Սեպտեմբերի 27-ին Բաքվում ծաղկեպսակ էին դնում, իսկ Երևանում Ալբերտ Հովհաննիսյանի պատկերն արդեն ջնջել էին և Թաթայի «Ֆեստիվառ» համերգն էր ցույց տալիս

28 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Ժամը 17։20։ Հանրայինի ծրագրում գրված էր՝ «Համերգ. Ֆեստիվառ»։ Դրանից առաջ՝ «Հայաստանը վերևից»։ Հետո՝ «Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր»։ Օրը 2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ն էր։ Վեց տարի առաջ հենց այդ առավոտ սկսվել էր 44-օրյա պատերազմը։

Եթերում Թաթա Սիմոնյանի գյումրվա համերգն էր։ Հեռուստաընկերության պահոցում ձայնագրության ամսաթիվը 2025 թվականի հուլիսի 26-ն է։ Երգիչը բեմ էր բարձրացել ավելի քան մեկ տարի առաջ։ Այդ հին համերգն էր հասել պատերազմի տարելիցի կիրակնօրյա եթեր։

Բաքվի պաշտոնական լուսանկարները տարածվել էին առավոտյան։ Նախագահական հաղորդագրության ժամը 10։10 էր։ Իլհամ Ալիևն ու Մեհրիբան Ալիևան գնացել էին Հաղթանակի այգի։ Ալիևը ծաղկեպսակ էր դրել Հաղթանակի հուշակոթողին։ Հաղորդագրության առաջին իսկ նախադասությունը նշում էր առիթը՝ սեպտեմբերի 27, Հիշատակի օր։

Այդ օրը պետական օրացույցում հայտնվել էր 2020 թվականի դեկտեմբերի 2-ին՝ Ալիևի կարգադրությամբ։ Պատերազմից մի քանի շաբաթ էր անցել։ Փաստաթուղթը սահմանում էր, որ ամեն տարի սեպտեմբերի 27-ին պետք է հիշատակվեն զոհվածները։ Նույն տեքստում ռազմական գործողությունները ներկայացվում էին որպես պատասխան այդ առավոտ սկսված հայկական ագրեսիային։ Վեց տարի անց Հաղթանակի այգու արարողությունը կրկին անցկացվեց հենց սեպտեմբերի 27-ին։

Սեպտեմբերի 27-ի առավոտից մնացել է Ստեփանակերտի 69-ամյա բնակչուհու վկայությունը։ Ժամը մոտ 7։15-ին նա չորրորդ հարկի իր բնակարանում զգացել էր շենքի ցնցումը։ Երեխաները ճչացել էին։ Պատուհանից երևացել էին այրվող մեքենաները։ Կինը հարևանների հետ իջել էր նկուղ։ Բակում չպայթած զինամթերք էր մնացել։ Մարդիկ մանկական խաղահրապարակից ավազ էին բերել ու լցրել վրան։ Փրկարարները եկել էին հաջորդ օրը։

Պատերազմի առաջին օրերից մնաց նաև Սիփան Գյուլումյանի լուսանկարը։ Հրանոթ։ Ծուխ։ Սաղավարտով երիտասարդ զինվոր։ Ալբերտ Հովհաննիսյանն էր՝ տասնիննամյա կրտսեր սերժանտը։ Լուսանկարն արդեն շրջում էր համացանցում, երբ նա դեռ ողջ էր։ Հոկտեմբերի 8-ին Հայ-ռուսական համալսարանը հաստատեց նրա զոհվելու լուրը։ Ալբերտը քաղաքագիտության երկրորդ կուրսի ուսանող էր։ Հայրը՝ Արտակ Հովհաննիսյանը, խնդրում էր որդուն հիշել այնպիսին, ինչպիսին ճանաչել էին՝ երիտասարդ, լավատես, երազանքներով։

2021 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Երևանում՝ Արցախի ներկայացուցչությունում, Արայիկ Հարությունյանը Ալբերտի հորը հանձնեց որդու «Ոսկե արծիվ» շքանշանը։ Ալբերտին հետմահու շնորհվել էր Արցախի հերոսի կոչում։ Հրամանագրում նշված էր նրա ծառայության ճշգրիտ տեղը՝ Դ-30 հրետանային դիվիզիոն, երկրորդ մարտկոց, չորրորդ հրանոթի հրամանատար։ Լուսանկարի տղան փաստաթղթում արդեն անուն, հայրանուն, կոչում ու մարտկոցի համար ուներ։ Պարգևը վերցրեց հայրը։

Վեցերորդ տարելիցից երկու օր առաջ քաղաքապետարանը պատասխանում էր Ալբերտի պատկերի մասին հարցին։ Այն այլևս չկար Հաղթանակի զբոսայգու պատին։ Սեպտեմբերի 25-ի պարզաբանման մեջ նախ խոսվում էր կամարի ու հարակից պատերի վիճակից։ Դրանք ավելի քան երեսուն տարի հիմնովին չէին նորոգվել։ Սալիկները թուլացել էին, հատվածներ՝ քայքայվել։ Ազատության պողոտայի բարեկարգման աշխատանքները հասել էին նաև զբոսայգու մուտքին։

Պատերը մաքրել էին ավազաշիթով։ Քաղաքապետարանի խոսքով՝ ամբողջ մակերեսից հեռացվել էին կեղտը, փոշին ու քայքայված շերտերը, որպեսզի վնասված տեղերը երևան։ Ալբերտի պատկերն էլ այդ մակերեսի վրա էր։ Մաքրումից հետո այն չկար։ «Պնդումը, թե պատկերը միտումնավոր է հեռացվել, չի համապատասխանում իրականությանը»,— գրված էր պարզաբանման մեջ։ Հեռացման օրը նշված չէր։ Վերադարձի օրը՝ նույնպես։

Հունվարի օրենքն ավելի կարճ էր։ Երկու հոդված։ Ազգային ժողովն այն ընդունել էր 2026 թվականի հունվարի 20-ին։ Նույն օրը ստորագրել էր նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը։ Հաջորդ օրը հրապարակված օրենքն ուժի մեջ էր մտել անմիջապես։ Առաջին հոդվածը տոների և հիշատակի օրերի շարքում ավելացնում էր հունվարի 27-ը՝ Հայրենիքի պաշտպանության համար զոհվածների հիշատակի օր, ոչ աշխատանքային։ Երկրորդը սահմանում էր ուժի մեջ մտնելու պահը։ Սեպտեմբերի 27-ը այդ երկու հոդվածներում չկար։

Հունվարի 27-ի առաջարկը հրապարակվել էր դեռ 2025 թվականի սեպտեմբերի 26-ին՝ պատերազմի հինգերորդ տարելիցի նախօրեին։ Ազգային ժողովի փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանը հայտնել էր այդ օրը սահմանելու մտադրության մասին։ Համահեղինակը Գեղամ Նազարյանն էր՝ պատերազմում զոհված դիպուկահար Աբգար Նազարյանի հայրը։ Նազարյանը նախկինում առաջարկել էր սեպտեմբերի 27-ը։ Հետո ասել էր, որ երկար քննարկումներից հետո ընտրել են Բանակի օրվան նախորդող օրը՝ մի ամսաթիվ, որը որևէ ճակատամարտի կամ ռազմական գործողության հետ կապված չէ։

Զոհված մեկ այլ զինվորի մայրը՝ Աիդան, համաձայն չէր։ Նրա որդին՝ Մովսես Սարգսյանը, տասնինն տարեկան էր։ Վերջին անգամ խոսել էին 2020 թվականի նոյեմբերի 5-ի ուշ երեկոյան։ Տղան Շուշիի ճանապարհին էր։ Աիդան ուզում էր, որ հիշատակի օրը կապ ունենա սեպտեմբերի 27-ի կամ պատերազմի օրերի հետ։ «Սրանով ոնց որ էդ խորհրդանշական օրերը կորում են»,— ասում էր նա։

Հունվարի 19-ի խորհրդարանական քննարկմանը Ռուբինյանը խոսում էր մեկ ընդհանուր օրվա մասին, երբ իշխանականն ու դաշնակցականը կխոնարհվեին միմյանց զոհված ընկերների շիրիմներին։ Արծվիկ Մինասյանը հակադարձում էր՝ սուգը Բանակի օրվա նախօրեին դնելով՝ իշխանությունը թիրախավորում է հունվարի 28-ը։ Ռուբինյանը կրկնում էր նույն հիմնավորումը. ընտրված ամսաթիվը որևէ կոնկրետ ռազմական իրադարձության հետ կապված չէ։

Նազիկ Աբրահամյանը հունվարի 27-ի դեմ չէր։ Նրա որդին՝ Վալոդյան, զոհվել էր 2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին՝ Իշխանասարում, ադրբեջանական ներխուժման ժամանակ։ Նա նույնպես տասնինն տարեկան էր։ Մայրն ասում էր, որ սեպտեմբերի 13-ին իրենց տղաների անունները չեն հիշում, նրանց մարտերի մասին չեն խոսում։ «Ցավ ես ապրում, որ քո երեխուն չեն էլ հիշում»։

Նոր հիշատակի օրը առաջին անգամ նշվեց հունվարի 27-ին։ Առավոտյան Հայաստանի ղեկավարությունը գնաց Եռաբլուր։ Այնտեղ զոհվածների հարազատներն էին։ Օրենքը պաշտոնական այցի համար ամսաթիվ էր տվել։ Նրա երկու հոդվածներում սեպտեմբերի 27-ին Եռաբլուր գնալու, զոհվածների անունները կարդալու կամ նրանց ընտանիքներին խոսք ուղղելու արգելք չկար։ Այդ օրվան պարզապես պետական կարգավիճակ չէր տրվել։

2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Նիկոլ Փաշինյանը գրեց, որ մասնակցել է Ներքին Չարբախի Սուրբ Խաչ եկեղեցու պատարագին։ Կարճ գրառումը եկեղեցու ու պատարագի մասին էր։ Վարչապետի պաշտոնական կայքի ելույթների և ուղերձների բաժնում վերջին ամսաթիվը սեպտեմբերի 24-ն էր՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովում նրա ելույթը։ Դրանից առաջ սեպտեմբերի 21-ի անկախության շնորհավորանքն էր։ Պատերազմի մեկնարկի վեցերորդ տարելիցին նվիրված ուղերձ այդ շարքում չկար։

Հանրայինի եթերի մասին վեճը սկսվեց նույն երեկո։ ՀՀԿ-ական Էդուարդ Շարմազանովը գրել էր, որ ալիքները փոխելիս տեսել է Գյումրիի «Ֆեստիվառը»։ Նա գրառման մեջ նշել էր ժամը՝ 17։19, և պատերազմի տարելիցին համերգի հեռարձակումը անվանել անբարոյականություն։ Հեռուստածրագրում մեկնարկը 17։20 էր։ Ժամը 19։10-ին արդեն «Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր» հաղորդումն էր։

Քաղաքապետարանի սեպտեմբերի 25-ի պատասխանում գրված էր, որ կամարն ու հարակից պատերը վերականգնվելու են։ Ավազաշիթային մաքրումն ավարտված էր։ Ալբերտ Հովհաննիսյանի պատկերը պատին վերադարձնելու մասին տող չկար։