Տիեզերագնաց Հարություն Կիվիրյանը, ով Տիեզերք կմեկնի SpaceX-ով՝ «Ռոսկոսմոսի» անունից և երեք գործակալությունների անձնակազմում

NASA-ն հրապարակել է Crew-14-ի կազմը։ Հարություն Կիվիրյանը 2027 թվականի գարնանից ոչ շուտ կմեկնի իր առաջին տիեզերական թռիչքին՝ տարիներ անց այն ընտրությունից, որը չանցավ։

28 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

2026 թվականի սեպտեմբերի 24-ին NASA-ի կայքում հայտնվեց Կալիֆոռնիայի Հոթորն քաղաքում արված մի լուսանկար։ SpaceX-ի ուսումնական կենտրոնում չորս մարդ կանգնած էր կողք կողքի։ Ձախից առաջինը կապույտ «Ռոսկոսմոս» համազգեստով Հարություն Կիվիրյանն էր։ Հետո՝ NASA-ի տիեզերագնաց Քրիս Բիրչը, հրամանատար Քայլա Բարոնը և Ճապոնիայի տիեզերական գործակալության տիեզերագնաց Մակոտո Սուվան։ Լուսանկարի տակ գրված էր՝ Crew-14։

Այդ կարճ տողում Կիվիրյանի անունն արդեն պահեստային չէր։ Այն մտել էր հիմնական անձնակազմ։ Մինչև այդ եղել էին երկու ընտրություն, բժշկական ու տեխնիկական քննություններ, ծանրաբեռնվածության փորձություններ, երկար պատրաստություն և սպասում։ Հիմա կար չորս հոգանոց լուսանկար։

NASA-ի հաղորդագրության սահմանումը զուսպ էր՝ անձնակազմը Միջազգային տիեզերակայան կմեկնի «2027 թվականի գարնանից ոչ շուտ»։ Հստակ օր դեռ չկա։ Չեն հրապարակվել մեկնարկի ժամը, ընտրված Crew Dragon նավի անունը և գիտական փորձերի ամբողջական ցանկը։ Սոցիալական ցանցերում «գարնանից ոչ շուտ» ձևակերպումը շուտով դարձավ «գարնանը նախատեսված է»։ Տիեզերական ծրագրերում այդ երկու նախադասությունների միջև կարող են ամիսներ լինել։

Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ Կիվիրյանը Հայաստանի տիեզերագնաց չէ։ NASA-ն նրան ներկայացնում է որպես «Ռոսկոսմոսի» տիեզերագնաց Արություն Կիվիրյան։ Նա ծնվել է Ռուսաստանի Մայկոպ քաղաքում, ընդգրկված է ռուսական տիեզերագնացների ջոկատում և Crew-14-ում ներկայացնելու է «Ռոսկոսմոսը»։ Հայկական ծագումը նրա կենսագրության մեջ է։ Գործակալության անվան դիմաց գրված է Ռուսաստանը։

«NASA-ն ընտրել է հայ տիեզերագնացին» ձևակերպումն էլ ճշգրտման կարիք ունի։ NASA-ն հրապարակել է միջազգային անձնակազմի հաստատված կազմը։ Կիվիրյանը ամերիկյան ընտրությամբ տիեզերագնաց չի դարձել։ 2021 թվականին նրան ընտրել է Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնը։ Թռիչքային կազմերում նրան նշանակել է ռուսական միջգերատեսչական հանձնաժողովը։ Crew-14-ում նա առաքելության մասնագետ է։ Քայլա Բարոնը՝ հրամանատար, Քրիս Բիրչը՝ օդաչու, Մակոտո Սուվան ու Կիվիրյանը՝ մասնագետներ։ Կայանին կցվելուց հետո նրանք կմիանան 75-րդ և 76-րդ երկարատև արշավախմբերին։

Կիվիրյանի անունը թռիչքային ցուցակում հայտնվել էր նաև դրանից առաջ։ 2026 թվականի փետրվարի 19-ին ռուսական միջգերատեսչական հանձնաժողովը նրան նշանակեց Crew-13-ի պահեստային անձնակազմում։ Փետրվարի 25-ին Գագարինի կենտրոնը հրապարակեց որոշումը։ Սերգեյ Տետերյատնիկովը հիմնական կազմում էր, Կիվիրյանը՝ նրա փոխարինողը։ Պահեստային անձնակազմը սովորում է նույն նավը, անցնում նույն վարժանքները և պատրաստվում զբաղեցնել հիմնական անդամի տեղը, եթե դրա կարիքը լինի։ Վեց ամիս անց Կիվիրյանը Crew-14-ի հիմնական քառյակում էր։

Ռուս տիեզերագնացի տեղն ամերիկյան մասնավոր ընկերության նավում վաղուց գործող պայմանավորվածության մաս է։ «Ռոսկոսմոսն» ու NASA-ն 2022 թվականին ստորագրել են ինտեգրված անձնակազմերի թռիչքների համաձայնագիր։ Ռուս տիեզերագնացները թռչում են Crew Dragon-ներով, ամերիկացիները՝ «Սոյուզներով»։ Մի նավի ուշացումը չպետք է կայանը թողնի առանց այն մարդկանց, որոնք կարող են աշխատեցնել ամերիկյան կամ ռուսական հատվածը։ Հոթորնի լուսանկարում երեք գործակալությունների տարբերանշանները կողք կողքի էին հենց այդ աշխատանքի պատճառով։

Crew-14-ը SpaceX-ի մասնակցությամբ NASA-ի տասնչորսերորդ հերթափոխային թռիչքն է։ Երկարատև արշավախմբի ժամանակ անձնակազմը միկրոգրավիտացիոն հետազոտություններ կանցկացնի, կփորձարկի ապագա տիեզերական առաքելությունների համար նախատեսված տեխնոլոգիաներ և կսպասարկի կայանը։ Փորձերի ամբողջական փաթեթը դեռ չի հրապարակվել։ Ավելի ուշ Կիվիրյանի օրը բաժանվելու է մարզումների, կապի նիստերի, սարքավորումների ստուգումների, աշխատանքի և քնի։ Րոպեներով։

2023 թվականին նա իր առաջին թռիչքի մասին ավելի հեռու ժամկետ էր նշում։ Մայկոպի թերթին տված հարցազրույցում Կիվիրյանն ասում էր, որ անձնակազմում նշանակվելուն կարող է ևս հինգ-վեց տարի պետք գալ։ Նա նոր էր ավարտել ընդհանուր տիեզերական պատրաստությունը։ Ուղեծրային աշխատանքի մասին խոսում էր առանց գեղեցիկ բառերի՝ գործողություններ, հրահանգներ, սարքավորում, սխալի գին։ Վախի մասին հարցին պատասխանել էր, որ այնտեղ մտածելու են կատարվող գործողության մասին։

Հարություն Կիվիրյանը ծնվել է 1993 թվականի օգոստոսի 23-ին՝ Մայկոպում։ Սովորել է թիվ 19 լիցեյում, հաճախել ֆիզիկամաթեմատիկական դպրոց, արվեստի դպրոցում ջութակ նվագել։ Տիեզերքը նրա մանկության հստակ ծրագիրը չէր։ Ութերորդ դասարանից հետո նա մեկնեց Սանկտ Պետերբուրգի Սուվորովյան ռազմական ուսումնարան։ Ուզում էր զինվորական ինժեներ դառնալ։ Հետո ընդունվեց Բալթյան պետական տեխնիկական համալսարանի՝ «Վոենմեխի» հրթիռաշինության բաժինը։ Համալսարանում տիեզերագնաց Գեորգի Գրեչկոյի հետ հանդիպումից հետո նպատակը փոխվեց։ Հրթիռ նախագծող ուսանողը սկսեց մտածել դրանցից մեկով թռչելու մասին։

2015 թվականին նա ստացավ հրթիռաշինարար ինժեների որակավորում։ Մոտ վեց տարի աշխատեց «Էներգիա» հրթիռատիեզերական կորպորացիայի թռիչքափորձարկման բաժնում և մասնակցեց նոր սերնդի «Ֆեդերացիա» մարդատար նավի մշակմանը։ Նրա գործը կապված էր խցիկի միջերեսների, սարքերի, կառավարման վահանակների ու այն հանդերձանքի հետ, որոնց տիեզերագնացը ձեռքով է դիպչում թռիչքի ժամանակ։ 2019-ին նա նաև սովորեց ծրագրային կառավարմամբ հաստոցների օպերատորի աշխատանքը։ Մինչև համազգեստը եղել էին մետաղը, հաստոցը և վահանակի վրա ճիշտ տեղում դրվելիք կոճակը։

2018 թվականի առաջին ընտրությունը նա չանցավ։ Ծանրաբեռնվածության հատուկ փորձությունների փորձը չէր բավականացրել։ Կիվիրյանը գտավ աերոակումբ, հրահանգչի հետ թռավ աերոբատիկ ինքնաթիռներով և սովորեց, թե ինչպես է մարմինն արձագանքում մեծ ծանրաբեռնվածությանը։ Յակ-52-ի խցիկում անցկացրած վարժանքները հետո պետք եկան ցենտրիֆուգում։ Կորիոլիսի արագացնող աթոռի փորձությանը նա պատրաստվում էր տանը՝ սովորական պտտվող գրասենյակային աթոռով։ Փորձության ժամանակ թեկնածուին տասը րոպե պտտեցնում են, չափում սրտի աշխատանքը, ճնշումն ու վեստիբուլյար համակարգի արձագանքը։ Տանը չկար չափիչ սարք։ Կար աթոռը և երկրորդ անգամ դիմելու որոշումը։

2019 թվականին հայտարարված նոր ընտրությանը ներկայացվեց ավելի քան 2200 դիմում։ Ընտրվեց չորս թեկնածու։ Կիվիրյանը նրանցից մեկն էր։ 2021-ին ընդունվեց ջոկատ, 2023-ին ստացավ փորձարկող տիեզերագնացի կարգավիճակ։ Պատրաստության մեջ մտնում էին «Սոյուզի» ու Միջազգային տիեզերակայանի համակարգերը, սկաֆանդրը, բաց տիեզերքում աշխատանքը, պարաշյուտային ցատկերը, ուսումնական թռիչքները, ջրի տակ վարժանքներն ու արտակարգ վայրէջքից հետո գոյատևումը։

Պարաշյուտով իջնելիս թեկնածուն կարող էր առաջադրանք ստանալ՝ ճանաչել շրջված պատկերը կամ վնասված թվատախտակից որոշել ժամը, ապա պատասխանը թելադրել սկաֆանդրի ձայնագրիչին։ Ջրի տակ նա սովորում էր մալուխ անցկացնել, սարքավորում տեղափոխել, անսարքության դեպքում նույն օդի աղբյուրը կիսել մյուս սուզորդի հետ։ Տիեզերք դեռ չէր հասել։ Սխալվելու պայմաններն արդեն ստեղծված էին։

Կիվիրյանի հայկական պատմությունը սկսվել է տիեզերագնացների կենտրոնից շատ առաջ։ Նա պատմել է, որ իր նախնիները համշենահայեր էին՝ Տրապիզոնի և Սամսունի շրջակա հայկական գյուղերից։ Ընտանիքը պահել է համշենահայ բարբառը։ Կիվիրյանը խոսում է այդ լեզվով, իսկ գրական հայերենը սկսել է առանձին սովորել։ Հայաստան կատարած այցերից մեկի ժամանակ ծաղիկներ է դրել Ծիծեռնակաբերդում։ Մանկության հիշողությունների մեջ պապի գյուղական տունն էր, մեղվանոցը և Արևմտյան Հայաստանի մասին պատմությունները։ Հայրը շարունակում է մեղվապահությամբ զբաղվել։ Շագանակի ծաղկից հավաքված մեղրը թեթև դառնություն ունի։ Համշենահայերեն շագանակին նրանց ընտանիքում ասում են «մաշմուրգ»։

Եթե Crew-14-ը մեկնի նախատեսված ժամանակային պատուհանում, հայկական մամուլը Կիվիրյանին կհամարի տիեզերք հասած հայկական ծագմամբ երկրորդ մարդը։ Առաջինը ամերիկացի տիեզերագնաց Ջեյմս Բաղյանն էր, որը թռել է 1989 և 1991 թվականներին։ Կիվիրյանի ուղին անցել է ռուսական ջոկատով, ամերիկյան նավով և միջազգային կայանով։ Նրա վաղեմի նպատակը Լուսինն է։ Crew-14-ը նրան առայժմ կտանի ցածր մերձերկրյա ուղեծիր՝ մոտ չորս հարյուր կիլոմետր բարձրության վրա։

Մեկնարկի օրը անձնակազմի ցուցակում նրա անունը գրվելու է լատինատառ՝ Arutyun Kiviryan։ Նավի վահանակին հայկական ծագման համար առանձին դաշտ չկա։ Այնտեղ կապի ալիքներ են, ճնշման ցուցիչներ, վթարային հրահանգներ և չորս ամրացված նստատեղ։ Առայժմ պաշտոնական գրառման մեջ երկու տող է մնում՝ Arutyun Kiviryan։ Մեկնարկ՝ 2027 թվականի գարնանից ոչ շուտ։