ԱՄՆ-ն և Իրանը երկու ամիս առաջ համաձայնության եկան պատերազմը դադարեցնելու վերաբերյալ, բայց դեռ չեն համաձայնվել. ի՞նչը խանգարեց խաղաղությանը և արդյո՞ք այն ընդհանրապես հնարավոր է

Հունիսի 17-ի հուշագիրը խոստանում էր «անմիջական և մշտական» խաղաղություն։ Վաթսուն օր անց վերջնական համաձայնագիր չկար, շրջափակումը վերադարձել էր, իսկ նավթատարները կրկին կրակի տակ էին։ Խաղաղությունը կոտրվեց Լիբանանի մեկ նախադասության, Հորմուզի երկու քարտեզի և չստեղծված վերահսկողության միջև։

26 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

Իսլամաբադի տասնչորս կետանոց թուղթը կապել էր Իրանի ուրանը, ամերիկյան պատժամիջոցները, իսրայելական հարվածները և նավթի գլխավոր անցուղիներից մեկը։ Յուրաքանչյուր կողմ ստորագրել էր իր կարդացած տարբերակը։ Հետո սկսվեց առաջին խախտման հաշվարկը։

Օգոստոսի 25-ի գիշերը Օմանի Աշ Շիշահ բնակավայրից ինը ծովային մղոն հյուսիս-արևելք մի նավթատար կորցրեց կառավարումը։ Անհայտ արկը խփել էր շարժիչային բաժանմունքին։ Անձնակազմը ողջ էր։ Շարժիչը՝ վնասված։ Նույն օրը Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ Հորմուզի միջազգային ջրերում բոլոր ականները հեռացվել կամ պայթեցվել են։ Թեհրանում Իրանի և Օմանի արտգործնախարարները նույն ժամերին դեռ համաձայնեցնում էին ականազերծման համատեղ ծրագիրը։ Թրամփի խոսքով՝ ծովն արդեն մաքրված էր։ Թեհրանն ու Մուսկաթը նոր էին պայմանավորվում՝ ինչպես սկսել աշխատանքը։

Պատերազմը սկսվել էր փետրվարի 28-ի լուսաբացին։ Ամերիկյան և իսրայելական հարվածները հասել էին Հեղափոխության պահապանների հրամանատարական կենտրոններին, հակաօդային պաշտպանությանը, հրթիռների ու անօդաչուների արձակման վայրերին, ռազմական օդանավակայաններին։ Առաջին օրը սպանվել էր Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին։ Թրամփը իրանցիներին կոչ էր արել փոխել իշխանությունը։ Իրանը պատասխանել էր հրթիռներով՝ Իսրայելի, ամերիկյան ռազմակայանների և ծոցի պետությունների ուղղությամբ։ Հետո կտրուկ սահմանափակել էր Հորմուզի երթևեկությունը։ Հունիսին զոհերի թիվն արդեն հազարներով էր չափվում, մեծ մասը՝ Իրանում և Լիբանանում։ Նավթի հոսքը աշխարհի ամենակարևոր ծովային ճանապարհներից մեկով մի քանի անգամ նվազել էր։

Հունիսի 17-ին Դոնալդ Թրամփն ու Մասուդ Փեզեշքիանը էլեկտրոնային եղանակով ստորագրեցին Իսլամաբադի փոխըմբռնման հուշագիրը։ Պակիստանը ստորագրեց որպես վկա և միջնորդ։ Հանրայնացված օրինակներից մեկում ամսաթվի ու վայրի համար կետագծեր էին մնացել։ Հաջորդ տողում կետագիծ չկար։ Միացյալ Նահանգները, Իրանը և «ներկայիս պատերազմում նրանց դաշնակիցները» հայտարարում էին ռազմական գործողությունների «անմիջական և մշտական դադարեցում բոլոր ճակատներում, ներառյալ Լիբանանը»։

Թղթի բայերը շտապում էին՝ «անմիջապես», «մշտական», «երեսուն օրում»։ Երրորդ կետը կողմերին առավելագույնը վաթսուն օր էր տալիս վերջնական համաձայնագրի համար։ Չորրորդով ամերիկյան նավատորմը պետք է անմիջապես սկսեր Իրանի ծովային շրջափակման վերացումը և ավարտեր այն երեսուն օրում։ Հինգերորդով Իրանը խոստանում էր առևտրային նավերի անվտանգ անցում՝ «առանց վճարի՝ միայն 60 օր»։ Հետո Իրանը և Օմանը պիտի որոշեին Հորմուզի ապագա կառավարումն ու ծովային ծառայությունները։ Վեցերորդ կետում կար առնվազն 300 միլիարդ դոլարի վերականգնման ծրագիր։ Յոթերորդը խոստանում էր պատժամիջոցների վերացման համաձայնեցված օրացույց։ Ութերորդով Իրանը վերահաստատում էր միջուկային զենք չստեղծելու պարտավորությունը, իսկ հարստացված նյութի ճակատագիրը թողնվում էր հետագա մեխանիզմին։ Գրված նվազագույն տարբերակը տեղում հարստացման աստիճանի նվազեցումն էր՝ միջազգային տեսուչների հսկողությամբ։ Տասներորդ կետով ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պետք է անմիջապես բացառություններ տար իրանական նավթի արտահանմանն ու դրա հետ կապված ծառայություններին։ Տասնմեկերորդը խոստանում էր հասանելի դարձնել սառեցված իրանական միջոցները։

Վերահսկողության մասին նախադասությունը հասել էր տասներկուերորդ կետ։ Այն դեռ ապագա ժամանակով էր՝ «գործադիր մեխանիզմ կստեղծվի»։ Ստորագրության պահին նման մարմին չկար։ Ոչ ոք նշանակված չէր գրանցելու առաջին խախտումը, տարբերելու արկը ականից կամ չափելու՝ շրջափակումը պահանջված արագությամբ հանվո՞ւմ է, թե պարզապես փոխում դիրքը։ Տասներեքերորդ կետը վերջնական բանակցությունների մեկնարկը կապում էր հինգ հիմնական պարտավորությունների շարունակական կատարման հետ։ Դիմացինին խախտող հռչակելուց հետո սեղանից վեր կենալու ճանապարհը բաց էր։

«Լիբանան» բառը փաստաթուղթ էր հասել ապրիլից։ Ապրիլի 8-ին Պակիստանի միջնորդությամբ հայտարարված երկշաբաթյա հրադադարի առաջին առավոտյան Թեհրանն ու Իսլամաբադն ասել էին, որ դադարը տարածվում է նաև Լիբանանի վրա։ Վաշինգտոնն ու Իսրայելը հակառակն էին ասել։ Ջեյ Դի Վենսը դա անվանել էր «հասկանալի թյուրիմացություն»։ Իսրայելի օդուժը շարունակել էր հարվածել։ Հեզբոլլահը պատասխանել էր։ Թեհրանը Հորմուզով անցնող նավերի թույլտվությունները պահել էր իր ձեռքում։ Հունիսյան փաստաթղթի հեղինակները նույն ճեղքը փորձել էին փակել առաջին կետում՝ «ներառյալ Լիբանանը» բառերով։ Իսրայելի ստորագրության համար թղթի վրա տեղ չկար։

Հունիսի 18-ին առաջին նավթատարները նորից միացրին ավտոմատ նույնականացման համակարգերը և անցան նեղուցով։ Նավթի գինն իջավ։ Նույն օրը Իսրայելը նոր հարվածներ հասցրեց Լիբանանին։ Վենսը չեղարկեց խաղաղության բանակցությունների համար նախատեսված ուղևորությունը։ Բենիամին Նեթանյահուն արդեն ասել էր, որ Իսրայելը պահպանում է Լիբանանում գործելու ազատությունը և զորքերը դուրս բերելու խոստում չի տվել։ Ամերիկյան ստորագրությունը Իսրայելի օդուժի համար հրաման չէր։ Իսրայելը իրեն հուշագրի կողմ չէր համարում։

Թեհրանից երկու հայտարարություն եկավ։ Փեզեշքիանը հուշագիրն անվանեց պատմական փաստաթուղթ։ Նոր գերագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին, որը պատերազմի սկզբից հրապարակավ չէր երևացել, գրավոր ուղերձով ասաց, որ Թրամփը ստորագրել է հուսահատությունից։ Նա զգուշացրեց՝ ամերիկյան ավելորդ պահանջները չեն ընդունվի։ Նեղուցի հրթիռները, ականներն ու պարեկային նավերը վերահսկող Հեղափոխության պահապանների հրամանատարական շղթան նախագահի ստորագրությամբ չէր փոխվել։

Պատերազմի ընթացքում Թրամփը պահանջել էր Իրանի «անվերապահ հանձնվելը»։ Հունիսի փաստաթուղթը Թեհրանին տալիս էր նավթի արտահանման հնարավորություն, սառեցված գումարների հասանելիության խոստում և հարյուրավոր միլիարդների վերականգնման ծրագիր։ Հանրապետական մի շարք օրենսդիրներ մի հարց էին տալիս՝ ինչի դիմաց։

Հունիսի 22-ին Շվեյցարիայի Բյուրգենշտոկում բացվեցին առաջին բարձր մակարդակի բանակցությունները։ Ստեղծվեցին աշխատանքային խմբեր՝ միջուկային ծրագրի, պատժամիջոցների, վերահսկողության և Հորմուզի համար։ ԱՄՆ-ը վաթսուն օրով թույլատրեց իրանական նավթի վաճառքը։

Միջուկային թղթապանակում մի թիվ կար՝ շուրջ 440 կիլոգրամ մինչև 60 տոկոս հարստացված ուրան։ Դա Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության նախապատերազմյան հաշվարկն էր։ Տեսուչները փետրվարից գրեթե չէին մտել Իրանի հայտարարված միջուկային օբյեկտներ։ Պահպանված նյութի ճշգրիտ քանակն ու տեղը ստուգված չէին։ Վաշինգտոնը ամիսներ շարունակ պահանջում էր ապամոնտաժել հարստացման կարողությունները և պաշարը դուրս բերել երկրից։ Խամենեին հրահանգել էր, որ ուրանն Իրանից չհանեն։ Հուշագիրը այդ վեճը տեղափոխել էր վերջնական բանակցությունների սեղան։ Պատերազմի ամերիկյան հիմնավորումներից մեկը մնացել էր փակ թղթապանակում։

Բյուրգենշտոկի սրահներից դուրս վեճը ջրի վրա էր։ Թեհրանը հինգերորդ կետում կարդում էր վաթսունօրյա անվճար անցում, որից հետո Իրանը և Օմանը կարող էին սահմանել երթուղիները, կառավարումն ու ծառայությունների վճարները՝ որպես ափամերձ պետություններ։ Վաշինգտոնը այնտեղ տեսնում էր բաց միջազգային նեղուց, մշտական ազատ անցում և իրանական արգելքի բացակայություն։ Մի հուշագրից երկու քարտեզ էր ստացվել։ Ամերիկյան ուժերն ու նրանց գործընկերները սկսեցին նավերին ուղեկցել Օմանի ափին մոտեցող հարավային երթուղով։ Իրանը այն անվանեց չհամաձայնեցված զուգահեռ ճանապարհ և ասաց, որ անվտանգությունը երաշխավորում է իր հաստատած ուղիներում։

Հունիսի 25-ին Սինգապուրի դրոշով «Էվեր Լավլին» Օմանի ափի մոտ խոցվեց արկով։ Նավի աջակողմյան հատվածը վնասվեց։ Անձնակազմը ողջ էր։ Ամերիկացի պաշտոնյաները մեղադրեցին Իրանին։ Թեհրանը պատասխանեց, որ նավը շարժվել էր չհաստատված երթուղով և Իրանի անվտանգության երաշխիքի տակ չէր։ ՄԱԿ-ի Միջազգային ծովային կազմակերպությունը դադարեցրեց նավերի ուղեկցման գործողությունը։ Հաջորդ օրերին ամերիկյան ուժերը նոր հարվածներ հասցրին Իրանում։ Իրանը հարվածեց Բահրեյնում և Քուվեյթում ամերիկյան ռազմական կետերին։ Հունիսի 28-ին կողմերը նորից կանգ առնելու և տեխնիկական խոսակցություններին վերադառնալու պայմանավորվածություն ձեռք բերեցին։ Նույն օրը Իսրայելը հայտարարեց Հեզբոլլահի դեմ նոր հարվածների մասին հարավային Լիբանանում։

Հուլիսի սկզբին Վաշինգտոնը դադարեցրեց իրանական նավթի նոր գործարքների թույլտվությունը և վերադարձրեց պատժամիջոցային ճնշումը։ Իրանը դա գրանցեց որպես հուշագրի տասներորդ կետի խախտում։ Նեղուցում իրանական ուժերը կրակեցին ամերիկյան պաշտպանությամբ շարժվող, բայց Թեհրանի հավանությունը չունեցող նավերի ուղղությամբ։ Հուլիսի 8-ին Թրամփը լրագրողների առաջ հուշագրի մասին մեկ բառ ասաց՝ «ավարտված»։ Ամերիկյան հարվածները վերսկսվեցին։ Իրանը պատասխանեց ծոցում։ Շրջափակումը կրկին ամրացվեց։

Թեհրանը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին ուղարկած նամակում ներկայացրեց իր հաշվարկը՝ շրջափակումը չէր վերացվել, Հորմուզում բացվել էր զուգահեռ երթուղի, սառեցված միջոցների հասանելիությունը մնացել էր սահմանափակ, նավթային արտոնությունը հետ էր կանչվել, նոր պատժամիջոցներ էին սահմանվել, ուժերն ավելացել էին, Լիբանանում իսրայելական հարվածները շարունակվել էին։ Վաշինգտոնի հաշվարկը սկսվում էր Իրանի կողմից չերաշխավորված ազատ անցումից, նավերի վրա հարձակումներից, ականներից, ամերիկյան օբյեկտների հրթիռակոծումից և նեղուցը ուժով վերահսկելու փորձից։ Երկու ցուցակներում դիմացինի քայլն առաջին տողում էր։ Սեփական քայլը գրված էր պատասխանի տակ։

Վաթսուներորդ օրը եկավ օգոստոսի 17-ին։ Վերջնական համաձայնագիր չկար։ Թեհրանը պնդեց, որ ժամկետը վերաբերում էր բանակցություններին, իսկ պատերազմի ավարտը հուշագրում մշտական էր գրված։ Թրամփը հրաժարվեց երկարաձգումից։ Հուլիսի 29-ից հետո ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը Իրանի վրա նոր հարված չէր հայտնել։ Ծովային շրջափակումն ու պատժամիջոցները մնացել էին։ Պակիստանի և Կատարի միջոցով հաղորդագրությունները շարունակվում էին։ Միջնորդներով Վաշինգտոնը փորձում էր հասնել նաև այն իրանական ուժային կենտրոններին, որոնց հրամաններն անմիջապես գնում էին Հորմուզ։

Օգոստոսի 24-ին Պակիստանի բանակի հրամանատար Ասիմ Մունիրը Թրամփի հետ հեռախոսազրույցից հետո մեկնեց Թեհրան։ Հաջորդ օրը պակիստանյան կողմը խոսեց «զգալի առաջընթացի» մասին։ Այդ օրը Վաշինգտոնը ընդլայնեց տնտեսական ճնշումը։ Իրանը սպառնաց պատասխանել այն երկրներին, որոնք կմիանան նոր սահմանափակումներին։ Ասիմ Մունիրի այցի և նոր պատժամիջոցների ժամերը գրեթե համընկան։

Թեհրանում Աբբաս Արաղչին և Օմանի արտգործնախարար Բադր բին Համադ ալ-Բուսաիդին հայտարարեցին, որ քննարկել են փուլային շրջանակ։ Սկզբում՝ Հորմուզում ժամանակավոր համատեղ նավարկային միջանցք և ականազերծման համատեղ նախագիծ։ Հետո՝ մշտական երթուղու, երթևեկության կառավարման, տեղեկությունների փոխանակման ու անվտանգության ծառայությունների շուրջ տեխնիկական բանակցություններ։ Հունիսյան տասնչորս կետերից շարժվել էր հինգերորդը։ Հայտարարության մեջ չկար ուրանի պահեստների ստուգման օրը։ Չկար ամերիկյան պատժամիջոցների վերացման օրացույցը։ Չկար Լիբանանի հրադադարի երաշխավորը, Իսրայելի ստորագրությունը կամ շրջափակման ավարտի ժամկետը։ Սեղանին մնացել էր չափելի գործը՝ նավի համար ճանապարհ գծել և փորձել, որ այն ողջ անցնի։

Օգոստոսի 25-ի ուշ երեկոյան այդ ճանապարհի մոտ մի նավթատար կանգնած էր վնասված շարժիչով։ Անձնակազմը ողջ էր։ Հարձակվողի անունը դեռ չկար։ Թեհրան–Մուսկաթ համատեղ հաղորդագրությունում ականազերծումը գրված էր ապագա ժամանակով։ Վաշինգտոնի հայտարարությունում ականազերծումն արդեն ավարտված էր։ Աշ Շիշահից ինը ծովային մղոն հեռու նավը չէր շարժվում։