Անի Ավետիսյանը հրաշք մարդ է, բայց դա հոգեվարքի կռիվ էր, ուժը պետք է հասցնել կազմակերպված պաշտպանության մակարդակին. Մանվել Եղիազարյանը՝ դիմադրության և պետության պարտքի մասին

7 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.    

Շաքիի բնակչուհի Անի Ավետիսյանի համար Մանվել Եղիազարյանը երկու բառ ունի՝ «հրաշք մարդ»։

Նրա մասին խոսելիս հիշում է երեխաներին։ Մոր դիմադրությունը կապում է նրանց պաշտպանելու վճռականության հետ։ Այդ գնահատականի մեջ վերապահում չկա։ Բայց չի համաձայնում, որ պատմությունը կարելի է ավարտել կնոջ քաջությամբ հպարտանալով։

— Այդ կինը, փաստորեն, ապացուցեց, որ ամեն ինչ կորած չէ,— ասում եմ։

— Այո՛, համաձայն եմ։

Հետո տարբերակում է երկու բան՝ անմիջական վտանգի պահին մարդու դիմադրությունն ու նախապես կազմակերպված ազգային պայքարը։ «Դա հոգեվարքի կռիվ էր»,— ասում է: Դրա ժամանակ մարդը գործի է դնում ունեցած ամբողջ ուժը, որովհետև նահանջելու տեղ չի մնացել։ Իսկ կազմակերպված ազգային պայքարը պահանջում է պատրաստվել, համախմբվել, իմանալ անելիքդ՝ մինչև վտանգը կհասնի տանդ։

Եղիազարյանին հետաքրքրում է հենց այդ «մինչև»-ը։

Կնոջ արածով կարելի է հպարտանալ։ Բայց նրա խիզախությունը չի կարող պատասխանել երկրի անվտանգության բոլոր հարցերին։ Հերոսության պատմությունը սկսվում է այն պահին, երբ մարդն իր վրա է վերցնում սովորականից ավելին։ Պետական պատասխանատվությունը սկսվում է ավելի վաղ։

Ո՞վ պիտի աներ իր գործը, որպեսզի այդ կինը ստիպված չլիներ նման փորձության միջով անցնել։

Այս հարցը նրա արածից ոչինչ չի պակասեցնում։ Փոխարենը թույլ չի տալիս ուրիշներին կանգնել նրա թիկունքում ու ծափահարությամբ փակել խոսակցությունը։

Եղիազարյանի պահանջն այդտեղ է։ Երկիրը չի կարելի պահել վերջին պահին կատարվող սխրանքների հաշվին։

Հիշեցնում եմ տարիներ առաջ նրա զգուշացումները։

Նա չի կանգնում սեփական կանխատեսումների վրա։ Պատմում է, թե ինչպես է մարդը հերթով փոքրացնում իրեն վերաբերող աշխարհի սահմանները։

Սկզբում կատարվածը հեռու է։

— Ասելու եք՝ ոչինչ, հարևանի գյուղում է եղել, մեր գյուղում չի լինի։

Հետո նույնը կատարվում է քո գյուղում։ Բայց դեռ մյուս փողոցում է։ Հետո՝ կողքի շքամուտքում։

Ամեն անգամ մի փոքր տարածություն է մնում, որի մեջ մարդը փորձում է տեղավորել իր հանգստությունը։

Եղիազարյանի բերած պատկերի մեջ վտանգը մոտենում է, իսկ մարդը զբաղված է հեռավորությունը չափելով։ Նրան թվում է՝ քանի դեռ իր դուռը չեն թակել, տեղի ունեցածը ուրիշի պատմությունն է։

Այդպես կարելի է աննկատ հասնել մի օրվա, երբ պաշտպանելու համար մնացել է միայն սեփական շեմը։

— Շաքիում կատարվածն ի՞նչ ազդակ էր։ Ի՞նչ էին ուզում հասկացնել։

Նրա գնահատմամբ՝ նման միջադեպի ազդեցությունը միայն անմիջական վնասով չի չափվում։ Այն կարող է մարդու մեջ նստեցնել միտքը, թե սեփական հողի վրա էլ իր ապահովությունը ուրիշի կամքից է կախված։

Եղիազարյանն այդ մտքին է հակադրվում։

Մարդը պիտի կարողանա իր գյուղում ապրել, հող մշակել, երեխա մեծացնել։ Այդ կյանքը չպետք է ամեն օր պայմանավորվի նրանով, թե հարևան պետությունից ինչ կասեն կամ ինչ կպահանջեն։

Նրա համար սա արժանապատվության առարկայական չափն է։ Առավոտյան տնից դուրս գալն ու սեփական երկրում քեզ ժամանակավոր հյուր չզգալը։

Այդ իրավունքը պաշտպանելու համար հարկավոր է ավելի շատ բան, քան հերթական միջադեպից հետո հնչած վրդովմունքը։

Եղիազարյանի խոսքում հաճախ է վերադառնում մի արտահայտություն՝ «մենակ կռիվ չլինի»։

Պատերազմ չցանկանալու մեջ ինքնին մեղք չկա։ Պատերազմ տեսած մարդը գիտի, թե ինչ կա այդ բառի հետևում։ Ընտանիքի խաղաղ կյանքը պաշտպանելու ցանկությունն էլ բացատրության կարիք չունի։

Բայց ի՞նչ է կատարվում, երբ այդ ցանկությունը դառնում է բոլոր հարցերը փակող պատասխան։

Ո՞վ է պաշտպանելու սահմանը։

Ի՞նչ է արվում, որ կատարվածը չկրկնվի։

Մինչև ո՞ւր կարելի է նահանջել՝ ամեն անգամ դա բացատրելով նոր բախումից խուսափելու անհրաժեշտությամբ։

Եղիազարյանի քննադատությունը սկսվում է այստեղ։ Երբ խաղաղության անունով քաղաքացուն սովորեցնում են այլևս ոչինչ չպահանջել, այդ բառը կորցնում է իր բովանդակությունը։

Նրան ասում են՝ զգույշ եղիր։ Հետո՝ մի՛ առարկիր։ Հետո՝ հարմարվիր։

Վերջում արդեն նրա լռությունն են ներկայացնում որպես համաձայնություն։

Եղիազարյանը չի ընդունում այդ հերթականությունը։ Խաղաղության մասին խոսքը պիտի դիմանա պարզ ստուգման. ի՞նչ է այն փոխել սահմանամերձ գյուղում ապրող մարդու կյանքում։ Նա իրեն ավելի պաշտպանվա՞ծ է զգում։ Գիտի՞, որ վտանգի պահին իր հետևում պետություն կա։

Այս հարցերին համոզիչ պատասխան չտալով՝ կարելի է շատ լավ ելույթ ունենալ։ Պաշտպանված գյուղ ունենալ չի ստացվի։

Քաղաքական իշխանության հասցեին նրա ամենակոշտ դիտարկումներից մեկը վերաբերում է հենց բառախաղին։ Իր գնահատմամբ՝ ցանկացած արդյունքի համար հնարավոր է գտնել այնպիսի անուն, որ պատասխանատվության հարցը մղվի մի կողմ։

Կորուստը ներկայացնել որպես անհրաժեշտություն։ Հերթական զիջումը՝ որպես հեռատեսություն։ Երեկվա վտանգը՝ որպես այսօրվա հնարավորություն։

Եղիազարյանը պահանջում է նայել կատարվածին, ոչ թե դրա նոր անվանը։

Գյուղացու դուռը նույն տեղում է մնում՝ անկախ նրանից, թե մայրաքաղաքում ինչ բառ են ընտրել։

Նրա հարցերը միայն իշխանությանն ուղղված չեն։

Պատմում է մի հանդիպման մասին, որի ընթացքում քննարկել են, թե ինչու չի ստացվում մարդկանց համախմբել։ Ինչու դժգոհությունը կա, իսկ ընդհանուր գործը՝ ոչ։

Եղիազարյանն այստեղ հիշեցնում է իր փորձը։ Իր խոսքով՝ պատերազմի ժամանակ երկու հարյուր մարդու է հավաքել։ Հիմա տեսնում է, թե որքան դժվար է նույնիսկ այդքան մարդու համախմբելը։

Նա խնդիրը միայն վախի մեջ չի փնտրում։ Խոսում է վստահությունից։

Մարդիկ լսում են կոչերը, բայց հիշում են նաև կոչ անողների անցած ճանապարհը։ Հիշում են նրանց որոշումները, խոստումները, գործերը։ Ընդհանուր նպատակի անունից խոսելու իրավունքը չի վերականգնվում պարզապես իշխանությանը քննադատելով։

— Եթե ես չեմ ընդունում, ժողովուրդը ձեզ չի ընդունելու։

Խոսքն ուղղում է նրանց, ովքեր ուզում են մարդկանց առաջնորդել, բայց չեն բացատրում, թե ինչու պետք է իրենց կրկին վստահել։

Այս կետում նրա պահանջը հստակ է։ Մարդկանց հետևիցդ տանելու համար նախ պիտի քո խոսքը կշիռ ունենա։ Քաղաքական անցյալը չես կարող մի կողմ դնել այն պահին, երբ այն խանգարում է քեզ, և նորից հագնել, երբ անհրաժեշտ է հեղինակություն ցույց տալ։

Եղիազարյանը չի հավատում նաև հաղթանակի մասին անվերջ հայտարարություններին։

— Ո՞նց ես հաղթելու։

Զրույցում այս հարցը տալիս է քաղաքական խոստումներին պատասխանելիս։ Այն կարճ է, բայց պատասխանելու համար ծրագիր է պետք։ Մարդիկ են պետք։ Պետք է հասկանալ, թե ով ինչ է անելու և ինչ պատասխանատվություն է ստանձնելու։

Հաղթանակի մասին բարձր խոսելը այդ աշխատանքը չի փոխարինում։

Նրա համար կազմակերպվածությունը սկսվում է հենց այնտեղ, որտեղ վերջանում է սեփական ելույթով բավարարվելը։

— Ելքը ո՞րն է։

Կառավարման մասին Եղիազարյանի պատասխանը կտրուկ է։ Նա օգտագործում է «ազգային դիկտատուրա» ձևակերպումը։ Զրույցում այդ համակարգի կառուցվածքը չի մանրամասնում։ Ավելի հանգամանալից խոսում է այն ուժի մասին, որը, իր համոզմամբ, պետք է համախմբի հասարակությանը։

Անվանում է «ազգային կորիզ»։

Նրա համար մեծ թիվն ինքնին դեռ ուժ չէ։ Գաղափարապես միավորված մի քանի հարյուր մարդը կարող է ավելին անել, քան բազմապատիկ մեծ մի զանգված, որը չգիտի իր անելիքը։

Եղիազարյանի հաշվարկում որոշիչը մարդկանց միջև կապն է։ Նրանք ինչի՞ համար են միասին։ Ի՞նչ են պատրաստ անել։ Դժվար պահին մնալո՞ւ են նույն գործի մեջ։

Առանց այդ հարցերի պատասխանի հավաքված բազմությունը կարող է ցրվել նույնքան արագ, որքան հավաքվել է։

Նա առաջարկում է սկսել այն մարդկանցից, որոնց համար ազգային պատասխանատվությունը պարբերաբար հնչող թեմա չէ։ Նրանցից, ովքեր պատրաստ են գործն իրենց վրա վերցնել ու մյուսներին համախմբել դրա շուրջ։

Այս առաջարկի մեջ կա նաև քաղաքական միջավայրին ուղղված մեղադրանք։ Եղիազարյանի գնահատմամբ՝ չափազանց շատ ուժ է ծախսվում խոսելու, չափազանց քիչ՝ իրար հետ աշխատելու վրա։

Ամեն մեկն իր առանձին ելույթն ունի։ Ընդհանուր գործը մնում է մեջտեղում։

Իսկ հասարակությանը հնարավոր չէ անվերջ մեղադրել պասիվության համար, երբ նրան առաջնորդելու հավակնություն ունեցող մարդիկ չեն կարողանում միասին հստակ քայլ անել։

Արցախի ու հայկական մշակութային ժառանգության ճակատագրի մասին խոսելիս հարցնում եմ արտաքին աշխարհի, մասնավորապես՝ քրիստոնյա աշխարհի արձագանքի մասին։

Եղիազարյանը խոսակցությունը վերադարձնում է սեփական պատասխանատվությանը։

Նրա համոզմամբ՝ արտաքին աջակցությանը սպասելը չպետք է փոխարինի սեփական պաշտպանության գործին։ Ուրիշներից հետևողականություն պահանջելիս հարկավոր է ցույց տալ նաև սեփական հետևողականությունը։

Ի՞նչ ենք պաշտպանում։

Ինչպե՞ս ենք պահում մեր պահանջը։

Ի՞նչ ենք անում, երբ մեզ չեն պատասխանում։

Եղիազարյանը չի ուզում, որ այս հարցերի տեղը զբաղեցնի միայն արտաքին աշխարհի լռությունից դժգոհելը։ Այդ դժգոհությունը հասկանալի է, բայց ինքնուրույն գործ անելու անհրաժեշտությունը դրանից չի վերանում։

Նրա խոսքում նույն պահանջն է՝ սեփական ճակատագրի հարցում նախաձեռնությունը չզիջել։

Այն վերաբերում է և՛ պետությանը, և՛ քաղաքական ուժերին, և՛ հասարակությանը։ Յուրաքանչյուրը պիտի կարողանա ասել, թե իր բաժին աշխատանքն որն է։ Հակառակ դեպքում բոլորը սպասելու են մեկ ուրիշի քայլին։

Իսկ ժամանակը չի սպասելու։

Եղիազարյանը զրույցի ընթացքում մի քանի անգամ վերադառնում է նահանջի հարցին։

Նրա պատասխանը կարճ է։

— Ես նահանջող տղա չեմ։

Այս դիրքից է նա վիճում խաղաղության մասին պաշտոնական խոսքի, ընդդիմության խոստումների, հասարակական հարմարվողականության հետ։ Չի ընդունում այն հաշվարկը, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր նոր զիջումից հետո կարելի է նորից վստահեցնել, թե դրանով վտանգը վերջնականապես հեռացվեց։

Վտանգը հեռացել է, թե պարզապես հասցեն է փոխել՝ սա է նրա հարցը։

Եվ այստեղ նորից հիշում ենք Անի Ավետիսյանին։

Նրա դիմադրության մեջ Եղիազարյանը տեսնում է ուժ, որը կա։ Այն պետք չէ հորինել կամ փնտրել անցյալի պատմությունների մեջ։ Բայց այդ ուժը պետք է հասցնել կազմակերպված պաշտպանության մակարդակին, որպեսզի ամեն մարդ իր տան առաջ առանձին քննություն չհանձնի։

Կնոջը պետք է շնորհակալություն ասել։ Նրա արածը պետք է հիշել։

Իսկ հետո կատարել այն աշխատանքը, որը հաջորդ ընտանիքին կազատի նույն փորձության միջով անցնելու անհրաժեշտությունից։

Շաքիի բնակիչ Անի Ավետիսյանն իր բաժինն արել է։