Ինչպես Գնել Նազանյանը Տավուշից հեռանալ ցանկացող երիտասարդից դարձավ այնտեղ գործ ստեղծող մարդ և իր ձեռքով հավաքած բույսերից կառուցեց միջազգային շուկա հասած բրենդ՝ «Դարման»-ը

28 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

Առաջին խմբաքանակն արդեն փաթեթավորված էր։ Գնել Նազանյանը հիշում է՝ տուփերն իրենց դուր չէին եկել։ Ամբողջ խմբաքանակը խոտանեցին։

Քանի տուփ էր, որքան գումար էր ծախսվել, ինչ եղավ ներսի խոտաբույսերի հետ՝ չի մանրամասնում։ Խոտանի պատճառը փաթեթավորումն էր։ Այդ տեսքով արտադրանքը գնորդին չպետք է հասներ։

Գնելը ԴԱՐՄԱՆ-ի ստեղծողն է։ Մինչ խոտաբույսերը՝ փաստաբանական աշխատանք, ղեկավար պաշտոններ, հանքարդյունաբերություն։ Հետո առողջական խնդիրները փոխեցին նրա ծրագրերը։ Սկսեց բույսեր հավաքել, տեսակավորել, չորացնել, հյուրասիրել։ Այդ զբաղմունքն իրեն հանգստացնում էր։ Բիզնես դեռ չէր համարում։

Այսօր կան ապրանքներ, աշխատողներ, գործընկերներ։ Կան չլուծված հարցեր, սխալ հաշվարկներ, որոշումներ, որոնց շուրջ երկար է մտածում։ Դրսից կարող է թվալ՝ ամեն ինչ վերահսկում է։ Ինքն իրեն այդպես չի նկարագրում։ Զգայուն է, շատ բան ներսում ավելի խոր է ապրում, քան երևում է ուրիշներին։ Աշխատանքից էլ դժվար է կտրվում։ Մտերիմների ամենահաճախ կրկնվող դժգոհությունը դա է. չի միանում ընտանիքի կամ ընկերների հավաքներին։

Հիվանդությունը նրան սովորեցրել էր ժամանակն ավելի թանկ գնահատել։ Հետո այդ փորձից գործ ծնվեց։ Գործն էլ ժամանակ էր ուզում։

Իրեն հեշտ մարդ չի համարում։ Պահանջկոտ է, նախ՝ իր նկատմամբ։ Կարծում է՝ մտերիմներն իրեն հավատարիմ ու պատասխանատու կբնութագրեին, կհիշեին նաև օգնելու պատրաստակամությունը։ Հետո ավելացնում է. «Չգիտեմ, երևի իրենց հարցնենք»։

Փաստաբանների պալատի տեղեկատուում նրա արտոնագրի համարը 848 է։ Տրման օրը՝ 2008 թվականի հոկտեմբերի 14-ը։ Մասնագիտացումը՝ քաղաքացիական իրավունք։ Այդ աշխատանքից բիզնես է բերել որոշումից առաջ ռիսկը հաշվելու սովորությունը։ Նախ պետք է ստուգել, հասկանալ հետևանքը։ Ձեռնարկատիրության մեջ ստիպված է եղել նաև գործել՝ բոլոր պատասխանները չունենալով։

Իրավաբանությունը գիտակցաբար էր ընտրել։ Դպրոցում սիրել էր հումանիտար առարկաները, հատկապես հայոց պատմությունը։ Դեսպանի աշխատանքն էլ էր հետաքրքրել։ Իրավունքի մեջ մտել էր արդարության, պատասխանատվության, մարդու իրավունքների մասին պատկերացումներով։ Երիտասարդ տարիքում արդարությունն իրեն պարզ էր թվում։ Փաստաբանական գործերում այն միշտ այդքան հեշտ չէր գտնել։ Լավ օրենք ունենալն էլ բավարար չէր. դրա կիրառումը կախված էր մարդկանցից։

Շատերի խնդիրների հետ առնչվելով՝ ավելի զգայուն է դարձել։ Գործի հետևում մարդ էր՝ իր հանգամանքներով։ Իրավաբանական տարիների մասին խոսելիս Գնելը չի ընտրում հաղթած դատը կամ հաջող ելույթը։ Այդ շրջանի համար մեկ բառ ունի՝ «հիմք»։ Այնտեղ սովորել է ստուգել, որոշում կայացնել, պատասխան տալ։ Սովորել է նաև, որ մարդկանց հետ հարաբերությունը փաստաթղթով չի սպառվում։

Կրթությունը տանը լուրջ գործ էր։ Պապը հայոց լեզվի ու գրականության ուսուցիչ էր, պատերազմի վետերան։ Մայրը երկար տարիներ մանկավարժ էր աշխատել։ Դժվար պահին չհանձնվելու սովորության համար Գնելն ավելի շատ պապին է պարտական համարում իրեն։

Հավատացած մարդկանցից ու գաղափարներից հեշտ չի հրաժարվում։ Դա օգնել է շարունակել։ Երբեմն էլ երկար է մնացել մի ճանապարհի վրա, որն արդեն պետք էր փոխել։ Հետագայում բիզնեսում ստիպված է լինելու սովորել հնարավորությունը բաց թողնել։

Հանքարդյունաբերության տարիներից մեծ գործարանի պահանջն է հիշում։ Այն պետք է անխափան աշխատեր, հասցներ նախատեսված ծավալները։ Օրենքով սահմանված դրույթները պահպանելիս էլ արտադրությունն ազդում էր բնության վրա։ Երկուսն էլ իր աշխատանքի մասն էին՝ ապահովել ծավալը և տեսնել դրա հետևանքը։

Այդ տարիները կենսագրությունից չի հանում։ Անհրաժեշտ ճանապարհ է համարում. սովորել է մարդկանց կառավարել, պատասխանատվություն վերցնել, դժվար որոշումներ կայացնել։ Առանց այդ փորձի ԴԱՐՄԱՆ-ն այսպիսին չէր լինի, կարծում է։ Հանքարդյունաբերությունից բույսերին անցնելը բնական զարգացում է անվանում, ապա ավելացնում՝ խիստ հակադրությամբ։ Երկու բնութագրումն էլ իրենն են։

Նոր գործ սկսելու համար նախկին աշխատանքից բերած կարգապահությունն իրեն պետք եկավ։ Փոքր ընկերությունում հնարավոր էր արագ որոշել ու փոխել, բայց աճելու համար պլան էր անհրաժեշտ։ Ով ինչ պիտի աներ, երբ, ինչ միջոցներով։ Մեծ արտադրությունում սովորած կազմակերպչական աշխատանքը տեղափոխվեց ընտանեկան գործ։

Պաշտպանողի դերն էլ պատրաստի չի ընդունում։ Երբ հարցնում են՝ ում է սովորաբար ուզում պաշտպանել՝ թույլերին, ընտանիքին, գործին, բնությանը, սկզբունքներին, նախ իրավիճակն է ուզում իմանալ։ Պատասխանը կախված է նրանից, թե իրենից ինչ է պահանջվում։

Սեփական ընկերությունում պահանջը ուրիշ կշիռ ուներ։ Նախկինում ղեկավար էր, պատասխանատվությունը մեծ էր, բայց ամբողջ ռիսկն իրեն չէր պատկանում։ Այժմ ամեն որոշման հետևանքն իրենն էր։ Ուրիշի գործը ղեկավարելն ու սեփականը ստեղծելը «լրիվ տարբեր կիսագնդեր» է անվանում։ Փորձ ուներ։ Սխալվելու հնարավորությունն էլ էր մնացել։

Բուսաբույժն ասել էր՝ կբուժի իրեն։ Գնելը բարձրաձայն ծիծաղել էր։ Հիշում է այդ ծիծաղը։ Երկար ժամանակ բժշկական ճանապարհով լուծում էր փնտրել, և նոր խոստումը կասկածով էր ընդունել։ Նոր մոտեցմանն էլ պետք էր քննադատաբար նայել։

Հետագա փորձը փոխեց նրա վերաբերմունքը բնության նկատմամբ։ Իր ապրածի մասին խոսելիս մի սահման է դնում. «Չեմ ուզում իմ պատմությունը ներկայացնել որպես բժշկական ապացույց կամ ընդհանրացնել այն բոլոր մարդկանց համար»։

Հիվանդության ամենածանր մասը հիշում է որպես անորոշություն։ Չգիտեր՝ հետո ինչ է լինելու։ Ղեկավար աշխատանքի սովոր մարդը չէր կարող պարզապես ծրագիր կազմել ու պահանջել դրա կատարումը։ Օգնության կարիք ուներ։ Պետք էր լսել, վստահել մասնագետներին, սեփական մարմնին ժամանակ տալ։

Մինչ այդ մարմնին վերաբերվել էր որպես աշխատող համակարգի։ Այն թույլ էր տալիս իրականացնել ծրագրերը։ Քանի դեռ աշխատում էր, առանձնապես չէր մտածում դրա մասին։ Հիվանդությունից հետո այդ վերաբերմունքը պահել չէր կարող։ Որոշ բաներ իր ուժերից կախված չէին։

Կյանքի նախկին ընթացքը նկարագրում է երեք բայով՝ հասցնել, կառուցել, վերահսկել։ Հետո սկսեց ավելի շատ գնահատել սովորական օրը, առողջությունը, կողքին եղած մարդկանց։ Հարազատներն ու ընկերները մնացել էին իր հետ։ Նրանց ներկայությունը հիշում է շնորհակալությամբ ու պարտքի զգացումով, անունները չի թվարկում։

Ապագան նախկինում ծրագրերի հաջորդականություն էր։ Մեկն ավարտում ես, անցնում հաջորդին։ Լավանալիս առաջինը դա փոխվեց. ապագան նաև ապրելու ժամանակն էր, և այդ ժամանակը միայն ծրագրերին հատկացնել չէր ուզում։ Փորձեց պակաս շտապել, հրաժարվել ամեն ինչ հասցնելու պահանջից։ Կարևոր բաները նախկինի պես հեշտ չէր հետաձգում։

Այդ շրջանից ամեն ինչ չի պատմում։ Իր անձնական փորձի մի մասն իրեն է պահում։ Իսկ առանց հիվանդության բնության հանդեպ այս վերաբերմունքը կծագե՞ր։

«Չգիտեմ»։

Հնարավոր է՝ ուրիշ ճանապարհով գար դրան։ Իր անցյալը չի ներկայացնում իբրև արդեն պատրաստ ընկերություն տանող անխուսափելի ընթացք։ Այն ժամանակ չգիտեր՝ ինչ է լինելու։ Հիմա էլ չիմացածի փոխարեն պատասխան չի դնում։

«ԴԱՐՄԱՆ-ն իմ հիվանդության պատմությունը չէ»։ Այդ փորձից նոր գործ է սկսվել, հետո այն մեծացել է։ Գնորդը պարտավոր չէ իմանալ հիմնադրի հիվանդության մասին, որպեսզի գնահատի իր գնածը։ Գնելն ուզում է՝ արտադրանքը ճանաչեն նաև առանց այդ պատմության։

Առաջին անգամ խոտաբույս հավաքելիս դեռ բիզնեսի մասին չէր մտածում։ Իր ձեռքով հավաքելը, ճիշտ չորացնելը, բնության մեջ լինելը հանգստացնում էին։ Անում էր, որովհետև հաճելի էր։ Հետո մարդիկ սկսեցին վերադառնալ և փնտրել այն թուրմերը, որոնք արդեն փորձել էին։ Գնելն այդ վերադարձն ավելի կարևոր է համարում, քան առաջին գովեստը։

Սկզբնական հյուրասիրությունների ժամանակ հատկապես օգտակար էին նրանք, ովքեր չէին հաճոյանում։ Մի դիտարկումից հետո կարող էր նորից աշխատել խառնուրդի վրա, փոխել փաթեթավորումը կամ մատուցելու ձևը։ Իսկ երբ նույնը նորից էին ուզում, արդեն պետք էր կրկնել ստացած արդյունքը։ Հաճելի զբաղմունքն աստիճանաբար աշխատանք էր դառնում։

Հոբբին բիզնես դարձնելիս, ասում է, որոշ ազատություն կորավ։ Այլևս չէր կարող զբաղվել դրանով միայն ցանկություն ունենալու օրերին։ Պատասխան էր տալիս գնորդին, գործընկերներին, աշխատողներին։ Դրա հետ եկան գործը կազմակերպելու անհրաժեշտությունն ու ուրիշների հետ աշխատելու հնարավորությունը։ Իր հանգստացնող զբաղմունքն արդեն նրանց էլ էր վերաբերում։

ԱԿԲԱ-ի՝ 2020 թվականի հուլիսի 5-ին հրապարակած պատմության մեջ Գնելը կազմակերպության գրանցումն ու արտադրության սկիզբը կապում է 2014-ի հետ։ «Օրգանական Հայաստան» ասոցիացիայի տեղեկատուում արտադրության սկիզբը 2015-ն է։ Մեկ տարվա տարբերությունը գրանցման կամ արտադրության փաստաթղթերով ճշտված չէ։

2016-ի սկզբին նա մասնակցել է փոքր ու միջին ձեռնարկությունների համար կազմակերպված բիզնես դասընթացների։ Սովորել է դրամական հոսքեր կառավարել, ծախսերը հաշվել, արտադրանքը ներկայացնել ու վաճառել։ Իրավաբանի և կենսաբանի մասնագիտությունները չէին բավարարել գործը վարելու համար։ Գործն արդեն սկսել էր, երբ գնաց սովորելու այն վարել։

Ստեղծողից ձեռնարկատեր դառնալու պահը Գնելը կապում է ինքնարժեքն ու շահութաբերությունը հաշվելու հետ։ Պետք էր հասկանալ՝ հնարավո՞ր է շարունակել այն, ինչ սկսել էին։ Լավ արտադրանքն ինքն իրեն չէր վաճառում։ Սիրած գործի մասին դա ընդունելը որոշ չափով ցավոտ էր։

Առաջին տարիներին գրեթե ամեն ինչի մեջ ինքն էր մտնում։ Հավաքում էր բույսերը, տեսակավորում, հետևում չորացմանը, զբաղվում փաթեթավորմամբ։ Հետո՝ փաստաթղթեր, մատակարարների հետ բանակցություններ, շուկաների ուսումնասիրություն։ Գնորդը ստանում էր տուփը։ Գնելը գիտեր նաև մինչև այդ արված գործը, ներառյալ այն մանրուքները, որոնք դրսից մեկ ստորագրություն էին թվում։

Իր ձեռքով աշխատելուց հետո ուրիշների կատարած փոքր գործողություններն էլ էր ավելի լավ նկատում։ Գիտեր՝ հավաքելուց հետո դեռ որքան անելիք կա։ Այդ տարիներին գործը սովորել էր ամբողջությամբ։ Հետագայում հենց այդ իմացությունը դժվարացրեց այն ուրիշներին հանձնելը. ինքն ամեն ինչ անում էր և կարծում էր՝ ուրիշը նույն կերպ չի անի։

Սկզբի սխալներից ամենից առաջ հիշում է չափազանց շատ ուղղություններով գնալու ցանկությունը։ Գաղափարը ոգևորում էր, ամեն հնարավորություն արժեր փորձել։ Հետո հասկացավ՝ որոշ հնարավորություններ պետք է բաց թողնել։ Ամեն գաղափար անմիջապես արտադրանք դարձնել չէր կարող։ Այս անգամ կանգ առնելու համար հիվանդություն պետք չէր։ Որոշումը պետք է ինքը կայացներ։

Ռուզաննա Քարտաշյանը հաճախ ավելի շուտ էր նկատում, թե որ ուղղությունն է հեռանկարային, որը՝ ժամանակ ու միջոցներ խլելու։ Նա կենսաբան է, երկրորդ մասնագիտությամբ՝ բիզնես վերլուծաբան։ ԴԱՐՄԱՆ-ում զարգացման ծրագրերով է զբաղվում։ Գնելը հարցին կարող է մոտենալ գաղափարի, բիզնեսի կամ մարդկանց կառավարման կողմից, Ռուզաննան՝ բույսի և գիտության։ Թվերի ու շուկայի մասին խոսակցությունում էլ իր տեղն ունի։

Նրանցից արագ որոշողը միշտ նույն մարդը չէ։ Գնելը երբեմն կանգ է առնում, վերլուծում, Ռուզաննան ուզում է արագ լուծում գտնել։ Ուրիշ հարցում Գնելն է շտապում նոր հնարավորությունը փորձել, իսկ կինը տեսնում է դրա գինը, ռիսկը, երկարաժամկետ հետևանքը։ Պատահում է՝ Գնելը կասկածում է, Ռուզաննան թվերով բացատրում է, թե ինչու արժե փորձել։

«Մեր վեճերը բիզնեսի շուրջ են տեղի ունենում»,— կատակում է Գնելը։ Աշխատանքային խոսակցությունը երբեմն չափազանց երկար է շարունակվում։ ԴԱՐՄԱՆ-ը պահանջել է ժամանակ, գումար, ճանապարհորդություններ, անվերջ որոշումներ։ Ընտանեկան առօրյայում լարվածություն էլ է եղել։ Փորձում են հաղթահարել խոսելով, միմյանց հասկանալով։ Գործնական անհամաձայնությունը չպետք է դառնա անձնական վերաբերմունք։

Ընտանիքը սկզբում զգուշությամբ էր ընդունել հոբբին բիզնես դարձնելու որոշումը։ Գնելն ավելի կանխատեսելի աշխատանքը թողնում էր մի գործի համար, որի արդյունքը դեռ պարզ չէր։ Վերաբերմունքը փոխվեց հետևողական աշխատանքը տեսնելուց հետո։ ԴԱՐՄԱՆ-ը մտավ ընտանիքի պատմության մեջ, նրա պահանջած ժամանակը՝ ընտանիքի առօրյա։

Ծանր տարիներին միասին մնալու մասին խոսելիս Գնելը հիշատակում է սերն ու ընդհանուր նպատակը, ապա առանձնացնում համբերությունը։ Դժվար շրջանը պետք էր անցնել միասին։ Հումորն էլ էր օգնում։

Մտերիմները երբեմն փորձում են իրեն պաշտպանել հենց իրենից։ Չափազանց ներգրավվում է աշխատանքի մեջ ու կարող է չնկատել դա։ Նրանք նկատում են։ Իսկ Ռուզաննան նրա թաքուն ուժի մասին ի՞նչ կասեր։

«Երևի մի առիթով ինքը կասի»։

Տավուշից ժամանակին ուզում էր հեռանալ։ Այսօր երիտասարդ իրեն հանդիպելու հնարավորություն պատկերացնելիս հիշում է հենց հեռանալ ցանկացող Գնելին։ Չի նշում՝ ուր էր մտադիր գնալ, ինչ աշխատանքով։ Այն վայրը, որից ուզում էր դուրս գալ, հետո դարձավ իր նոր գործի տեղը։

2019 թվականի հուլիսին «Հետք»-ը Նազանյանների մասին գրելիս ընտանիքին ներկայացնում էր որպես Բերդում ապրող, արտադրամասը՝ Տավուշ գյուղում։ Ընկերության կայքն էլ արտադրության հասցեում նշում է նույն գյուղը։ Տավուշն այստեղ մարզի ընդհանուր անունը չէ. արտադրամասն իր հասցեն ունի։

Բնության մեջ Գնելն այսօր առաջինը բույսն է նկատում։ Հետո՝ հողի վիճակը, եղանակը, մարդկանց աշխատանքը։ Նկատում է նաև նույն վայրի փոփոխությունը տարվա ընթացքում։ Տավուշի բնության համար «պահանջկոտ» բառն է ընտրում։ Պետք է իմանալ՝ երբ հավաքել, ինչպես, ինչ թողնել տեղում, ինչպես չվնասել տարածքը։

ԴԱՐՄԱՆ-ի կայքում արտադրությունը նկարագրված է քայլերով։ Ամեն բույս՝ իր սեզոնին։ Չորացնելիս՝ առանց ուղիղ արևի ու բարձր ջերմաստիճանի։ Առողջ, ամբողջական տերևներն ընտրել, մաքրել ձեռքով։ Սա ընկերության ներկայացրած ընթացքն է։ Հավաքի պահի կամ չորացման պայմանների սխալը հետո տուփի ձևը փոխելով չի ուղղվի։

Երևանում որոշում կայացնելն ու Տավուշում աշխատելը համեմատելիս Գնելը թվարկում է հողը, եղանակը, ճանապարհը, մարդուն։ Հաշվարկում վատ ցուցանիշ դարձած արդյունքի վրա տեղում արդեն աշխատել են։ Ինքը ծախսերն ու շահութաբերությունը հաշվել սովորելուց հետո դրանցից հրաժարվել չի առաջարկում։ Ուզում է թվի հետևում չկորչի նաև կատարված գործը։

Որոշ տուփերի վրա հավաքող կանանց անուններն են։ Գնելը դա աշխատանքի հեղինակին իր տեղը վերադարձնել է համարում։ Վաճառքին օգնելը պատճառների իր հերթականության մեջ երկրորդն է։

Գործատուի իր պարտքն այսպես է ձևակերպում՝ արդար վճարել, հարգել աշխատողին, խոստացածը կատարել։ Աշխատավարձն արժանապատիվ աշխատանքի հիմքն է։ Դրան պետք է ավելանան կայունությունը, հարգանքը, սեփական համայնքում մնալու հնարավորությունը։

«Ես, իհարկե, գործատու եմ»։ Տարիներով նույն մարդկանց հետ աշխատելիս հարաբերությունը միայն աշխատանքայինով սահմանափակելը դժվար է։ Բայց ԴԱՐՄԱՆ-ը համայնքի բոլոր խնդիրները լուծող կազմակերպություն ներկայացնել չի ուզում։ Նրա առաջին պարտականությունը լավ արտադրանք ստեղծելն է, զարգանալը, իր ստանձնածը կատարելը։

Գնելը տեսնում է մարդկանց, որոնք տարիներ շարունակ աշխատել են իր հետ։ ԴԱՐՄԱՆ-ն արդեն նրանց ընտանիքի եկամտի մի մասն է։ Գործի սկզբում հիմնական հարցերն էին՝ ինչպես պատրաստել, ինչպես վաճառել։ Այժմ ամեն որոշման հետ նրանց աշխատանքի հարցն էլ է գալիս։ Հիմնադիրը կարող է հոգնել, բայց աշխատավարձի պարտավորությունը մնում է։

Սկսնակին միանգամից ծանր աշխատանք չի տալիս։ Փոքր հանձնարարություն, քիչ պատասխանատվություն։ Հետո աստիճանաբար մեծացնում է երկուսն էլ։ Նայում է՝ վերջում արագ ու որակով աշխատո՞ւմ է մարդը։ Այսպես փորձում է տարբերել անփորձությունը, սեփական ուժերին չվստահելը և մյուս դժվարությունները։ Սխալվող, բայց սովորել ցանկացող մարդուց պահանջում է սխալը ճանաչել ու չկրկնել։

Ուրիշին աշխատանք սովորեցնելու այս ընթացքը հստակ է նկարագրում։ Սեփական վերահսկողությունը փոքրացնելը դեռ հեշտ չի տրվում։

Մի քանի տարի առաջ Երևանում հանդիպել է միջազգային խոշոր թեյի ընկերության ներկայացուցչի։ Ընկերության անունը չի նշում։ Զրուցակցին ասել էին՝ Հայաստանում վայրի բույսերի մեծ պաշարներ կան։ Ուզում էին մեծածավալ հավաք կազմակերպել, ԴԱՐՄԱՆ-ի նման ընկերություններին ներգրավել որպես մատակարար։

Գնելը պատասխանել էր՝ ձեզ սխալ տեղեկություն են տվել։ Ինքը նման ծավալների համար բավարար պաշար չէր տեսնում։ Ավելի շատ անհանգստացնում էր այն, որ մեծ պահանջարկը հավաքը կդարձնի մրցավազք՝ ով որքան կհասցնի վերցնել։ Իր գնահատմամբ՝ մի քանի տարում կարող էին սպառվել վայրի բույսերի պաշարները։ Պաշարների հրապարակված հաշվառում չի բերում. սա զրույցի մասին նրա հիշողությունն ու իր գնահատականն է։

Առաջարկել էր բույսերն աճեցնել։ Եթե խոսքը մի քանի տասնյակ հազարավոր տոննա հումքի մասին է, պետք է դրա համար մշակվող հողատարածքներ ստեղծել։ Նման ծավալ չէր կարելի պարզապես պահանջել վայրի բնությունից։

Ստորագրման պատրաստ պայմանագրի կամ հրաժարված գումարի մասին Գնելը չի պատմում։ Քննարկել էին մատակարարման հնարավորությունը։ Իր պատասխանը վերաբերում էր հումքն ստանալու եղանակին։ Արտադրելուն դեմ չէր։ Այդ քանակը հավաքելու առաջարկին էր առարկում։

Գործարանից ծանոթ պահանջը նորից առաջացել էր՝ ապահովել նախատեսվող ծավալը։ Այժմ հումքը բույս էր։ Բնության հնարավորությունն ու գնորդի պահանջը դրանից ինքնաբերաբար չէին համընկնում։ Նախկին աշխատանքում Գնելը տեսել էր արտադրության ազդեցությունը նույնիսկ օրենքի պահանջները պահելիս։ Նոր գործում էլ միայն «բուսական» բնութագրով այդ հարցը չէր լուծվելու։

Ձեռքով հավաքելը դեռ պահպանության երաշխիք չէ։ Վայրի հավաքի FairWild չափորոշիչը պահանջը կապում է հավաքվող տեսակի պաշարների երկարաժամկետ պահպանման ու ամբողջ տարածքի վրա ազդեցության հետ։ Բույսերի տարբեր տեսակներ հավաքին տարբեր կերպ են արձագանքում։ Հավաքվածի քանակը պետք է համեմատել տեղում մնացած պաշարի հետ, որը դեռ պիտի աճի ու վերականգնվի։ FairWild-ն այստեղ ընդհանուր չափորոշիչ է, ոչ ԴԱՐՄԱՆ-ի հավաստագրման հաստատում։

Մշակվող բույսի ծագումն էլ հնարավոր է հասցեով ներկայացնել։ Հունական Daphnis and Chloe-ն իր լեռնային թեյի համար նշում է Հյուսիսային Հունաստանի Գրեվենայի մոտ գտնվող օրգանական տնտեսությունը։ Այդ օրինակը Հայաստանի հողերի կամ որևէ բույսի բերքատվության պատասխան չի տալիս։ Փոքր արտադրողը պարզապես ներկայացնում է աճեցրած բույսը՝ պահպանելով ծագման ու աշխատանքի մասին պատմությունը։ Վայրի լինելն այդ առաջարկի պարտադիր պայմանը չէ։

Բուսական արտադրանքի մասին խոսելիս էլ Գնելը սահման է դնում։ Որտե՞ղ պետք է կանգ առնել, որպեսզի չխոստանաս ավելին, քան գիտես։

«Այնտեղ, որտեղ ավարտվում է մեր գիտելիքը»։ Արտադրանքի ներկայացումը, ասում է, չպետք է վերածվի բժշկական խոստումների։ Ընկերության կայքում գործածվում է նաև «բուժիչ համադրություններ» ձևակերպումը։ Հարցազրույցում նրա սահմանած զգուշությունն ու ապրանքանիշի լեզուն այստեղ ամբողջությամբ չեն համընկնում։

Սահմանափակ հումքի հարցից են, Գնելի բացատրությամբ, ծնվել այլ լուծումներ, այդ թվում՝ ցողուններով թրմելու գաղափարը։ Այն կիրառված է գրքատուփերում։ Մեծ քանակներով մրցելու փոխարեն փորձել են առաջարկել պատրաստելու ու ներկայացնելու ուրիշ ձև։

Գրքատուփի բնապահպանական հետքը դրանով չափված չէ։ Դրա համար առանձին հաշվարկ է պետք։ Գնելի բիզնես որոշումն ավելի նեղ ու պարզ է. սահմանափակ պաշարին ավելացնել մշակում, համադրություն, օգտագործելու ձև։ Ավելի շատ հավաքելու հնարավորություն չունենալիս պետք էր նույն հումքի հետ ուրիշ աշխատանք անել։

Իր պատրաստած տեսակներից նա առանձնացնում է գրքերի հավաքածուն։ Գիրքը կապում է գիտելիքի, արժեքների, առաջին մասնագիտության հետ։ Սիրում է նաև սկզբի միատարր թեյերն ու խառնուրդները, որոնք ինքն է ստացել և որոնք, իր ասելով, մինչև հիմա չեն փոփոխվել։ Նոր տուփը պարտադիր չէր պահանջում նոր խառնուրդ։ Որոշ համեր ուզում էր պահել։

Հայոց լեզվի ու գրականության ուսուցչի թոռը հիմա թեյ է դնում գրքի ձև ունեցող տուփի մեջ։ Պապի մասին հիշողությունն ու այդ տուփը կողք կողքի են հայտնվում նրա պատասխաններում։ Ինքը գրքատուփը կապում է իր կրթության ու մասնագիտական անցյալի հետ։ Դա նաև վաճառվող ապրանք է, որի ձևը գնորդին պետք է համոզի առանց ընտանեկան այս պատմությունն իմանալու։

Նույն շուկայում հայկական «Թեյանն» էլ է առաջարկում ամբողջատերև բույսեր, ձեռքով պատրաստված խառնուրդներ, նվերային հավաքածուներ։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առցանց առաջարկներում ԴԱՐՄԱՆ-ի 30 գրամ ուրցը 1200 դրամ է, «Թեյանի» նույն քաշով ուրցը՝ 1890 դրամ։ Վերջինիս փաթեթում նաև հինգ թրմող փաթեթիկ կա։ Մեկ գրամի հաշվով՝ 40 և 63 դրամ, բայց տուփերի պարունակությունը լրիվ նույնը չէ։ Այս թվերով համն ու որակը գնահատել հնարավոր չէ։

Daphnis and Chloe-ի «The Office Blend»-ը 30 գրամ բուսական խառնուրդ է՝ հատուկ ձևավորված տարայով։ Դոլարային էջի գինը 27 դոլար է։ Արտադրողի առաջարկած չափաբաժնով՝ մեկ բաժակին մոտ մեկ գրամ, այն բավարարում է մոտ երեսուն բաժակի։ Երեսուն առանձին փաթեթիկ չէ։ Տարայի զարդապատկերը ստեղծել է դիզայներ Նատալի դյու Պասկիեն։ Գնում են նաև նրա ձևավորած առարկան։ Առաքման ու հարկերի տարբերությունն այստեղ հաշվարկված չէ։

Այս ապրանքների կողքին առաջին մերժված տուփերի վրա ծախսված աշխատանքն ավելի հասկանալի է։ «Թեյանը» փաթեթիկներում տեսանելի է պահում բաղադրիչները։ Հունական արտադրողը նշում է աճեցման վայրը, մեկ այլ հավաքածուի համար՝ դիզայների անունը։ Ծագումը, պատրաստելու եղանակը, նվիրելու հարմարությունը վաճառվում են համի հետ։ Գնելի տուփն էլ պետք է դիմանար այդ հարևանությանը։ Միայն հայկական լինելը ներկայացնելու գործը չէր ավարտում։

Արտահանման ամենադժվար մասը Գնելը համարում է վստահություն շահելը։ Օտար գնորդը իրեն ու ընտանիքին չի ճանաչում, Տավուշի մասին կարող է ոչինչ չիմանալ։ Ապրանքն այդ ծանոթությունից դուրս պիտի ներկայանա։ Հայկական ծագումը հետաքրքրություն կարող է առաջացնել։ Հետո պետք է բացատրել, թե ինչի համար է մարդը վճարում։

Ամերիկյան Fat & Happy-ի կատալոգում ԴԱՐՄԱՆ-ի թեյերն ու գրքատուփերն առանձին ապրանքներով ներկայացված են։ Գրքատուփի նշված գինը 21.99 դոլար է։ Կատալոգը հաստատում է վաճառքի առաջարկը։ Թե որքան են գնում և ինչ շահույթ է մնում՝ այդ էջից պարզ չէ։ Միջազգային խանութում հայտնվելը Գնելը հաղթանակ է անվանում՝ այն երկար պահելու պարտավորությամբ։

Աճը նաև միջոցների սղություն է բերել։ Պատասխանատվությունը մեծանում էր, ժամանակը պակասում, ֆինանսական միջոցներն էլ սկսում էին չբավականացնել։ Ավելի մեծ գործն իրեն ավելի ազատ չէր դարձնում։ Ավելացել էր այն, ինչ պետք էր ապահովել ամեն օր։

Ստեղծելու փուլը սիրում է ավելի շատ, քան կայունացնելու ու կառավարելու շրջանը։ Նոր բան ստեղծելն ուժ ու բավարարություն է տալիս։ Հետո այդ ուժով պետք է կազմակերպել դրա շարունակությունը։ Նոր խառնուրդ ստանալուց հետո պետք է նույն արդյունքն ապահովել նաև հաջորդ խմբաքանակում։

Ուզում է՝ ԴԱՐՄԱՆ-ը կարողանա ապրել իրենից անկախ։ Ընկերությունն արդեն թիմ ունի, իր անունն ու ճանապարհը։ Գնելը չի ցանկանում դրա հնարավորությունները սահմանափակել սեփական ժամանակով ու ուժերով։ Բայց ուրիշին պատասխանատվություն փոխանցելիս վերադառնում է սկզբի համոզումը՝ ինքը գիտի, թե ինչպես է արվում, ուրիշը գուցե նույն կերպ չանի։

Որոշ հարցեր մինչև հիմա անձամբ է ուզում վերահսկել։ Արտադրանքի որակը, բնության հանդեպ պատասխանատվությունը, մեծ շուկա մտնելիս սկզբնական մտքից չհրաժարվելը։ Թիմին վստահում է, բայց այս հարցերին ուզում է անձամբ հետևել։ Ցանկացած մեծ որոշում դրանցից մեկին կարող է առնչվել։ Իրենից անկախ գործ ունենալու ցանկության կողքին այսքան անելիք դեռ իրենն է։

Սխալ մարդկանց վստահելն ու սխալ հաշվարկը հիշում է որպես ծանր ձախողումներ։ Դեպքերը չի բացում։ Ֆինանսական կորուստից ավելի ցավոտը սեփական սխալն ընդունելն է եղել։ Մարդկանց վստահելու սովորությունից հրաժարվել էլ չի ուզում։ Բիզնեսում դա միշտ օգուտ չի տալիս, գիտի։ Իր համար կարևոր է մնում։

ԴԱՐՄԱՆ-ը մարդ պատկերացնելիս նրան հանգիստ, ինքնավստահ, ոչ ցուցադրական բնավորություն է տալիս։ Իրեն որպես ղեկավար ուրցի հետ է համեմատում՝ դրա գերակշռող բույրի պատճառով։

Փողն առաջին հերթին հանգստություն է։ Այդպես է պատասխանում Գնելը։ Դրա հետ գալիս են անվտանգությունը, ընտրության ու գործելու հնարավորությունը։ Մեծ եկամուտը, եթե առողջության, սկզբունքների կամ ընտանիքի հաշվին է ստացվում, չափազանց թանկ է համարում։

ԴԱՐՄԱՆ-ի համար իր վճարած գինը հարցնելիս ասում է՝ ժամանակ և անձնական կյանք։ Աշխատանքը վերցրել է այն ժամերը, որոնք կարող էր տալ ընտանիքին, ընկերներին, իրեն։ Դրանք կորուստ անվանելուց չի խուսափում։ Գործը սիրում է, նրա մեջ իմաստ է գտնում։ Բաց թողած հավաքները դրանից չեն վերադառնում։

Հիվանդության ժամանակ սովորել էր ավելի քիչ հետաձգել կարևոր բաները։ ԴԱՐՄԱՆ-ը հետո ինքն էլ կարևոր դարձավ։ Այնտեղ սեփական գումարն ու ժամանակն են, ընտանիքի աշխատանքը, գործընկերների վստահությունը, աշխատողների եկամուտը։

Հոգնելիս երբեմն փոքր դադարն արդեն բավական է վերադառնալու համար։ Հանգստանալիս մեղքի զգացում ունենո՞ւմ է։ Երբեմն՝ այո։

«Հասկանում եմ, որ հանգիստը նույնպես աշխատանքի մի մասն է»։

Հանգիստն էլ իրեն բացատրում է աշխատանքի լեզվով։ Ուժ է պետք՝ վերադառնալու համար։

Առաջիկա տասը տարում ուզում է ավելի շատ պահել ժամանակը, մարդկանց հետ առողջ հարաբերությունները, ստեղծագործելու ազատությունը։ Նախկինից հանգիստ է իրեն համարում։ Երբեմն բավական է Տավուշի անտառների օդը շնչել։ Բայց գործից ժամանակին կտրվելը դեռ չի ստացվում այնքան, որքան կուզեր։

Երիտասարդ Գնելն այսօրվա իրեն տեսնելիս կհպարտանար, որ գաղափարն իրականություն է դարձել։ Հետո, իր պատկերացմամբ, կհարցներ՝ ինչո՞ւ այսքան երկար աշխատեցիր առանց հանգստանալու։

Չի ասում, թե ինչպես է լուծել այդ հարցը։ Իր կյանքի ամենադժվար շրջանի ամբողջ պատմությունն էլ դեռ չի կարող հանգիստ պատմել։ Երբ նրան կոչում են ԴԱՐՄԱՆ-ի հիմնադիր, կուզեր՝ նախ ասեին Գնել։ Հետո՝ ինչով է զբաղվում։

Առաջին տուփերը խոտանելիս գիտեր՝ ինչը պետք է փոխել։ Հիմա էլ գիտի՝ ինչն է պակաս։ Հարցնում են կյանքի ամենամեծ չարված աշխատանքի մասին։ Նոր շուկա չի նշում, ոչ էլ նոր հավաքածու։

«Ինքս ինձ համար ավելի շատ ժամանակ չստեղծելը»։