Արդյո՞ք արքայադուստր Դիանան հայկական արմատներ ուներ. Yerevan Online Mag.-ի հետաքննությունը

Դիանայի մայրական տատի տոհմը հասնում է Սուրաթի Էլիզա Քևարքին։ Թեոդոր Ֆորբսի օրագրում նա սիրող զուգընկեր էր, կտակում՝ «տնտեսուհի», իսկ 1937-ի հայկական ցուցակում՝ Էլիզաբեթ Ֆարբեսյան։

26 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ՓԱՐՈՍ, YEREVAN ONLINE Mag.

1820 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, «Բլենդեն Հոլ» նավի վրա, Թեոդոր Ֆորբսը կազմեց իր կտակը։ Նա Բրիտանիա էր վերադառնում և ճանապարհին մահացավ։ Տարիներ շարունակ իր հետ ապրած Էլիզա Քևարքին կտակում անվանեց «տնտեսուհի» ու «իմ երեխաների մայր»։ Քիթիին գրանցեց որպես «արտամուսնական դուստր»։ Էլիզան իր նամակները ստորագրում էր այլ կերպ՝ «Միսիս Ֆորբս»։

2013 թվականի հունիսին բրիտանական լաբորատորիա հասան երկու թքի նմուշներ։ Դրանք տվել էին արքայադուստր Դիանայի մայրական ուղիղ գծով երկու հեռավոր ազգականներ։ Երկուսի մոտ էլ հայտնաբերվեց R30b կոչվող հազվագյուտ միտոքոնդրիալ նշանը։ Համեմատության համար օգտագործված ավելի քան 65 հազար նմուշների շտեմարանում նույն խմբի տասնչորս կրող կար։ Տասներեքը Հնդկաստանում էին, մեկը՝ Նեպալում։

Դիանայից այդ գիծը հետ էր գնում նրա մոր՝ Ֆրենսիս Ռութ Ռոշի, ապա մայրական տատի՝ Ռութ Սիլվիա Գիլի միջով։ Ռութ Սիլվիա Գիլի մայրը Ռութ Լիթլջոնն էր։ Հաջորդը Ջեյն Քրոմբին էր, հետո՝ Քեթրին Սքոթ Ֆորբսը, որին ընտանիքում Քիթի էին կոչում։ Քիթիի մայրը Էլիզա Քևարքն էր։

Էլիզան Դիանայի տատը չէր։ Նա մայրական տատի գծով Դիանայի չորրորդ նախատատն էր։ «Դիանայի հայկական տատը» տոհմաբանորեն սխալ ձևակերպում է։

Ռութ Սիլվիա Գիլը ծնվել էր 1908-ին Աբերդինշիրում։ Նա ամուսնացավ Ֆերմոյի չորրորդ բարոնի հետ, դարձավ Լեդի Ֆերմոյ, մտավ թագուհի-մոր մերձավոր շրջապատ և ծառայեց որպես նրա պալատական տիկին։ Նրա անունը ոչինչ չէր հուշում Սուրաթի մասին։ Այդ կապը մնացել էր չորս մայր-դուստր փոխանցումների խորքում։

Սուրաթի հին վաճառականական թաղամասը մինչև այսօր կոչվում է Սաուդագարվադա՝ վաճառականների թաղ։ Տասնիններորդ դարի սկզբին այնտեղ աշխատում էին անգլիացիներ, հոլանդացիներ, պորտուգալացիներ, պարսիկներ, հնդիկներ և հայեր։ Հայ վաճառականներն ունեին եկեղեցի, քահանա, գերեզմանոց և կապերի լայն ցանց՝ Պարսկաստանից մինչև Արաբական թերակղզի ու Հնդկական օվկիանոսի նավահանգիստներ։

Էլիզան մեծացել էր այդ միջավայրում։ Նա քրիստոնյա էր, պարսկերեն էր գրում, հասկանում էր առևտրի լեզուն։ Նրա նամակներում կային պարտատոմսեր, ապրանքներ, վստահելի վաճառականների անուններ։ Տունը և առևտուրը նույն թղթի վրա էին։

Անգլերեն փաստաթղթերում նրա ազգանունը գրվել է «Քևարք»։ Սուրաթի հետազոտողները այն կապում են Քևորկ կամ Գևորգ անվան հետ։ Էլիզայի հայրը հիշվում է որպես Հակոբ Քևորկ կամ Քևորկյան։ Սուրաթի հայկական գերեզմանոցից քաղաքային թանգարանի նկուղ տեղափոխված մի տապանաքար 2013-ին վերագրվում էր 1811-ին մահացած Հակոբ Քևորկին։

Էլիզայի մոր անունը չի պահպանվել։ Հետագայում առաջ եկավ նրա մահմեդական հնդկուհի լինելու վարկածը։ Այն հաստատող փաստաթուղթ չկա։ 2013-ի ԴՆԹ պատասխանը վերաբերում էր Էլիզայից վեր գնացող մայրական ուղիղ գծին և այն տանում էր Հարավային Ասիա։ Հոր ծագման մասին թեստը լռում էր։

Թեոդոր Ֆորբսը Հնդկաստան հասավ քսան տարեկանում։ Նա Աբերդինշիրի հողատեր ընտանիքից էր և Արևելահնդկական ընկերության ծառայության մեջ էր մտել՝ հեռավոր գաղութում կարողություն ստեղծելու մտքով։ 1809-ի աշնանը նրան նշանակեցին Սուրաթի գրանցամատյանի օգնական։ Այդ քաղաքում նա հանդիպեց Էլիզային։

Արխիվում նրանց ամուսնության վկայականը չկա։ Էլիզայի նամակներից մեկում հիշատակվում են հարսանեկան պսակներ, և այդ տողից ծագել է հայկական ծեսով ամուսնության վարկածը։ Թեոդորի օրագրում ուրիշ լեզու էր։ Նա Էլիզային նկարագրել էր որպես հավատարիմ ու սիրող զուգընկեր, «այն ամենի օրինակը, ինչ կինը պետք է լինի»։ Նույն գրառման մեջ նրան անվանել էր ժամանակավոր զուգընկեր և իր ապագա ամուսնությունը պատկերացրել բրիտանացի կնոջ հետ։

1812-ին Արևելահնդկական ընկերությունը Թեոդորին ուղարկեց Եմենի Մոխա՝ որպես իր ներկայացուցիչ։ Էլիզան գնաց նրա հետ։ Այնտեղ ծնվեցին նրանց երկու ողջ մնացած երեխաները՝ Քիթին 1812-ին, Ալեքսանդրը՝ 1814-ին։ Մոխան սուրճի մեծ նավահանգիստ էր։ Թեոդորը գնումներ էր կազմակերպում, հետևում նավերին ու մրցակիցներին։ Առևտրային գործերում Էլիզայի ձայնն էլ կար։ Նա խորհուրդ էր տալիս՝ ումից ապրանք գնել, ում չվստահել, ինչպես ավելի շահավետ գործարք կնքել։

1815-ին Թեոդորին առաջարկեցին գործընկեր դառնալ Բոմբեյի «Ֆորբս և ընկերություն» առևտրային տանը։ 1817-ին նա ամբողջությամբ ստանձնեց պաշտոնը։ Նրան ուղարկված նամակներում Էլիզայի հարցը կոչվում էր «նուրբ բնույթի»։ Նոր դիրքը պահանջում էր ուրիշ կյանք։ Թեոդորը պետք է բնակվեր մեկ այլ բրիտանացու հետ, տունը բաց պահեր եվրոպացի հյուրերի առաջ և Բոմբեյի բարձր շրջապատում անբասիր տեսք ունենար։ Այդ տանը Էլիզայի համար տեղ չէր նախատեսված։

Թեոդորը նրան ու երեխաներին թողեց Սուրաթում։ Նրանց հանձնեց ընկերների և գործակալների հսկողությանը, փող ուղարկեց, հեռվից կարգավորեց տան ծախսերը, այցելությունները, նույնիսկ Էլիզայի շրջապատը։ Օրագրում խոստովանում էր, որ նոր հանդիպման հույս տալով՝ խաբում է նրան։ Իր համար ընտրած բառը «կեղծավոր» էր։

Էլիզայի նամակներն ավելի ուղիղ էին։ Նա սպասում էր այն «բախտավոր օրվան», երբ իրենց աչքերը նորից կհանդիպեն։ Գրում էր, որ Քիթին ու Ալեքսանդրը հարցնում են իրենց սիրելի հոր մասին։ Թեոդորին անվանում էր իր «գլխի պսակը»։ Հիշեցնում էր, որ երկուսն էլ նույն Աստծուն են հավատում։ Հետո հարցնում էր՝ ինչու է նրա սիրտը կարծրացել։

Նամակները գրված էին անգլերեն, հաճախ՝ գրագրի ձեռքով։ Էլիզան ստորագրում էր «Միսիս Ֆորբս»։ Պահպանված նկարագրությունների համաձայն՝ որոշ ստորագրություններ արված էին նաև հայկական գրով։ Գործակալների հաշիվներում նա նպաստ ստացող կին էր։ Իր նամակներում՝ տան տիրուհի և երեխաների մայր։ Նա ճշգրիտ հաշվում էր գումարները։ Տունը, երեխաները և իր դիրքը փող էին պահանջում։

Ամենածանր որոշումը Քիթիին էր վերաբերում։ Թեոդորի շոտլանդացի շրջապատը պնդում էր, որ աղջկան մկրտեն անգլիկան եկեղեցում, կրթեն Բրիտանիայում և շուտ հեռացնեն Հնդկաստանից։ Նամակներում քննարկվում էր նաև նրա մաշկի գույնը։ Գրում էին, թե շոտլանդական կլիման կարող է այն բացացնել։

Էլիզան մոտ երկու տարի չէր համաձայնում։ 1818–1819-ի շրջանում, երբ Քիթին մոտ վեց տարեկան էր, նրան դայակի հետ նավ նստեցրին և ուղարկեցին Աբերդին։ Դայակին հետո վերադարձրին Հնդկաստան։ Քիթին այլևս մոր հետ չապրեց։

Թեոդորի կտակում Էլիզայի համար նախատեսված էր ամսական հարյուր ռուփի ցմահ վճար։ Երեխաներին թողնված էր զգալի ժառանգություն։ Թեոդորի գույքը չբավարարեց կտակում նախատեսված բոլոր վճարումները կատարելու համար։ Թեոդորի կենդանության օրոք Էլիզայի ամսական եկամուտը հասնում էր 210 ռուփիի։ Հետո այն իջեցվեց հիսունի։

1833-ին Էլիզան գրեց «Ֆորբս և ընկերության» ղեկավար Չարլզ Ֆորբսին։ Ասում էր, որ իր վիճակը ողբալի է։ Պատասխան չստացավ։ Նամակը փոխանցվեց Շոտլանդիայի ընտանիքին՝ առաջարկով, որ նրանք ստանձնեն նրա ծախսերը։

Էլիզան երեխաների հետ նամակագրությունը պահեց առնվազն մինչև 1830-ականները։ 1937-ին Կալկաթայում աշխատած հայ պատմաբան Մեսրովբ Ջեյքոբ Սեթը Սուրաթի հայերի մասին գրության մեջ թվարկեց 1820-ին քաղաքում մնացած յոթ հայերին։ Ցուցակի առաջին անունը «Միսիս Էլիզաբեթ Ֆարբեսյան» էր։ Ֆարբեսյանը, հավանաբար, Ֆորբս ազգանվան հայկականացված ձևն էր։

Նույն կինը թղթերում մնացել է որպես Էլիզա Քևարք, Միսիս Ֆորբս, Թեոդորի տնտեսուհի և Էլիզաբեթ Ֆարբեսյան։ Անունը փոխվում էր փաստաթղթի հետ։ Կարգավիճակն էլ։

Քիթին Շոտլանդիայում դարձավ Քեթրին Սքոթ Ֆորբս։ Նա սովորեց Դարեմի մոտ գտնվող աղջիկների գիշերօթիկ դպրոցում և 1837-ին ամուսնացավ Աբերդինի հարուստ գործարանատեր Ջեյմս Քրոմբիի հետ։ Այն հասարակությունը, որտեղ Էլիզայի համար տեղ չգտնվեց, ընդունեց նրա դստերը։

Քեթրինի դուստրը Ջեյն Քրոմբին էր։ Ջեյնի դուստրը՝ Ռութ Լիթլջոնը։ Ռութի դուստրը Ռութ Սիլվիա Գիլն էր՝ ապագա Լեդի Ֆերմոյը և Դիանայի մայրական տատը։ Լեդի Ֆերմոյի դուստրը՝ Ֆրենսիսը, 1961-ին ծնեց Դիանային։

Այս շղթայում ազգանունները փոխվեցին գրեթե յուրաքանչյուր սերնդի հետ՝ Քևարք, Ֆորբս, Քրոմբի, Լիթլջոն, Գիլ, Ռոշ, Սփենսեր։ Մայրական ուղիղ գիծը չընդհատվեց։ 2013-ի հետազոտողները դրա շնորհիվ գտան Էլիզայից եկող միտոքոնդրիալ նշանը երկու կենդանի ժառանգների մոտ։ Դիանայի կամ նրա որդիների նմուշը պետք չեկավ։

Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն երեխան ստանում է մորից։ Այն հաջորդ սերնդին փոխանցում են կանայք։ Դիանան նշանը ստացել էր մորից և փոխանցել Ուիլյամին ու Հարրիին։ Նրանք այն իրենց երեխաներին փոխանցել չեն կարող։

ԴՆԹ արդյունքը որոշ լրատվական վերնագրերում ներկայացվեց որպես հայկական վարկածի հերքում։ Թեստը այդքան բան չէր ասում։ Այն հաստատում էր, որ Էլիզայից վեր գնացող մայրական ուղիղ շարքը Հարավային Ասիայից էր։ Էլիզայի հոր գիծը չէր ստուգվել։

Փաստաթղթերում շարունակում էին մնալ Սուրաթի հայկական համայնքը, Քևորկ անունը, հայ քահանային ուղարկված գումարը, հայկական ազգական Առաթուն Բալդասարյանը և Էլիզաբեթ Ֆարբեսյան գրառումը։ Փաստաթղթերով մատնանշվող հայկական հայրական գիծը և ԴՆԹ-ով հաստատված հարավասիական մայրական գիծը միմյանց չեն բացառում։

Ինքը՝ Էլիզան, իր ծագումը ինչպես էր սահմանում՝ պարզ պատասխան չկա։ Նրա խոսքը հասել է անգլերեն թելադրված նամակներով։ Անունը՝ օտար գրագրերի ուղղագրությամբ։ Ընտանեկան կարգավիճակը՝ Թեոդորի օրագրով ու կտակով։ Նա կապված էր հայկական քրիստոնեական համայնքին, ապրել էր հնդկական քաղաքում, խոսել էր տարածաշրջանի լեզուներով և գործել տեղական վաճառականների ցանցում։ Արխիվը պահել է այդ կապերը, բայց չի պահել նրա ամբողջական ինքնանվանումը։

Սուրաթի հայկական համայնքը վաղուց ցրվել է։ Սաուդագարվադայի հին տներն ու պահեստները տեղը զիջել են բազմահարկ առևտրային շենքերին։ 2013-ին Արևելահնդկական ընկերության հին «ֆաբրիկայից» մնացել էր մամռակալած պատի մի հատված։ Հայկական եկեղեցին չէր պահպանվել։ Էլիզայի անունով հաստատված շիրիմ չի գտնվել։ Հակոբ Քևորկին վերագրվող քարը պահվում էր քաղաքային թանգարանի նկուղում։

Էլիզայից մնացել են երեք անուն՝ Քևարք, Միսիս Ֆորբս, Էլիզաբեթ Ֆարբեսյան։ Տոհմածառի ներքևում գրված է մեկ ուրիշը՝ Դիանա։