1600 տեղանոց շքեղ դահլիճը տասնամյակներով մութ է, իսկ հանրությանը խոստացված էր 12 միլիոն դոլարի վերականգնում և մոտ 30 միլիոնի ամբողջական ծրագիր. ինչպես երեք-չորս տարին դարձավ քսան
9 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
Սուքիասյանների ընտանիքը շենքը ձեռք բերեց 500 հազար դոլարով, ստանձնեց ներդրումային պարտավորություններ և տարբեր իշխանությունների օրոք բացումներ արեց։ 2026-ին, երբ Խաչատուր Սուքիասյանի անունն այլևս չկար նոր խորհրդարանում, դատախազությունը դատարան տարավ 1,55 միլիոն դոլարի չկատարված ներդրման պահանջը։ Գործում թիվ կա։ Ինը տարի ու ութ ամսվա լռության բացատրությունը դեռ չկա։
2026 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Հակակոռուպցիոն դատարանն արգելեց փոխել Տիգրան Մեծի պողոտա 16 հասցեի գույքի փաստացի կամ իրավական վիճակը։ Հասցեն նախկինում Խորենացի 43 էր։ Քաղաքը շենքը հիշում է երկու անունով՝ «Ռոսիա» և «Այրարատ»։ Դատական թղթապանակում այն ունի երրորդ անունը՝ բռնագանձման պահանջի առարկա։
Դատարանը շենքը պետությանը չի վերադարձրել։ Սեփականատերը չի փոխվել։ Ընդունվել է հայցը, կիրառվել՝ ժամանակավոր արգելք։ Սեպտեմբերի 29-ին Գլխավոր դատախազությունը պետական շահերի պաշտպանության կարգով դիմել էր դատարան՝ ընդդեմ Պետական գույքի կառավարման կոմիտեի, մեկ սահմանափակ պատասխանատվությամբ և մեկ փակ բաժնետիրական ընկերության։ Պահանջներից մեկը Տիգրան Մեծի 16-ի անշարժ գույքի վրա բռնագանձում տարածելն է։ Հաղորդագրության մեջ ընկերությունների անունները չկան։ Կա 1 միլիոն 550 հազար դոլար թիվը և 2017 թվականի հունվարի 14 վերջնաժամկետը։ Դատախազության պնդմամբ՝ մինչև այդ օրը սեփականաշնորհման գործարքով նախատեսված ներդրումը չի կատարվել։
Հաղորդագրությունը չի պահանջում վերաբացել դահլիճները, հանել տոնավաճառը, վերադարձնել քանդակները կամ վերականգնել կինոթատրոնի մշակութային գործառույթը։ Խոսքը պայմանագրային պարտավորության և գույքի վրա բռնագանձում տարածելու մասին է։
Մինչև 1 միլիոն 550 հազար դոլարը կհայտնվեր դատական հայցում, շենքն արդեն կեսդարյա ճանապարհ էր անցել։ Սկիզբը հին շուկան էր։ Տարածքում Երևանի վաղեմի շուկաներից մեկն էր՝ կեղտոտ, աղմկոտ, իր կանոններով։ 1960-ականների կեսերին երիտասարդ ճարտարապետներ Արթուր Թարխանյանը, Սպարտակ Խաչիկյանն ու Հրաչ Պողոսյանը այնտեղ պատկերացրին մի շենք, որը չէր փակի մարդկանց շարժումը։ Երկու դահլիճները բարձրացրին վերև։ Նրանց տակ թողեցին բաց անցուղի։ Մարդը կարող էր մտնել համալիր, նայել ցուցադրությանը, նստել սրճարանում կամ բարում և շարունակել ճանապարհը՝ առանց տոմս գնելու։
Նախագիծը 1970-1971 թվականներին երկար քննարկվեց Ճարտարապետների միությունում։ Շինարարները չէին հասկանում կոր գծերով, իրարից հեռացող ծավալներով այդ կառուցվածքը։ Հեղինակները սենյակի չափ մանրակերտ պատրաստեցին։ Տիգրան Մեծի կողմը նայող կախովի ծածկը 40 մետր լայնություն ու 60 մետր երկարություն ուներ։ Ներսում հենասյուն չկար։ Դահլիճների ծածկերում կոշտ մալուխների կիրառումը Խորհրդային Միության համար նոր ինժեներական փորձ էր։ Մեծ դահլիճը տեղավորում էր 1600 մարդ, մյուսը՝ 1000։ Ներքևում կար 280 տեղանոց սրահ, ցուցասրահներ, պարասրահներ, տոմսարկղեր, սրճարաններ, շրջանաձև բար և ռուսական թեյարան՝ սամովարներով ու թարմ խմորեղենով։
Ճարտարապետներն ուզում էին շենքը կոչել «Արարատ» կամ «Նոյյան տապան»։ Անունը որոշեցին ուրիշները։ Այն դարձավ «Ռոսիա»։ 1974 թվականի դեկտեմբերին բացումը սկսվեց Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի պլենումով, որը վարում էր նորանշանակ առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը։ Ֆիլմերը սկսեցին ցուցադրել հաջորդ օրը։ 1978-ին այստեղ անցկացվեց Համամիութենական կինոփառատոնը։ 1979-ին Թարխանյանը, Խաչիկյանն ու Պողոսյանը ստացան ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի մրցանակը։
Մոնոլիտ երկաթբետոնը հաշվարկված էր ինը բալ սեյսմիկ գոտու համար։ Դրսում ու սրահներում տեղադրված էին Երվանդ Գոջաբաշյանի, Հենրիկ Էլիբեկյանի, Օհան Պետրոսյանի, Հմայակ Բդեյանի, Արա Շիրազի և Դավիթ Երևանցու գործերը։ Բդեյանի թափանցիկ միջնապատը տասը մետր լայնություն ու երեքուկես մետր բարձրություն ուներ։ Դիմակները դրսից մի կերպ էին երևում, ներսից՝ ուրիշ։
Սեփականաշնորհումից հետո քանդակագործը պատմեց, որ իր երեք կոմպոզիցիաներն ավերվել են, և ինքը գտել է դրանց կտորները։ Տարիներ անց սեփականատեր ընկերության ներկայացուցիչը վստահեցրեց, որ քանդակները պատշաճ պահպանվում են։ Մեկ վարկածում մնացին բեկորների լուսանկարները։ Մյուսում՝ պահպանության մասին նախադասությունը։ Հրապարակային նյութերում վերջնական պատասխան չկա։
1990-ականներին կինոյի կանոնավոր կյանքը մարեց։ Անկախության առաջին տարիներին շենքը կոչվեց «Այրարատ»։ Նրա շուրջ առևտուրը վերադարձավ։ 1994-ին մետրոյի «Զորավար Անդրանիկ» կայարանի հարակից տարածքը հատկացվեց ամենօրյա տոնավաճառի համար։ Հաջորդ տարի ստեղծվեց «Նարեկ» ընկերությունը։ Մասնակիցները Սուքիասյան եղբայրներն ու նրանց եղբորորդին էին։ Հետագայում ընկերությունը դարձավ կինոթատրոնի վարձակալը։ Հին շուկայի տեղում կառուցված մշակութային կենտրոնը դանդաղ ընդունեց նույն շուկայի գործառույթը։
2004 թվականի մարտի 11-ի կառավարության որոշումը չոր թվերով է գրված։ «Այրարատ կինոթատրոն» պետական փակ բաժնետիրական ընկերությունն ուներ 139 միլիոն 285 հազար դրամ գնահատված ակտիվներ։ Բաժնետոմսերի արժեքը գնահատվել էր 136 միլիոն 851 հազար դրամ։ Կառավարությունը դրանք ուղղակի վաճառքով հանձնեց վարձակալ «Նարեկ» ընկերությանը՝ 500 հազար դոլարին համարժեք դրամով։ Գնորդը պետք է առաջին տարում վճարեր 200 հազար, հաջորդ երեք տարիներին՝ տարեկան 100 հազար դոլար։ Ընկերությունն ուներ 2 միլիոն 434 հազար դրամ պարտավորություն։ Դրանցից 1 միլիոն 439 հազարը աշխատավարձի պարտք էր։
Նույն տարվա հոկտեմբերի 7-ին «Այրարատ (Ռոսիա) կինոթատրոնի շենքը» մտավ հուշարձանների պետական ցուցակ՝ որպես հանրապետական նշանակության հուշարձան, Տիգրան Մեծի պողոտա 14 հասցեով։ 2026 թվականի դատախազական հաղորդագրության մեջ հասցեն Տիգրան Մեծի 16-ն է, նախկին Խորենացի 43-ը։ Փաստաթղթերում համարները տարբեր են։ Շենքը շարունակում է մնալ հուշարձանների գործող ցուցակում։ Ներկայիս հայցի հրապարակային նկարագրության մեջ դրա պահպանության կամ կինոթատրոնի գործառույթի վերականգնման պահանջ չկա։
2004 թվականի կառավարության որոշման մեջ 1 միլիոն 550 հազար դոլարի ներդրում նշված չէ։ Գրված է մեկ կարճ հանձնարարություն․ մասնավորեցման պայմանագրում պետք է պահպանվեին գնորդի՝ նախկին վարձակալական պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները։ Դատախազության ներկայիս թիվը պետք է փնտրել այդ ավելի վաղ պայմանագրում։ Կառավարության որոշումը ցույց է տալիս միայն հղումը։ Պայմանագիրը չի հրապարակվել։
Դատարանում պետք է պարզվի՝ ինչ էր խոստացել վարձակալը, ինչ ժամկետով, ինչն էր համարվում ներդրում, ով էր ստուգում կատարումը և որ փաստաթուղթն է 2017 թվականի հունվարի 14-ը դարձրել վերջնական սահման։ Առանց այդ էջերի հանրային վեճը մնում է երկու թվի վրա՝ 500 հազար և 1,55 միլիոն։
2006 թվականին «Այրարատը» նորից կոչվեց «Ռոսիա» և ներկայացվեց որպես առևտրամշակութային կենտրոն։ Նոյեմբերի 11-ին առաջին մասնաշենքի ժապավենը կտրեցին վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանն ու «Սիլ կոնցեռնի» հիմնադիր Խաչատուր Սուքիասյանը։ Բացվել էին սրճարանն ու առևտրային սրահները։ Վերականգնման արժեքը ներկայացվում էր 12 միլիոն դոլար։ Դրանից 5,2 միլիոնը պետք է տրամադրեր Միջազգային ֆինանսական կորպորացիան, մնացածը՝ «Սիլը»։ Սուքիասյանը խոսում էր մոտ 30 միլիոն դոլարի ամբողջական ծրագրի մասին։ Ասում էր՝ հինգ տարում վայրը կդառնա երևանցիների և օտարերկրացիների սիրելի հասցեներից մեկը։ Շինարարության ավարտի համար նշվում էր երեք-չորս տարի։
Տարիներն անցան։ Հին դահլիճները չբացվեցին։ Ընկերության ներկայացուցիչը հետագայում ասաց, որ 2008-ից վերակառուցումը կանգնեցրել էին քաղաքային իշխանությունները։ Մանրամասներ չտվեց։ Այդ տարվա հետ է կապված Սուքիասյանի կենսագրության ամենածանր շրջանը։ Նա աջակցել էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, մարտի 1-ի իրադարձություններից հետո մեղադրվել զանգվածային անկարգությունների կազմակերպման մեջ, թաքնվել, 2009-ին ներկայացել իրավապահներին և մի քանի օր անց ազատ արձակվել։ 2011-ին գործը կարճվեց ապացույցների բացակայության պատճառով։ Այդ շրջանից «հալածանք» բառը նրա անվան կողքին կոնկրետ անցյալ ունի։
Իշխանությունների հետ բացումները շարունակվեցին։ 2016 թվականի մարտի 5-ին Սերժ Սարգսյանը մետրոյով հասավ «Զորավար Անդրանիկ», անցումով մտավ հին կինոթատրոնին կից կառուցված «Ռոսիա մոլ» և մասնակցեց բացման արարողությանը։ Երեք տարի անց հին նախասրահը հինգ օրով վերադարձավ կինոյին։ 2019 թվականի հուլիսի 8-12-ը այնտեղ տեղադրվեց ավելի քան 24 էկրան։ Դրանց վրա ցուցադրվում էին Փարաջանովի «Նռան գույնից» դուրս մնացած և վերականգնված կադրերը։ «Կինոյի տաճար» նախագիծը պետական աջակցություն ուներ, գումար էր տվել «Իմ քայլը» հիմնադրամը, գործընկերների թվում էր «Սիլ Գրուպը»։ Փակ շենքը մի քանի օր աշխատեց որպես մշակութային տարածք՝ գործող իշխանության և սեփականատիրոջ համագործակցությամբ։ Հետո էկրանները մարեցին։
2021-ին Խաչատուր Սուքիասյանը մտավ Ազգային ժողով՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությամբ։ Նույն տարում «Նարեկը» վերջնականապես ձևակերպեց կինոթատրոնի հետևում գտնվող 1844 քառակուսի մետր առանձին հողամասի սեփականությունը՝ համայնքային բյուջե վճարելով 46 միլիոն 745 հազար 400 դրամ։ Գինը հաշվարկվել էր 2005 թվականի կադաստրային արժեքով։ Հողամասի պատմությունը սկսվել էր 1990-ականների ավտոհանգրվանի ծրագրից, որը չէր կառուցվել, հետո անցել ինքնակամ շինությունների օրինականացման և երկարաժամկետ վարձակալության միջով։
Ներկայիս հայցը բուն կինոթատրոնի մասին է։ Գույքերը տարբեր են, ընկերությունը և քաղաքային հանգույցը՝ նույնը։ Հետևի հողի ձևակերպումն ավարտվեց այն տարում, երբ Սուքիասյանը իշխանական պատգամավոր էր։ Հինգ տարի անց պետությունը դատարան տարավ կինոթատրոնի գործը։
2026 թվականի փետրվարի 5-ին «Ռոսիա» տոնավաճառի վաճառականները չբացեցին տաղավարները։ Նրանց առաջարկվել էր մինչև մարտի 15-ը ազատել տարածքը վերանորոգման համար։ Ժամանակավորապես կարող էին տեղափոխվել Սուքիասյանների մեկ այլ՝ «Երևան» տոնավաճառ։ Քսանհինգ տարի նույն տեղում հագուստ վաճառած կինը հարցնում էր՝ իր հաճախորդները մի քանի կիլոմետր այն կողմ կգնա՞ն։ Մյուսը վարկեր ուներ։ Չինաստանից ապրանքը հասնելու էր ապրիլ-մայիսին։
Տնօրեն Բորիս Հովհաննիսյանը բանակցությունից հետո ասաց, որ արդիականացումը կսկսվի չորս-հինգ ամսից։ Գործող վարձակալները վերադարձի առաջնահերթություն կունենան, ժամանակավոր տեղափոխությանը ընկերությունը կօգնի։ Գործադուլը դադարեց։ Մեկ քառակուսի մետրի ամսական վարձը մոտ 30 հազար դրամ էր։
Յոթ ամիս անց դատախազությունը ներկայացրեց հայցը։ Հոկտեմբերի 5-ի արգելքը կանգնեցրեց ցանկացած քայլ, որը կարող էր փոխել շենքի փաստացի վիճակը։ Վերանորոգման ծրագիրն ու դատական արգելքը հայտնվեցին նույն հասցեում։ Դատախազությունը չի ասել, որ հայցի ժամկետը կապված է ծրագրի հետ։ Այդ կապը հաստատող փաստ հրապարակված չէ։
2025 թվականի դեկտեմբերին Սուքիասյանի խոսնակը հաստատել էր, որ նա չի գրանցվել ՔՊ-ի 2026 թվականի ընտրական ցուցակի համար։ Պատճառ չէր նշել։ Նոր խորհրդարանում նրա անունը չկար։ Սեպտեմբերի վերջին պետությունը դատարան տարավ ընտանիքի ամենանշանավոր գույքերից մեկի գործը։ Ժամանակների համընկնումը կասկած է ծնում, բայց չի պատասխանում պայմանագրային հարցին՝ 1,55 միլիոն դոլարը ներդրվե՞լ է, թե՞ ոչ։
2008-ի հիշողությունը «հալածանք» բառը արագ վերադարձրեց Սուքիասյանի անվան կողքին։ Ներկայիս գործում քրեական մեղադրանք չկա։ Հայցը կառուցված է ներդրումային պարտավորության չկատարման վրա։ Պետական գույքի կառավարման կոմիտեն նույնպես պատասխանողների թվում է։ Դատախազությունը հարց է ուղղել նաև այն մարմնին, որը պետության անունից վարել է գույքի պատմությունը։
Մնում է օրացույցի ամենաանհարմար հատվածը։ Դատախազության նշած վերջնաժամկետից մինչև հայցի օրը անցել է ինը տարի ու ութ ամիս։ Եթե 1,55 միլիոն դոլարի ներդրումը չկար 2017 թվականի հունվարի 14-ին, ո՞ր մարմինն արձանագրեց դա։ Եթե արձանագրեց, ինչո՞ւ դատարան գնաց 2026 թվականի սեպտեմբերի 29-ին։ Եթե չարձանագրեց, ինչի՞ վրա է կառուցված այսօրվա հաշվարկը։
Հոկտեմբերի 8-ի պաշտոնական հաղորդագրությունը այդ տարիների մասին լռում է։ Պայմանագրի ամբողջական տեքստը չի հրապարակվել։ Չի ասվում՝ ժամկետները փոխվե՞լ են, ներդրումային հաշվետվություններ ներկայացվե՞լ են, ընդունման ակտեր ստորագրվե՞լ են։ Սեփականատիրոջ դատական պատասխանը ևս հանրային չէ։
Հոկտեմբերի 8-ի դրությամբ «Ռոսիան» բռնագրավված չէ։ Կա պետական պահանջ՝ դատախազության մատնանշած պայմանագրային հիմքով։ Կա նաև ուշացում, որի բացատրությունը չկա։ Գործարքը կնքվել է Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանության օրոք։ Առևտրային կենտրոնի ժապավենը կտրվել է Անդրանիկ Մարգարյանի հետ։ Կից մոլը բացվել է Սերժ Սարգսյանի ներկայությամբ։ Փարաջանովի ցուցադրությունը կազմակերպվել է Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք՝ պետական և «Իմ քայլը» հիմնադրամի աջակցությամբ։ Հարակից հողը գրանցվել է, երբ Սուքիասյանը ՔՊ խմբակցության պատգամավոր էր։ Այդ ամբողջ ճանապարհից հետո դատախազությունը դատարան է բերել 2004 թվականի պայմանագրի պարտավորությունը։
Հոկտեմբերի 5-ի որոշումը պահանջում է պահպանել շենքի ներկա վիճակը։ Քաղաքը այդ վիճակը վաղուց գիտի առանց դատական ձևակերպումների։ Ներքևում առևտրային անցուղիներն են։ Վերևում՝ չգործող երկու հսկա դահլիճները։ Կողքին նոր մոլն է, հետևում՝ սեփականաշնորհված հողը։ Ներսում մնացել է քանդակների անհայտ ճակատագիրը։ 1974-ին ճարտարապետները 40-ը 60 մետրանոց տանիքը կախեցին առանց ներսի հենասյան։ 2026-ին դատարանի հրապարակած նյութերում պայմանագրից երևում են միայն երկու տվյալ՝ 2017 թվականի հունվարի 14-ը և 1 միլիոն 550 հազար դոլարը։
