Ծնունդդ շնորհավոր, Վարդապետ, մեր օրերում քեզ նման մենք ենք խենթանում...

26 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

2023 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Արցախից Հայաստան արդեն մոտ տասնինը հազար մարդ էր հասել։ Սա կեսօրից հետո հրապարակված թիվն էր։ Սահմանին երկար հերթեր կային։ Եկողների մեջ շատ էին տարեցները, կանայք, երեխաները։ Պետք էր նրանց կերակրել, գիշերելու տեղ գտնել, բուժօգնություն հասցնել։ ՄԱԿ-ի փախստականների գործակալության հաղորդագրության մեջ նշված էին հյուծվածությունը և հոգեբանական աջակցության հրատապ կարիքը։ Այդ օրը Կոմիտասի ծննդյան 154-րդ տարեդարձն էր։

Ծնունդդ շնորհավոր, Վարդապետ։ Հիմա հերթը մերն է։

Հինգ օր առաջ Նիկոլ Փաշինյանն ասել էր. «Հիմա այսօր, այս պահին մեր գնահատականն այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիական բնակչությանն ուղիղ սպառնալիք չկա»։ Ադրբեջանական հարձակումը սկսվել էր սեպտեմբերի 19-ին։ Հաջորդ օրը հրադադար էր հաստատվել։ Սեպտեմբերի 21-ի ելույթում տարհանումը վարչապետի երրորդ տարբերակն էր՝ պլան Գ-ն։ Ասում էր՝ իրավիճակը փոխվելուն պես այն կարող է առաջինը դառնալ։ Բացատրում էր, որ Հայաստանի կազմակերպած հեռացումը չպետք է Ադրբեջանին օգնի խուսափել էթնիկ զտման պատասխանատվությունից։ Նույն խոսքում հայտնում էր մոտ քառասուն հազար ընտանիքի տեղավորելու նախապատրաստության մասին։ Արցախում անվտանգ մնալու հույսը կապում էր ռուս խաղաղապահների պարտականությունների և միջազգային ճնշման հետ։ Կեցավայրերն արդեն հաշվում էին։

1910 թվականի մայիսի 10-ին Կոմիտասը Մատթեոս Բ Իզմիրլյան կաթողիկոսին ուղարկած նամակում հաշվել էր Մայր Աթոռի երգչախմբին անհրաժեշտ ձայները։ Բազմաձայն երգեցողության համար՝ առնվազն քառասուն ընտիր երգիչ։ Միաձայնի համար՝ քսանչորս։ Առաջարկում էր հոգևոր երաժշտարան բացել, տպարանում երաժշտական բաժանմունք ստեղծել, դպրոցներում կանոնավոր դասավանդում սկսել։ Դպրապետներից գիտելիք էր պահանջում, դպիրների ընդունելության համար՝ խիստ ընտրություն։ Գրել էր՝ ինչ անել և ինչից սկսել։

Նամակի վերջում քառասունամյա Կոմիտասը հիշատակում էր իր գործի հետ կապած քսան տարվա հույսը։ Այն իրեն մեծացրել էր «առանց իրականանալու»։ Դժգոհ էր։ Դարձյալ պատրաստ էր աշխատելու։ Ստորագրել էր որպես Մայր Աթոռի միաբան։

Էջմիածին նրան բերել էին 1881-ին։ Գևորգ վարդապետ Դերձակյանը շուրջ քսան որբից Սողոմոնին էր ընտրել՝ ձայնի համար։ Մայրը վաղուց մահացել էր, հայրը՝ նախորդ տարի։ Այստեղ երեխան կարող էր սովորել։ Ավելի ուշ Ալեքսանդր Մանթաշյանցի թոշակով մեկնեց Բեռլին։

1910-ի աշնանը տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս։ Ստեղծեց երեքհարյուրանոց «Գուսան» խառը երգչախումբը։ Չորս տարի անց Փարիզում երաժշտագետների միջազգային համաժողովին ներկայացրեց երեք զեկուցում՝ ժողովրդական երաժշտության, հոգևոր երգի և խազագրության մասին։ Պոլսում ձայնագրվեց Արմենակ Շահմուրադյանի հետ։ Շահմուրադյանը երգում էր։ Դաշնամուրի մոտ Կոմիտասն էր։

1915-ի ապրիլին օսմանյան ոստիկանությունը նրան ձերբակալեց մյուս հայ մտավորականների հետ։ Աքսորեցին Չանղըրը։ Հետ ուղարկեցին Պոլիս։ Նրա հետ ձերբակալվածներից շատերին սպանեցին։ Սկսվել էր Հայոց ցեղասպանությունը։ Վերադարձած քաղաքում այլևս չկային նրա գործընկերներից ու բարեկամներից շատերը։

1916-ի մասին պահպանված հուշերում Կոմիտասը հրատարակիչ ընկերոջ ամառանոցում է։ Աշխատում է դաշնամուրային պարերի վրա։ Հետո վիճակը ծանրանում է, սկսվում է հիվանդանոցային շրջանը։ Աքսորի ու հիվանդանոցի միջև դեռ դաշնամուրի մոտ անցկացրած այդ օրերն են։

1919-ին նրան տեղափոխեցին Ֆրանսիա։ Վերջին տասնվեց տարիներն անցան Վիլ-Էվրարի և Վիլ-Ժուիֆի բուժական հաստատություններում։ Բժիշկ Դյուկոստեն 1932 թվականի հոկտեմբերի 24-ի նամակում գրում էր, որ չի հիշում ախտորոշումը։ Հիշատակում էր մի քանի բժշկական անվանում և նշում, որ հիվանդի լռությունը դժվարացնում է նրան ճանաչելը։ Կոմիտասը մահացավ 1935-ին։ Հաջորդ տարի աճյունը բերեցին Երևան։

Պոլսի Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցի 1928 թվականի տարեգրքում նրա բուժման ծախսերի մասին հայտարարություն կա։ Նախորդ տարի Կոմիտասի անունը կրող երգչախումբը տասը երգ էր ձայնագրել։ Ղեկավարը Զ. Սարյանն էր։ Ձայնապնակների վաճառքից ստացվող գումարով պետք է վճարեին Ֆրանսիայում Վարդապետի բուժման ծախսերը։ Պոլսում նրա անունով երգչախումբ էր գործում։ Ինքը դեռ հիվանդանոցում էր։

Նրա ժառանգության հետ Երևան հասան նաև երգերի տեղանունները՝ Ակն, Վան, Շատախ, Մոկք, Ղարաբաղ, Շիրակ, Ախալքալաք։ Ամեն վայր իր եղանակն ուներ։ Հավաքածուի աշխատանքային, հարսանեկան, մանկական ու պարային երգերն այդ վայրերի առօրյայից էին։ Դրանք երգել էին աշխատելիս, հարսանիքներին, երեխաների խաղերի ժամանակ։ Հիշատակի արարողությունները հետո էին։

2023-ին Կոմիտասի ստեղծագործական ժառանգությունն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» միջազգային գրանցամատյանում։ Հայտը ներկայացրել էին երկու տարի առաջ։ Նկարագրության մեջ Ղարաբաղի երգերն առանձին տող ունեին։ Նույն տարվա սեպտեմբերին Ղարաբաղից հեռացողների թիվն անցավ հարյուր հազարը։

Հոկտեմբերի 1-ին ՄԱԿ-ի առաքելությունը մտավ Ստեփանակերտ։ Այցի հաղորդագրության մեջ քաղաքի անունը Խանքենդի էր։ Խումբն իր այցելած հատվածներում հիվանդանոցների, դպրոցների, բնակելի շենքերի ու մշակութային կառույցների վնասվածքներ չէր արձանագրել։ Խանութները փակ էին։ Բնակիչներ քիչ էին հանդիպել։ Տեղում զրուցակիցների գնահատմամբ՝ ամբողջ Ղարաբաղում հիսունից հազար հայ էր մնացել։ Ստույգ թիվ չունեին։

Հաղորդագրության մեջ գրված էր նաև, որ զրուցակիցները հրադադարից հետո խաղաղ բնակիչների նկատմամբ բռնության մասին հաղորդումներ չէին ներկայացրել։ Այդ զրույցները տեղի էին ունեցել զանգվածային հեռացումից հետո։ Գյուղական վայրեր մուտքը սահմանափակ էր։

Քաղաքում խումբը տեսել էր Հայաստան մեկնող մի ավտոբուս՝ մոտ տասներկու ուղևորով։ Լաչինի ճանապարհին դեպի Հայաստան գնացող քաղաքացիական մեքենաների այլևս չէր հանդիպել։ Մեծ հոսքն արդեն անցել էր։

Նոյեմբերի 17-ին Հաագայի դատարանն Ադրբեջանից պահանջեց ապահովել սեպտեմբերի 19-ից հետո հեռացած և վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անարգել ու արագ վերադարձը։ Որոշումը ժամանակավոր միջոցների մասին էր։ Գործով վերջնական վճիռ դեռ չկար։ Դատարանի գնահատմամբ՝ Ադրբեջանի ստանձնած պարտավորություններն ամբողջությամբ չէին վերացնում մարդկանց իրավունքներին անդառնալի վնաս հասցնելու վտանգը։ Ադրբեջանը պետք է պահպաներ նաև հեռացածների ու մնացածների անձը, գրանցումը և մասնավոր սեփականությունը հաստատող փաստաթղթերը։ Վերադարձի պահանջի կողքին մարդու ինքնությունն ու տունը հաստատող թղթերն էին։

Երեք տարի անց նորից սեպտեմբերի 26-ն է։ Ծնունդդ շնորհավոր, Վարդապետ։ Գրում եմ՝ «Ինչքա՜ն լավ եմ հասկանում քեզ», ու հիշում այդ ավտոբուսը՝ մոտ տասներկու ուղևորով։ Քո պատասխանը չունեմ։ Նամակդ կա։ Քառասուն երգչի հաշվարկը, տպարանում երաժշտական բաժանմունք բացելու խնդրանքը, քսան տարվա չիրականացած հույսը։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին ներկայացված հայտի երրորդ էջը բաց է։ Ներքևում երգերն են՝ տեղանուններով։ Ակն, Վան, Շատախ, Մոկք։ Հաջորդը Ղարաբաղն է։ Այդ տողով էջն ավարտվում է։