Կաշպիրովսկին և Հայաստանը

3 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

1998-ի դեկտեմբերի 15-ին Երևանի Կինոյի տանը լրագրող Լուսինե Մարգարյանը հարցրեց՝ որքան է Կաշպիրովսկու հոնորարը և ինչու են տոմսերի գները տարբեր։ Դահլիճից մի երկրպագու բղավեց․ «Նման հարցերը պատիվ չեն բերում մեր ազգին»։

Անատոլի Կաշպիրովսկին մահացավ 2026-ի հոկտեմբերի 3-ին՝ 87 տարեկանում։ Մահվան մասին հայտնեցին հեռուստահաղորդավար Անդրեյ Մալախովը և Կաշպիրովսկու ներկայացուցիչը։

Հեռուստաէկրանին նրա անվան կողքին գրված էր՝ բժիշկ-հոգեթերապևտ։ Ավարտել էր Վիննիցայի բժշկական ինստիտուտը, տարիներ աշխատել հոգեբուժարանում, իսկ 1987-ին՝ ԽՍՀՄ ծանրամարտի հավաքականում։ Ավելի ուշ մի հարցազրույցում նրան խնդրեցին անվանել պատմության երեք մեծագույն ծանրորդներին։ Թվարկեց հինգին։ Յուրիկ Վարդանյանն այդ ցանկում էր՝ Վասիլի Ալեքսեևի, Յուրի Զախարևիչի, Դավիդ Ռիգերտի և Յուրի Վլասովի հետ։ Հավաքականում իր աշխատանքի մասին խոսելիս հիշում էր իրեն հրավիրած Ռիգերտին ու ծանրորդ Անատոլի Պիսարենկոյին, որի հետ այնտեղ մտերմացել էր։ Պիսարենկոն հետո օգնեց կազմակերպել առաջին վիրահատական հեռուստակամուրջը։

1988-ի մարտի 31-ին Կաշպիրովսկին Մոսկվայի հեռուստատաղավարում էր, Լյուբով Գրաբովսկայան՝ Կիևի վիրահատարանում։ Նրան վիրահատում էր պրոֆեսոր Կորոլյովը։ Հեռուստակամուրջը ներկայացնում էին որպես հեռավորությունից հոգեբանական ցավազրկման ցուցադրություն։ Հաջորդ տարվա մարտին կապ հաստատեցին Կիևի ու Թբիլիսիի միջև․ վիրահատվում էին երկու կին։ Իր հուշերում Կաշպիրովսկին բացատրում էր, թե հեռարձակմամբ ինչի էր ուզում հասնել՝ մարդկանց պատրաստել ապագա հեռուստասեանսներին, համոզել, որ էկրանի միջոցով կարելի է ազդել մարմնի վրա։ Վիրահատությունների տեսագրությունները հետո կրկին ու կրկին ներկայացնում էին որպես նրա մեթոդի ապացույց։

1989-ի հոկտեմբերի 8-ի առաջին համամիութենական «առողջության սեանսի» նկարագրության մեջ փոքր սեղան կա՝ խոսափողով, կիտրոնով թեյի բաժակով ու նամակներով։ Կաշպիրովսկին նստում էր հանդիսատեսի առջև ու կարդում իրեն գրած նամակները։ Մեկը հայտնում էր, թե սպիներն անհետացել են, մյուսը՝ ճողվածքից ազատվել է։ Հեռուստադիտողը լսում էր շնորհակալություններն ու բժշկի մեկնաբանությունները։ Մի մարդու նամակը դառնում էր հաղորդման նյութ ու հասնում հազարավոր ուրիշ հիվանդների։ Առաջին խոսքում նա հայտարարում էր՝ բուժական ներգործությունն սկսվել է դեռ մինչև զրույցը։

1989-ի մամուլի ասուլիսում նրան հարցրին նաև աղետներից տուժածներին օգնելու մասին։ Պատասխանեց, որ ծրագրում է մեկնել Հայաստան ու Ադրբեջան։ Խոսեց երկրաշարժի, վիրավորների մասին։ Ասաց՝ Հայաստանից մարդիկ արդեն եկել են իր կիևյան և մոսկովյան խմբերը։ Այցի մասին դեռ խոսում էր ապառնիով։

Նույն ասուլիսում դժգոհեց՝ իր նյութերը պատշաճ չեն հավաքվում ու համակարգվում, վիճակագրություն չկա։ Քիչ անց նրան նորից հարցրին արդյունքները ստուգելու մասին։ Նա խոսեց տասնյակ հազարավոր հաստատումների, նամակների և վիճակագրության մասին։ Լրագրողներին հրավիրեց հաջորդ օրվա խմբային հանդիպմանը։ Այնտեղ կարող էին ներկաներին հարցնել, թե վերջին երկու շաբաթում ինչ էր փոխվել նրանց վիճակում։

1998-ի դեկտեմբերին Կաշպիրովսկու այցն արդեն գովազդվում էր։ Էջմիածնում մամուլի ասուլիսի ժամանակ այդ մասին հարցրին կաթողիկոսական ընդհանուր փոխանորդ Գարեգին արքեպիսկոպոս Ներսիսյանին։ Հարց տվողը հիշեցրեց այն կարծիքը, թե Կաշպիրովսկին ու նրա նմանները ծառայում են չար ուժերին։ Արքեպիսկոպոսը պատասխանեց՝ Եկեղեցին նախկինում հայտնել է իր տեսակետը։ Ինքը դեռ չգիտի՝ ինչ նպատակով է գալիս Կաշպիրովսկին և ինչ է անելու։ Եթե պետք լիներ, հավատացյալներին լրացուցիչ պարզաբանումներ կտային։

Առողջապահության նախարարությունը հրավերի մասին իմացել էր Ազգային հեռուստատեսությունից ու լրատվական հաղորդումներից։ Գլխավոր հոգեբույժ Սամվել Թորոսյանը բացատրում էր՝ կինոգործիչների միությունը այցը նախարարության հետ նախապես չէր համաձայնեցրել։ Հազարավոր տոմսեր արդեն վաճառվել էին։

Նախարար Հայկ Նիկողոսյանի հրամանով Երևանի պոլիկլինիկաներում մինչև դեկտեմբերի 20-ը անվճար խորհրդատվություն էր կազմակերպվել սեանսներին մասնակցել ցանկացողների համար։ Մասնագետների խումբը պետք է հերթապահեր սեանսներին ու անհրաժեշտության դեպքում օգնություն ցույց տար։ Թորոսյանը քննադատում էր մասնակիցների նախնական ընտրության բացակայությունը։ Զգուշացումը հատկապես վերաբերում էր էպիլեպսիա և քրոնիկ հոգեկան հիվանդություններ ունեցողներին։ Բժիշկները պատրաստվում էին հնարավոր սրացումների դեպքում օգնություն ցույց տալու։

Ուսումնասիրությունների տվյալներով՝ կլինիկական հիպնոսը կարող է մեղմել որոշ ցավեր։ Բժշկական միջամտություններից առաջ տագնապը նվազեցնելու մասին տվյալները պակաս հստակ են։ Դրանք չէին հաստատում Կաշպիրովսկու պնդումները, թե հեռուստատեսությամբ կարելի է վերացնել ճողվածքը կամ հին սպիները։ Ապաքինման մասին նամակը չէր կարող փոխարինել հիվանդության ընթացքի բժշկական ստուգմանը։

Կինոյի տանը ֆինանսական հարցերին պատասխանելիս կինոգործիչների միության նախագահ Սերգեյ Իսրայելյանն ասաց՝ պետությունից փող չեն ստանում, փորձում են միությունը պահել։ Հոնորարի չափը չպարզվեց։ Տոմսերի գների տարբերության պատճառն էլ չբացատրվեց։

Հայաստանյան հեռուստաարխիվում նշված է նաև 1999-ի հոկտեմբերի 8-ը․ Կաշպիրովսկին կրկին Հայաստանում էր, խոսում էր հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդկանց հետ վարվելու մասին։ Առաջին համամիութենական հեռուստասեանսից անցել էր ուղիղ տասը տարի։

Կապանի տրիկոտաժի ֆաբրիկայում Կաշպիրովսկու անունը հնչեց հին սվիտերների մասին զրույցում։ 2014-ին գործադիր տնօրեն Արմեն Մարգարյանը ցույց էր տալիս արտադրանքի նմուշներն ու հիշում հոր հյուրերին։ Դերենիկ Մարգարյանը ֆաբրիկան ղեկավարում էր դեռ 1981-ից։ Որդին պատմում էր Վալենտին Յուդաշկինի նախագծած վարդագույն սվիտերի մասին։ Հետո հիշեց՝ իննսունականների վերջին հայրը Կապան էր հրավիրել նաև Կաշպիրովսկուն։ Ցույց տվեց նաև խաչով սվիտերը, որի առաջին նմուշը նվիրել էին Վազգեն Սարգսյանին։ Ֆաբրիկայում պահել էին հին նմուշները, կարի մեքենաներն ու գործվածքները։ Աշխատում էր ընդամենը մեկ արտադրամաս՝ շենքի ավելի տաք անկյունում։

2020-ի համավարակի ժամանակ Կաշպիրովսկին նորից խոսում էր էկրանից՝ իր յութուբյան ալիքով։ Նոր հիվանդության համար էլ էր առաջարկում իր «առողջության սեանսները»։ Մարդիկ դիտում էին ու տեսանյութերի տակ գրում իրենց արձագանքները։ Թղթե նամակներին փոխարինել էին մեկնաբանությունները։

1998-ի երևանյան ասուլիսում Կաշպիրովսկին խոստացել էր ցույց տալ իր ռուսաստանյան գործունեության արտոնագիրը։ Լուսինե Մարգարյանն արձանագրել էր, որ նա խոստումը կրկնել էր մի քանի անգամ։ Փաստաթուղթը չցուցադրեց։