվարի 10-ին՝ պաշտոնանկ։

Հայտարարության տակ դրված էին Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանի, Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանի, Աբրահամ արքեպիսկոպոս Մկրտչյանի, Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյանի, Սիոն արքեպիսկոպոս Ադամյանի, Վազգեն արքեպիսկոպոս Միրզախանյանի, Անուշավան եպիսկոպոս Ժամկոչյանի, Վրթանես եպիսկոպոս Աբրահամյանի, Արտակ եպիսկոպոս Տիգրանյանի և Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի անունները։ Մայր Աթոռը խորհուրդը համարեց հակասահմանադրական միջամտություն և խոսեց պառակտման վտանգի մասին։ Եկեղեցական կարգով կաթողիկոսին ընտրում է Ազգային-եկեղեցական ժողովը։ Վարչապետի հրապարակած ծրագրում ժողովը գալիս էր վերջում՝ գործող կաթողիկոսի հեռացումից, տեղապահի ընտրությունից և նոր կանոնադրությունից հետո։ Հունվարի 10-ի հրամանը ծառայողական խախտումներ էր թվարկում։ Քաղաքական պատճառ այնտեղ գրված չէր։ Հինգ օր առաջվա ստորագրությունը մնացել էր կողքին։

Հունվարի 11-ի կիրակի առավոտյան Մասիսի Սուրբ Թադեոս եկեղեցու մոտ ոստիկանության մեքենաներ կային։ Ոստիկաններ կանգնած էին նաև առաջնորդարանի շրջակայքում։ Պաշտոնական բացատրությունը հասարակական կարգի պահպանումն էր։ Եկեղեցի եկավ Նիկոլ Փաշինյանը՝ պետական պաշտոնյաների հետ։ Նա մասնակցեց Սարոյանի մատուցած պատարագին։ Դռան մոտ լրագրողների հարցերին չպատասխանեց։ Նախորդ օրը վարչապետը հայտարարել էր, որ չի ընդունում կաթողիկոսի որոշումը և Սարոյանին շարունակում է համարել թեմի առաջնորդ։ Մայր Աթոռի հրամանով նույն ժամերին թեմը պետք է կառավարեր Ռուբեն վարդապետ Զարգարյանը։

Մի քանի օրում թեմը բաժանվեց երկու հասցեի։ Տարբեր հաշվարկներով՝ քսան կամ քսաներկու հոգևորական կանգնեց Զարգարյանի կողքին, չորսը մնաց Սարոյանի հետ։ Սարոյանի կողմը պահեց Սուրբ Թադեոս եկեղեցին ու առաջնորդարանի շենքը։ Զարգարյանը գործեց Դաշտավանի եկեղեցուց։ Համացանցում նույն թեմի անունով երկու էջ հայտնվեցին։ Երկուսն էլ հրապարակում էին աստվածաշնչյան խոսքեր, եկեղեցական օրացույց ու պատարագների լուսանկարներ։ Մեկ էջում առաջնորդը Գևորգ եպիսկոպոսն էր։ Մյուսում՝ Ռուբեն վարդապետը։ Մասիսում երկու դուռ կար, երկու ղեկավարի անուն։ Ոչ մի ցուցանակ չէր ասում, թե իրավական ուժը դրանցից որի հետևում է։

Հունվարի 16-ին Հանրային հեռուստատեսության տեսախցիկի առաջ Սարոյանը պաշտոնանկությունը կապեց բարենորոգման խորհրդին միանալու հետ։ Նա խոսեց եկեղեցու ներսում օտար շահերի, սրբապղծության ու դավաճանության դեմ կանգնելու մասին։ Այդ պնդումները ստուգելու նյութեր հրապարակավ չներկայացրեց։ Մայր Աթոռն ասում էր, որ ոստիկանության և տեղական պաշտոնյաների միջոցով քահանաների վրա ճնշում են գործադրում՝ Սարոյանին աջակցելու համար։ Անկախ հաստատում չհրապարակվեց։ Տեսանելի էին ոստիկանության մեքենաները, վարչապետի ներկայությունը պատարագին, պաշտոնյաները և երկու մասի բաժանված հոգևորականները։

Մեկ օր առաջ՝ հունվարի 15-ին, Սարոյանը քաղաքացիական անունով՝ Արման Սարոյան, հայց էր ներկայացրել Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ։ Նա պահանջում էր անվավեր ճանաչել հունվարի 10-ի թիվ 02 հայրապետական տնօրինությունը և իրեն վերականգնել պաշտոնում։ Հունվարի 16-ին դատավոր Էդգար Հովհաննիսյանն ընդունեց հայցը և կիրառեց հայցի ապահովման միջոց։ Եկեղեցուն ու մյուս անձանց արգելվեց անել «որևէ գործողություն», որը կխոչընդոտեր Սարոյանին կատարել թեմակալ առաջնորդի լիազորությունները։ Որոշման մեջ առանձին նշված էին թեմի կանոնադրության 68-րդ հոդվածը, կառավարման իրավունքը, հաշվեհամարներն ու ֆինանսական գործարքները։ Վերջնական վճիռ չկար։ Հունվարի 10-ի տնօրինությունն անվավեր չէր ճանաչվել։ Դատարանը մինչև հիմնական վեճի քննությունը պահպանել էր Սարոյանի պաշտոնավարումը։

Նույն օրը տրվեց կատարողական թերթը։ Հարկադիր կատարողը վարույթ բացեց։ Հունվարի 19-ին փաստաթուղթը պաշտոնապես հանձնվեց Մայր Աթոռի արտաքին հարաբերությունների բաժնի ղեկավարին։ Հետագա յուրաքանչյուր որոշման կողքին արդեն կարելի էր դնել երեք բան՝ ամսաթիվ, ստորագրություն, ստացման նշում։ Հունվարի 10-ի պաշտոնանկության օրինականությունը դեռ քննված չէր։ Ժամանակավոր որոշումն արդեն իր հետևանքներն ուներ։ Քրեական վարույթը հետո կառուցվեց հենց այդ միջանկյալ թղթի վրա։

Դատարանի որոշման մեջ պահպանվում էր «Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի» պաշտոնավարումը։ Կարգալուծության հրամանը հանեց հենց «եպիսկոպոս» բառը։ Հայցի ապահովման ակտում ուղիղ արգելք չկար՝ Սարոյանին կարգալույծ չանել։ Այնտեղ գրված էր ավելի լայն՝ չկատարել «որևէ գործողություն», որը կխոչընդոտի նրա ծառայությանը։ Դատախազությունը հունվարի 27-ի հրամանը դրեց այդ լայն արգելքի ներսում։ Պաշտպանությունը բացեց Սահմանադրության՝ եկեղեցու ինքնավարության մասին հոդվածը և հարցրեց՝ քաղաքացիական դատարանը կարո՞ղ էր իր որոշմամբ պահպանել մարդու եպիսկոպոսական կարգավիճակը։

Սահմանադրության 41-րդ հոդվածով կրոնական կազմակերպություններն օրենքի առաջ հավասար են և ինքնավար։ 2007 թվականի՝ Հայ առաքելական եկեղեցու հետ պետության հարաբերությունների մասին օրենքը ճանաչում է եկեղեցու ինքնակառավարումը պատմական հիերարխիայի ներսում։ Քաղաքացիական դատավարության կանոնները պահանջում են կատարել դատարանի ակտը։ Մասյացոտնի թեմում այդ կանոններն իրար կպան երեք կետում՝ թեմական աթոռ, ձեռնադրություն, բանկային ստորագրություն։ Դատարանն արգելել էր խոչընդոտել Սարոյանի լիազորություններին։ Եկեղեցին պնդում էր, որ եպիսկոպոսությունը քաղաքացիական պաշտոն չէ, որը դատավորը կարող է ժամանակավորապես պահպանել։ Քրեական գործի թղթերում այդ երկու նախադասությունը կողք կողքի են։

Սարոյանի կենսագրության մեջ Գարեգին Բ-ի անունը վաղուց կար։ Նա ծնվել է 1977 թվականին Մասիսում, սովորել Վազգենյան և Գևորգյան հոգևոր ճեմարաններում, աստվածաբանություն ուսանել Օքսֆորդում։ 2001 թվականի հունվարի 14-ին Գարեգին Բ-ի ձեռամբ ձեռնադրվել էր կուսակրոն քահանա։ 2011-ին ստացել էր եպիսկոպոսական ձեռնադրություն։ 2021-ին, երբ ստեղծվեց Մասյացոտնի թեմը, դարձավ դրա առաջին առաջնորդը։ 2026-ին այդ պաշտոնը պաշտպանելու համար նա գնաց քաղաքացիական դատարան։ Գարեգին Բ-ն, որի ձեռամբ նա հոգևորական էր դարձել, հունվարի 27-ին ստորագրեց նրա կարգալուծությունը։ Մայր Աթոռի փաստաթղթերով նա այլևս չուներ թեմակալ առաջնորդ լինելու համար անհրաժեշտ հոգևոր աստիճանը։

Հունվարի 29-ին Քննչական կոմիտեի հատկապես կարևոր գործերի քննության գլխավոր վարչությունում քրեական վարույթ սկսվեց Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության հաղորդման հիմքով։ Հունվարի 31-ին վեց եպիսկոպոս և Գերագույն հոգևոր խորհրդի նիստերի քարտուղար Մովսես քահանա Սահակյանը կանչվեցին հարցաքննության։ Սահակյանն ասում էր, որ նիստերում արձանագրություն է կազմում և քվեարկելու իրավունք չունի։ Վերջնական մեղադրական եզրակացությունից նրա անունը դուրս մնաց։ Փետրվարի 14-ին մեղադրանք առաջադրվեց նաև Գարեգին Բ-ին։ Յոթ հոգևորականների նկատմամբ կիրառվեց բացակայելու արգելք։ Նրանք չէին կարող լքել Հայաստանը։ Քննությունը ղեկավարում էր Արա Ավագյանը։

Քննիչը հունվարի 27-ի նիստը բաժանեց գործողությունների։ Խորհուրդը քննարկել ու միաձայն առաջարկել էր կարգալուծությունը։ Կաթողիկոսի հրամանն այդ առաջարկին վերջնական ուժ էր տվել։ Նիստի քարտուղարը արձանագրում էր, քվե չուներ և դուրս մնաց մեղադրյալների ցուցակից։ Վեց եպիսկոպոսների մասով պետք էր առանձին կապել նրանց քվեն, դատարանի արգելքի մասին տեղեկացվածությունը և խախտման դիտավորությունը։ Եկեղեցական հաղորդագրության մեկ «միաձայն» բառը քրեական գործում բաժանվեց վեց անձի պատասխանատվության։

Քրեական օրենսգրքի 507-րդ հոդվածը պատժում է դատական ակտը չկատարելը, դրա կատարմանը խոչընդոտելը կամ դատարանի արգելած գործողությունը կատարելը։ Երկրորդ մասը վերաբերում է պաշտոնեական կամ ծառայողական լիազորությունների և ազդեցության օգտագործմանը։ Հոդվածը նախատեսում է տուգանք, ութսունից հարյուր հիսուն ժամ հանրային աշխատանք, մինչև երկու տարվա ազատության սահմանափակում, մինչև երկու ամսվա կարճաժամկետ ազատազրկում կամ մինչև երկու տարվա ազատազրկում։ Մեղադրանքի շարադրանքը կանգնած է երկու ամսաթվի վրա։ Հունվարի 19-ին դատարանի ակտը ստացվել է։ Հունվարի 27-ին ընդունվել է որոշում, որը, մեղադրանքի կարծիքով, անհնար է դարձրել Սարոյանի ծառայությունը։ Քննիչը պնդում է, որ դրա համար օգտագործվել են կաթողիկոսի և խորհրդի անդամների ծառայողական լիազորությունները։

Պաշտպանները հաշվում են հունվարի 10-ից։ Այդ օրվա տնօրինությունը հայցի ապահովման որոշմամբ չէր վերացվել։ Դատարանն ընդունել էր դրա օրինականության մասին հայցը և սահմանել ժամանակավոր կարգ։ Փաստաբանների հարցը պարզ է՝ քաղաքացիական դատարանը կարո՞ղ էր եկեղեցուն պարտադրել եպիսկոպոս ճանաչել մեկին, որի հոգևոր աստիճանը վերացվել էր կանոնական ընթացակարգով։ Դատախազությունը կարդում է հետևանքը. կարգալուծումից հետո Սարոյանն այլևս չէր կարող ծառայել որպես թեմակալ առաջնորդ։ Նույն ստորագրության վրա երկու իրավական անուն էր դրված՝ եկեղեցական կարգապահություն և դատական ակտի դիտավորյալ խախտում։

Փետրվարի 11-ին քաղաքացիական դատարանը մերժեց եկեղեցու միջնորդությունը՝ վերացնելու հայցի ապահովման միջոցը։ Որոշման մեջ թվարկված էին Սարոյանին սպառնացող վնասները՝ հոգևոր ծառայությունից զրկում, բարձր հեղինակություն ունեցող պաշտոնի կորուստ, ուսուցանելու հնարավորության սահմանափակում, հոգեկան տառապանք։ Որոշումն ուժի մեջ մտավ անմիջապես և առանձին բողոքարկման ենթակա չէր։ Այդ օրը Մայր Աթոռի թղթերում Սարոյանն արդեն աշխարհական էր։ Դատարանի փաստաթղթում նա դեռ հոգևոր ծառայությունից զրկվելու վտանգի տակ գտնվող անձ էր։

Գարնանը վեճը հասավ բանկին։ Եկեղեցու փաստաբանական խումբը հայտարարեց, որ մինչև ապրիլի 1-ը Սարոյանը թեմի հաշիվներից տնօրինել կամ դուրս է գրել ավելի քան 15 միլիոն դրամ։ Թիվը հրապարակել էր պաշտպանական կողմը։ Քաղաքացիական գործով վերջնական վճիռը այդ պնդումը դեռ չէր հաստատել։ Մայր Աթոռը դատարանից խնդրեց մոտ 154 միլիոն դրամի հակընդդեմ ապահովում՝ հնարավոր ֆինանսական վնասը ծածկելու համար։ Դատարանը մերժեց։ Դատական որոշումը Սարոյանին պահում էր հաշվեհամարների մոտ։ Եկեղեցական հրամանը նրան հանել էր թեմի ղեկավարումից։ Բանկի համակարգին մեկ գործող ստորագրություն էր պետք։

Մարտի 27-ին Նիկոլ Փաշինյանի որոշմամբ Արման Սարոյանը նշանակվեց Ներման հարցերի քննարկման խորհրդակցական հանձնաժողովի անդամ՝ որպես Հայ առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչ։ Ապրիլի 13-ին Մայր Աթոռը գրավոր առարկեց։ Եկեղեցին հայտարարեց, որ իր ներկայացուցչին նշանակում է կաթողիկոսը, իսկ կարգալույծ աշխարհականը չի կարող հանդես գալ եկեղեցու անունից։ Կառավարության որոշման մեջ Սարոյանը եկեղեցու ներկայացուցիչ էր։ Դատարանի որոշման մեջ՝ թեմակալ առաջնորդ։ Մայր Աթոռի ակտում՝ կարգալույծ Արման Սարոյան։ Մեկ անուն, երեք փաստաթուղթ, երեք կարգավիճակ։

2025 թվականի մայիսի 29-ին կառավարության նիստում Նիկոլ Փաշինյանը խոսեց եկեղեցիներում կուտակված իրերի, աղտոտվածության և «չուլանացված» տարածքների մասին։ Մի քանի օր անց նա հրապարակայնորեն պնդեց, որ Գարեգին Բ-ն խախտել է կուսակրոնության ուխտը և երեխա ունի։ Հանրությանը ապացույց չներկայացվեց։ Հունիսի 9-ին վարչապետը նույն պնդումը կրկնեց որպես հաստատված փաստ և պահանջեց կաթողիկոսի հեռացումը։ Հաջորդ օրը առաջարկեց անձամբ ընտրել այն խմբի առաջին տասը անդամներին, որը պետք է կազմակերպեր կաթողիկոսի փոփոխությունը։ Նա ասում էր, որ հանդես է գալիս նաև որպես Հայ առաքելական եկեղեցու հավատացյալ։ Այդ խոսքերը հնչում էին կառավարության նիստերից ու վարչապետի պաշտոնական հարթակներից։

Հայաստանի օրենքներում կառավարությանը կաթողիկոս նշանակելու կամ պաշտոնանկ անելու լիազորություն տրված չէ։ Վարչապետը Ազգային-եկեղեցական ժողովի նախագահը չէ։ Պետական մարմինների գործառույթների մեջ եկեղեցական գահը թափուր հայտարարելու ընթացակարգ չկա։ Փաշինյանը հղվում էր հավատացյալի իր իրավունքին և ասում, որ կարող է փոփոխություն նախաձեռնել։ Մայր Աթոռը նրա մասնակցությունն անվանում էր պետական միջամտություն։ Հունվարի 5-ի խորհուրդը հրապարակվեց վարչապետի նստավայրից։ Անունների շարքի սկզբում Նիկոլ Փաշինյանն էր։

2020 թվականի պատերազմից հետո Գարեգին Բ-ն պահանջել էր վարչապետի հրաժարականը։ 2024-ին Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի գլխավորած շարժումը Տավուշի սահմանազատման դեմ բողոքը բերեց Երևան, հետո պահանջեց կառավարության հրաժարականը։ Փաշինյանը հրապարակային ելույթներում եկեղեցական ղեկավարությանը կապում էր քաղաքական պայքարի, արտաքին ազդեցության և պետության անվտանգության հետ։ Մայր Աթոռը կառավարության քայլերը կոչում էր միջամտություն եկեղեցու ներքին կյանքին։ 2026 թվականի հունվարի 5-ի փաստաթուղթը այդ վեճին տվեց հինգ հաջորդական քայլ։

Փետրվարի 10-ին Հանրային հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում Փաշինյանն ասաց, որ եկեղեցին չի կարող լինել «պետություն պետության մեջ» կամ «օտար պետություն պետության մեջ»։ Նա խոսեց բարձրագույն հոգևորականների բարեվարքության ստուգման, ֆինանսական թափանցիկության, հաշվետվողականության և եկեղեցական ուղիներով քաղաքական նպատակներով ստվերային գումարների հնարավոր մուտքի մասին։ Վերջին պնդումը ներկայացվեց որպես ստուգվող տեղեկություն։ Հրապարակային ապացույց այդ պահին չկար։ Վարչապետը նաև ասաց, որ իր պաշտոնական և հավատացյալի կարգավիճակները բաժանել չի պատրաստվում։

Ապրիլի 3-ին «Քաղաքացիական պայմանագրի» նախընտրական ծրագրում եկեղեցու ղեկավարության փոփոխությունը գրվեց որպես կուսակցության անելիք։ Ծրագիրը նախատեսում էր հեռացնել գործող ղեկավարին, ընտրել տեղապահ, ֆինանսական թափանցիկության և հոգևորականների բարեվարքության մեխանիզմներով ընդունել նոր կանոնադրություն, ապա ընտրել նոր կաթողիկոս։ Նույն բաժնում գրված էր Հայաստանի աշխարհիկ բնույթի և եկեղեցու ու պետության բաժանման մասին։ Այդ օրը կաթողիկոսի դեմ քրեական գործն արդեն բաց էր։ Դրա հիմքում հունվարի 27-ի կարգալուծության որոշումն էր։ Կուսակցության ծրագրում գրված էր նույն մեղադրյալ կաթողիկոսին հեռացնելու հերթականությունը։

Քննչական կոմիտեն գործի քաղաքական բնույթի մասին հարցերին բովանդակային պատասխան չտվեց՝ հղում անելով նախաքննության գաղտնիությանը։ Իրավապահների պաշտոնական հիմքը դատարանի ակտի կատարման պարտադիրությունն էր։ Պաշտպանները քրեական գործի կողքին դրեցին վարչապետի հայտարարությունները, համակարգող խորհուրդն ու նախընտրական ծրագիրը։ Հրապարակված նյութերում չկա հրահանգ, որով քաղաքական ղեկավարությունը քննիչին պատվիրել է վարույթ սկսել։ Տուժող ճանաչված Սարոյանը մասնակցել էր վարչապետի հետ ստեղծված խորհրդին։ Վարչապետը հրապարակավ պաշտպանել էր նրա պաշտոնավարումը։ Կառավարությունը հետո նրան նշանակել էր եկեղեցու ներկայացուցիչ։ Քրեական գործի պաշտոնական հիմքը կատարողական թերթն էր։ Այս երեք դրվագները նույն օրացույցի վրա են։

Ամռանը վիճաբանություն սկսվեց նախաքննության ժամկետի շուրջ։ Պաշտպանների հղած քրեական դատավարության կանոններով այս կարգի վարույթի նախաքննության ժամկետը երեք ամիս էր։ Քննիչը երկարացրել էր այն՝ նշելով նաև միջազգային հարցումների անհրաժեշտությունը։ Հովնան և Մակար եպիսկոպոսների պաշտպանները բողոքարկել էին երկարացումը։ Հուլիսին դատարանը նրանց առանձին բողոքներով արձանագրել էր ժամկետի գերազանցում։ Քննիչը բողոքարկել էր այդ որոշումները։ Վարույթը չկանգնեց։ Մեղադրական եզրակացությունը հասավ դատախազություն, հետո՝ Արմավիրի մարզի դատարան։

Օգոստոսի 5-ին Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը կոչ արեց հետ կանչել կաթողիկոսի և եպիսկոպոսների մեղադրանքը։ Հաջորդ երեկո Անթիլիասից խոսեց Արամ Առաջինը։ Նա ասել էր, որ Գարեգին Բ-ին խորհուրդ է տվել դատարան չգնալ և ներկայացուցիչ ուղարկել։ Գարեգին Բ-ի փաստաբան Արա Զոհրաբյանը պատասխանեց՝ կաթողիկոսը ներկայանալու է։ Դատարանի ծանուցագիրը հասցեագրված էր Կտրիճ Ներսիսյանին։ Վաղարշապատի դատական օրացույցը չփոխվեց։

Օգոստոսի 7-ին դատարանը դեռ չի քննելու Գարեգին Բ-ի մեղավորությունը։ Նախնական նիստում լինելու են դատավարական հարցերը, խափանման միջոցները և կողմերի միջնորդությունները։ Պաշտպանությունը հղվելու է Սահմանադրության 41-րդ հոդվածին և 2007 թվականի օրենքին, որոնք ճանաչում են կրոնական կազմակերպությունների ու Հայ առաքելական եկեղեցու ինքնավարությունը։ Դատախազությունը բերելու է Քրեական օրենսգրքի 507-րդ հոդվածը և հունվարի 19-ին Մայր Աթոռ հանձնված կատարողական թերթը։ Այդ թղթերը նույն դատավորի սեղանին են դրվելու։

Թղթերի արանքում չորս հարց է մնացել։ Եթե ժամանակավոր դատական որոշումը պարտադիր էր, ո՞վ էր պարտավոր Մասյացոտնի հոգևորականներին ստիպել Սարոյանին ընդունել որպես առաջնորդ։ Եթե եկեղեցին ինքնավար էր, ինչպե՞ս էր Սարոյանը մինչև քաղաքացիական գործի ավարտը տնօրինելու թեմի հաշվեհամարները։ Եթե կարգալուծությունը կանոնական ակտ էր, ինչո՞ւ դրա հիմնավորման մեջ գրվեց նաև Սարոյանի՝ աշխարհիկ դատարան դիմելու մասին։ Եթե քրեական հետապնդումը վերաբերում է դատարանի ակտի կատարմանը, ինչպե՞ս է նույն օրացույցի վրա կարդացվում իշխող կուսակցության ծրագիրը, որտեղ մանրամասն գրված է մեղադրյալ կաթողիկոսին հեռացնելու ընթացակարգը։ Դատարանի դահլիճում այդ հարցերը դեռ չեն հնչել։

Վաղարշապատի դատարանի օգոստոսի 7-ի ցուցակում ժամը 16։00-ի դիմաց գրված է Կտրիճ Ներսիսյան։ Եկեղեցական հաղորդագրություններում նույն մարդը Գարեգին Երկրորդ Ամենայն հայոց կաթողիկոսն է։ Տուժողի դիմաց գրված է Արման Սարոյան։ Մասյացոտնի թեմի պաշտոնական եկեղեցական էջում առաջնորդական տեղապահը շարունակում է լինել Ռուբեն վարդապետ Զարգարյանը։ Հունվարի 16-ի դատարանի որոշման մեջ դեռ մնում են չորս բառ՝ «մինչև եզրափակիչ դատական ակտ»։ Օգոստոսի 6-ի երեկոյան այդ ակտը հրապարակված չէր։