Հայերեն տառերով հին պապիրուսը՝ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանում

10 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Ֆրանսիայի ազգային գրադարանում այն գրանցված է «Հայկական ձեռագրերի հավաքածու, թիվ 332» համարի տակ։ Շագանակագույն, տեղ-տեղ մաշված թերթ է։ Մուգ տողերը խիտ են։ Գրողը դատարկ տեղ գրեթե չի թողել։ Բառերը հունարեն են, տառերը՝ հայկական։ Հայերեն նախադասություն չկա։

Տողերում մնացել են առօրյա խոսքեր․ «գինը չվճարեցիր», «որքա՞ն ժամանակ է այստեղ ես», «գնա՞նք, թե՞ մնանք», «ուզում եմ սովորել», «այսօր ազատ չեմ, վաղը կգնամ», «ճանապարհը ցույց տուր»։ Մի տեղ էլ գրված է․ «լավ կերա, կե՛ր, ուրիշ տեղ մի սպասիր»։ Այդ խոսքերը կարող էին պետք գալ շուկայում, ճանապարհին, արհեստանոցում կամ զորանոցում։

Կողք կողքի հայտնվել են գութանը, սայլը, մանգաղը, ոսկերիչը, պղնձագործը, կոշկակարը։ Հետո՝ մարմնի մասեր, հագուստ, ձիավարություն, եղանակ, ուտելիք, կավե ամաններ, ազգակցական կապեր, նավագնացություն։ Կան բայերի խոնարհումներ, զինվորական բառեր, քրիստոնեական օրհնանքներ, Դիոգենեսի մասին դպրոցական կարճ պատմություններ ու խրատներ։ Տողերը գեղեցկության համար չեն գրվել։ Դրանք օգնում էին բառ հիշել, հարց տալ, գին հասկանալ, տեղ հասնել, պայմանավորվածությունը չմոռանալ։

Գրողը մոտենում է այնքան, որքան թույլ են տալիս իր ընտրած բառերը։ Հետո անհետանում է։ Անուն չի գրել։ Տարիք, գործ, բնակավայր՝ նույնպես։

Գրի ձևից լեզվաբանները ենթադրել են, որ նրա առաջին լեզուն հավանաբար հայերենն էր, իսկ հունարենը սովորում էր լսելով։ Նա հունական բառի ձայնը փոխանցել է հայկական նշաններով։ Հունական սովորական ուղղագրությունը այստեղ բացակայում է։ Արտասանության որոշ մանրուքներ մնացել են թղթի վրա։

Հայկական այբուբենի 36 տառերից օգտագործված է 24-ը։ Մնացածը հունարենի հնչյունների համար պետք չէր։ Որոշ վերջավորություններ ընկել են, որոշ ձայներ գրվել են այնպես, որ հետազոտողները դրանց մեջ տեսել են Եգիպտոսի հունարենի առանձնահատկություններն ու հայախոս մարդու շեշտը։ Հին արտասանությունից մնացել է ձեռքով արված հետք։

Պապիրուսի հաստատված ճանապարհը երևում է տասնիններորդ դարի վերջում։ Ֆրանսիացի հայագետ Օգյուստ Կարիերը այն գնել է արաբ վաճառականից։ Վաճառականը չի ասել, թե որտեղից է բերել թերթը։ Պեղման գրանցում չկա։ Չկա գերեզմանի, տան կամ դպրոցի հետ կապող փաստաթուղթ։ Կարիերը ենթադրել է Ֆայյումի շրջանը։ Տարիների ընթացքում այդ ենթադրությունը սկսել է շրջել որպես հաստատված տեղեկություն՝ պապիրուսը գտել են Ֆայյումի պեղումների ժամանակ։ Այդպիսի պեղման պատմություն չի պահպանվել։ Կա Կարիերի կռահումը։ Կա վաճառականի լռությունը։

1892-ին Կարիերը պապիրուսի մի երեսի լուսանկարը ուղարկել է Վենետիկի և Վիեննայի Մխիթարյաններին։ Նույն տարում «Բազմավէպ»-ը տպագրել է առաջին հիշատակությունը։ Մի քանի տարի անց ձեռագիրը մտել է հայկական պալեոգրաֆիայի նոր ձևավորվող ուսումնասիրությունների մեջ։ Հակովբոս Տաշչյանը 1898-ի իր մեծ աշխատության մեջ երկար քննել է դրա գիրը։

Ձեռքը արագ է եղել։ Տառերը միացել են, փոխել ձևը, հեռացել հանդիսավոր երկաթագրի ծանր գծերից։ Հինգերորդից յոթերորդ դարերի հայկական ձեռագիր նյութը շատ քիչ է։ Այդ պատճառով անկանոն աշխատանքային թերթը խանգարում էր այբուբենի զարգացման չափազանց կոկիկ պատկերին։ Վաղ հայկական գիրը հիմնականում հայտնի էր քարե արձանագրությունների ծանր ձևերով։ Այստեղ ինչ-որ մեկը Եգիպտոսում շտապ գրել էր, կրճատել, իրար կապել տառերը։ Հետազոտողի համար անհարմար գիր է։ Գրողի համար, երևի, բավական հարմար էր։

Առաջին ուսումնասիրությունները հայերեն էին։ Միջազգային գիտական շրջանառության մեջ դրանք գրեթե չմտան։ 1930-ականներին շվեյցարացի հայագետ Ժորժ Կուենդեն, բելգիացի լեզվաբան Մորիս Լերուան և պապիրուսագետ Կլեր Պրեոն փորձեցին հասնել բնագրին։ Չգտան։

1937-ին Կուենդեն հրապարակեց իր ընթերցումը Վիեննայում պահվող լուսանկարի հիման վրա։ Լուսանկարը ցույց էր տալիս մեկ երեսը, այն էլ՝ թերի։ Պապիրուսը գիտական գրականության մեջ կորած համարվեց։ Գրադարանի տվյալներով՝ այն Ֆրանսիայի ազգային գրադարան էր հասել 1920-ից 1934 թվականների միջև։ Ձեռքբերման ամբողջական գործը հետագայում չգտնվեց։ Առարկան պահոցում էր։ Մուտքի պատմությունը՝ ոչ։

1993-ին ամերիկահայ արվեստաբան և ձեռագրագետ Տիգրան Գույումճյանը աշխատում էր նույն գրադարանի արևելյան ձեռագրերի հավաքածուում։ Այնտեղ գտավ կորած համարվող պապիրուսը։ Նույն հավաքածուում կար նաև ամբողջական արտագրություն՝ հավանաբար Կարիերի ձեռքով։ Հին լուսանկարը պահել էր մեկ երեսի մի հատվածը։ Այժմ երկու երեսն էլ հասանելի էին։ Պապիրուսը կրկին կարելի էր տեսնել, շրջել, կարդալ և սխալվել արդեն բնագրի առաջ։

2000-ին բրիտանացի լեզվաբան Ջեյմս Քլաքսոնը հրապարակեց ամբողջական ընթերցումն ու մեկնաբանությունը։ Նախ պետք էր ուղղել թերթի հին մոնտաժը։ Ապակու տակ դրված ամբողջությունը կազմված էր չորս բեկորից։ Երկու փոքր կտորը մեծերի նկատմամբ ամրացված էին գլխիվայր և հակառակ երեսով։ Երկու մեծ կտորներն իրար էին կցվել երեք տողի շեղումով։ Մոնտաժողը նյութը պահպանել էր, տողերի հերթը՝ խառնել։

Քլաքսոնի վերակազմության մեջ փոքր բեկորները շրջվեցին, մեծերը տեղաշարժվեցին, տողերը հանդիպեցին իրենց շարունակությանը։ Գրադարանային սոսինձով կտրված խոսքը նորից ընթեռնելի դարձավ։

Բեկորների հերթը պարզվեց։ Դարը՝ ոչ։ Հայկական այբուբենի ստեղծման ժամանակը՝ հինգերորդ դարի սկիզբը, տալիս է ամենավաղ սահմանը։ Կարիերը զգուշությամբ առաջարկել էր վեցերորդ կամ յոթերորդ դարը։ Տաշչյանը, Կուենդեն և Լերուան մոտ էին նույն միջակայքին։

Եգիպտոսի արաբական նվաճումը՝ 640-ականների սկզբին, երկար ժամանակ գործածվել է որպես վերջին հնարավոր սահման։ Ենթադրությունն այն էր, որ դրանից հետո հունարենի նման կիրառությունը պիտի ավարտվեր։ 1938-ին Հենգստենբերգը առարկեց։ Հունարենը նվաճումից հետո էլ շարունակել է գործածվել Եգիպտոսում, և յոթերորդ կամ ութերորդ դարը բացառել հնարավոր չէ։ Գույումճյանը տառաձևերը համեմատել է վաղ հայկական արձանագրությունների հետ ու առաջարկել հինգերորդ դարի վերջը կամ վեցերորդը։ Քլաքսոնի լեզվական քննությունը տեղավորվել է հինգերորդից յոթերորդ դարերի մեջ։ Ճշգրիտ թիվ չի ստացվել։

Հեղինակի զբաղմունքն էլ չի պարզվել։ Զինվորական բառապաշարը և բյուզանդական բանակում հայերի ներկայությունը մի շարք հետազոտողների տարել են զինվորի վարկածի կողմը։ Տաշչյանը վաճառական էր պատկերացնում՝ մարդ, որին հունարեն պետք էր գնի, ապրանքի, ճանապարհի ու գործարքի համար։

Թերթիկում ձի կա, զենք, արհեստավոր, բանջարեղեն, նավ, ընտանեկան բառեր։ Դրանք կարող էին պետք գալ զինվորին, վաճառականին, ճանապարհորդին կամ օտար քաղաքում երկար մնացած մեկին։ Մասնագիտություն ընտրելը հեշտ է։ Ապացուցելը՝ դժվար։ Պապիրուսը պահել է նրա արտասանությունը։ Կենսագրությունը չի պահել։

Հայկական գրի առաջին դարերից քիչ բան է հասել՝ փոքր պատառիկներ ու արձանագրություններ։ Ամբողջական, հստակ թվագրված մատյանները շատ ավելի ուշ են։ «Հայկական 332»-ը ընկել է հենց այդ բացի մեջ։ Թերթի լեզուն հունարեն է։ Գիրը՝ հայկական, արագ, ազատ, իրար կապվող։

Այն եկեղեցական մատյանի խնամված էջ չէ։ Մարդը բառեր է գրել իր գործի համար։ Սրբագրող չի եղել։ Լուսանցքը չի կարգավորվել։ Տառերը միանում են, ձևերը փոխվում։ Շտապ ձեռքը մնացել է պապիրուսի վրա։

Սեպտեմբերի 8-ին Փարիզի պաշտոնական օրացույցը դեռ չէր հաստատում հարյուր առարկայով նոր ցուցահանդեսի պատմությունը։ Հնարավոր է՝ խոսքը փոքր ցուցադրության, ուրիշ անունով ծրագրի կամ ժամանակից շուտ տարածված հաղորդագրության մասին էր։ Փաստաթղթերով իրար էին միանում Կարիերի լուսանկարը, Մխիթարյանների հրապարակումները, 1937-ի կիսատ ընթերցումը, 1993-ի վերագտնումը և 2000-ին ուղղված չորս բեկորները։ Ֆայյումի պեղումն այդ շարքում չկար։ 640 թվականը չէր փակում թվագրությունը։ Հեղինակի անվան ու գործի տեղը դատարկ էր։

Ցուցահանդեսի մասին լուրը վստահ էր գրված։ Պապիրուսը այդպիսի վստահություն չէր տալիս։

«Հայկական 332»-ի տողերից մեկում դեռ կարդացվում է կարճ խնդրանքը՝ «ճանապարհը ցույց տուր»։ Հինգերորդ, վեցերորդ կամ յոթերորդ դարում մի հայախոս մարդ գրել էր այդ բառերը, որպեսզի կարողանա ասել դրանք Եգիպտոսում։ Թերթը հետո անցել է լռակյաց վաճառականի ձեռքով, լուսանկարվել, հասել Վենետիկ ու Վիեննա, կորել գրադարանի ներսում և ապակու տակ սխալ հավաքվել։ Փարիզյան հասցեն հիմա հայտնի է։ Առաջին հասցեն՝ դեռ ոչ։