Նա որդուն թույլ տվեց մոռանալ անգամ իրեն, միայն թե հայերենը չմոռանա, հետո 85 տարեկանում պետական շքանշանը դրեց իշխանության սեղանին. Սիլվա Կապուտիկյանի մահվան 20-րդ տարելիցին հիշում ենք
- 4 минуты назад
- 4 мин. чтения
Սիլվա Կապուտիկյանի մահից քսան տարի անց նրա բնակարանում կողք կողքի են Վանից բերված տաշտակը, Սիամանթոյի գրիչը, ԱՍԱԼԱ-ի չաշխատող ժամացույցը և Ռոբերտ Քոչարյանին վերադարձված Մաշտոցի շքանշանը։ Այդ իրերի ճանապարհը Վանից անցնում է Կրեմլով և հասնում 2004-ի Բաղրամյան պողոտա։
26 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
1988-ին Կրեմլից վերադարձած Կապուտիկյանը փոխանցեց Գորբաչովի խոստումը, և հանրահավաքները դադար առան։ 2004-ին նա նախագահին գրեց՝ «Քոչարյանը պետք է հեռանա», ու հետ ուղարկեց Մաշտոցի շքանշանը։
Կապուտիկյան փողոցի 1-ին շենքի չորրորդ հարկում մի փոքր ժամացույց կա։ Այն 1982 թվականից չի աշխատում։ Հունաստանում ժամացույցը բանաստեղծուհուն նվիրել էին Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի՝ ԱՍԱԼԱ-ի անդամները։ Կապուտիկյանը չէր թողել այն լարել։ Տարիներ անց զարմուհուն ասել էր՝ նվերը պիտի հիշողություն մնար, առօրյա իր չդառնար։ 2026 թվականի օգոստոսի 25-ին նրա մահից անցավ քսան տարի։ Սլաքները նույն տեղում են։
Մյուս իրերի տեղերն էլ Կապուտիկյանն էր ընտրել։ Կապուտիկյանը կյանքի վերջին երեք տասնամյակն այստեղ էր ապրել և դեռ կենդանության օրոք կազմել ապագա թանգարանի նախնական ցուցադրությունը։ Նա թողել էր քսանչորս ժամանոց տեսագրություն ու հերթով պատմել առարկաների ծագումը։ Մուտքից հետո աշխատասենյակ-ննջարանն է, հետո՝ հյուրասենյակը։ Բաց պատշգամբը նրա մահից հետո ցուցասրահ է դարձել։ Այստեղ են գրքերը, փոքր հեռուստացույցը, աշխատասեղանը, պարգևները և որդու՝ Արա Շիրազի կերտած գիպսե կիսանդրին։ Այստեղ են նաև Փարաջանովի սկուտեղն ու վերադարձված շքանշանը։
Մուտքի մոտ, վանյան իրերի շարքում, մետաղյա տաշտակ է։ Ընտանիքն այն բերել էր Վանից։ Տաշտակի մեջ լողացրել էին նորածին Սիրվարդին։ Տարիներ անց Կապուտիկյանն այնտեղ լողացրել էր իր որդուն՝ Արային։ Կողքին Նոյեմզար տատի կարած թավշյա վերարկուն է՝ նույնպես Վանից հասած։ Հայրը՝ ուսուցիչ և ազգային գործիչ Բարունակ Կապուտիկյանը, խոլերայից մահացել էր՝ դստերը չտեսած։ Սիրվարդին մեծացրել էին մայրը՝ Լիան, և տատը։
Մյուս ցուցանմուշը ընտանիքի ինքնաեռն է։ Գաղթից հետո տանը քաղցրավենիք հազվադեպ էր լինում։ Երբ Լիան կարողանում էր շաքար գնել, պահում էր հյուրերի համար։ Փոքրիկ Սիրվարդը գտնում ու ուտում էր։ Մի օր մայրը շաքարը թաքցրեց ինքնաեռի մեջ։ Հյուրերը եկան, կափարիչը բացեցին։ Ինքնաեռը դատարկ էր։ Հետագայում Լիան Երևանի հրուշակեղենի գործարանում գլխավոր հաշվապահ աշխատեց և կարի մեքենա գնեց։ Դուստրը զգեստների ու կոշիկների էսքիզներ էր անում, կարում, մոր զգեստը զարդարում ասեղնագործությամբ։ Այդ զգեստը, ասեղնագործությունն ու էսքիզները հիմա ցուցափեղկում են։
1933-ի դեկտեմբերին «Պիոներ կանչ»-ը տպեց տասնչորսամյա աղջկա «Պատասխան Թումանյանին» բանաստեղծությունը։ 1936-ին նա ընդունվեց Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ։ 1941-ին արդեն Գրողների միության անդամ էր։ Նույն տարում ծնվեց Արան՝ Կապուտիկյանի և Հովհաննես Շիրազի որդին։ Պատերազմի տարիներին գրված «Խոսք իմ որդուն»-ը մտավ 1945-ին լույս տեսած առաջին ժողովածուի մեջ։ Վերջին տողերում մայրը որդուն թույլ է տալիս մոռանալ անգամ իրեն, եթե հայերենը չմոռանա։ Այդ բառերը տասնամյակներ շարունակ հնչեցին դպրոցական բեմերից։
1945-ին Կապուտիկյանը դարձավ կոմունիստական կուսակցության անդամ։ 1952-ին «Իմ հարազատները» ժողովածուի համար ստացավ երկրորդ աստիճանի Ստալինյան մրցանակ։ Հետո եկան պատգամավորական մանդատները, շքանշանները, պաշտոնական պատվիրակությունները, Մոսկվայի մեծ դահլիճները։ Նրա բանաստեղծությունները ռուսերեն թարգմանեցին Բելլա Ախմադուլինան, Բուլատ Օկուջավան, Եվգենի Եվտուշենկոն և Անդրեյ Վոզնեսենսկին։
Ցուցափեղկում մի քանի ոսկեգույն գդալ կա։ Կապուտիկյանի երեսունհինգերորդ տարեդարձին հավաքված գրողները սպասել էին Ավետիք Իսահակյանին։ Նա կնոջ հետ ուշացել էր։ Պարույր Սևակը ձեռքերը վեր պարզած, պարելով նրանց ներս էր բերել։ Գդալները Իսահակյանների ընտանիքի նվերն են։ Սևակից մնացել են դիմափոշին ու սանրը, Վազգեն Առաջինից՝ կրծքազարդն ու մետաքսե շարֆը։
1962-ից սկսվեցին Սփյուռքի երկար ուղևորությունները։ Լիբանան, Սիրիա, Եգիպտոս, հետո՝ Միացյալ Նահանգներ, Կանադա, Ֆրանսիա, Հունաստան, Հարավային Ամերիկայի համայնքներ։ Դահլիճներում նստած էին մարդիկ, որոնց ծնողների տներում Վանի, Մուշի, Խարբերդի անունները դեռ գործածվում էին առօրյա խոսքում։ Այդ ճանապարհներից ծնվեցին «Քարավանները դեռ քայլում են» և «Խճանկար հոգու և քարտեզի գույներից» գրքերը։
Փարիզում, 1963-ին, Սիամանթոյի քույրը նրան տվեց եղբոր գրիչը՝ նույն ծրարի մեջ պահված։ Մի սփյուռքահայ Կոմիտասի ուրարի կտորը բաժանեց երկու մասի։ Կեսը պահեց իրեն, կեսը հանձնեց Կապուտիկյանին։ Նա Երևան վերադարձավ գրիչով, ուրարի կտորով, հասցեներով, համայնքային դպրոցների ու մաշվող արևմտահայերենի պատմություններով։
1973-ին ձերբակալեցին Սերգեյ Փարաջանովին։ Կապուտիկյանը նամակ ուղարկեց Մոսկվա՝ ԽՍՀՄ Գերագույն դատարան, և պահանջեց ազատել ռեժիսորին։ Նամակը մերժվեց։ 1977-ին բանտից դուրս եկած Փարաջանովը գնաց նրա տուն։ Բերել էր խաղողով ու նռով լի մեծ սկուտեղ, գոբելեն և վզնոց։ Սկուտեղն ու գոբելենը մնացին բնակարանում։ Շնորհակալությունը նա բերել էր անձամբ։
1988-ի փետրվարի 15-ին Հայաստանի գրողների միությունում կազմված հանձնաժողովը հեռագիր ուղարկեց Միխայիլ Գորբաչովին՝ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի մասին։ Փետրվարի 26-ին Կրեմլում Գորբաչովն ընդունեց Սիլվա Կապուտիկյանին և Զորի Բալայանին։ Կապուտիկյանը տարիներ անց հիշում էր երկարավուն, անսովոր նեղ սեղանը։ Ինքն ու Բալայանը նստել էին մի կողմում, Ալեքսանդր Յակովլևն ու Գեորգի Շահնազարովը՝ դիմացը, Գորբաչովը՝ գլխամասում։ Սեղանը մարդկանց մոտ էր նստեցրել։ Ղարաբաղի հարցը մնացել էր նույն հեռավորության վրա։
Հանդիպման մասնակիցները հետագայում զրույցը տարբեր կերպ պատմեցին։ Կապուտիկյանի հիշողությամբ՝ Գորբաչովը խոսել էր Խորհրդային Միությունում առկա նմանատիպ տասնինը խնդիրների մասին, խոստացել անձամբ վերահսկել Ղարաբաղի սոցիալ-տնտեսական վերափոխումը և թույլ տվել այդ խոստումը փոխանցել Երևանին։ Նա Կապուտիկյանից ու Բալայանից սպասում էր հրապարակը հանդարտեցնող խոսք։
Փետրվարի 27-ի երեկոյան նրանք վերադարձան Երևան։ Հաջորդ օրը խոսեցին բազմության և հեռուստադիտողների առաջ։ Հանրահավաքները դադար առան։ Սումգայիթում արդեն սկսվել էին հայերի դեմ ջարդերը։ Մարդիկ էին սպանվում։
2004-ի ապրիլի 12-ին մոտ տասնհինգ հազար մարդ Ազատության հրապարակից շարժվեց դեպի նախագահական նստավայր։ Կեսգիշերին Բաղրամյան պողոտայում, փշալարի դիմաց, մոտ երեք հազար ցուցարար էր մնացել։ Երաժշտություն էր հնչում։ Մարդիկ պարում էին, ոմանք պառկել էին ասֆալտին։
Կեսգիշերից հետո փողոցի լույսերն անջատեցին։ Ժամը երկուսի մոտ հնչեց հեռանալու հրահանգը։ Ջրցան մեքենաները մոտեցան։ Պայթեցին լուսաձայնային նռնակները։ Գործի դրվեցին մահակներն ու էլեկտրաշոկերը։ Վիրավորների մեջ կային ցուցարարներ, դիտորդներ և լրագրողներ։
Ապրիլի 16-ին ութսունհինգամյա Կապուտիկյանը հրապարակեց «Քոչարյանը պետք է հեռանա» նամակ-հայտարարությունը։ Նա գրեց փշալարի, ջրի և ծեծի մասին ու հայտարարեց, որ վերադարձնում է 1998-ին ստացած «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը։
Շքանշանը նախագահական նստավայր հասցնելու գործը ձգվեց մինչև հուլիս։ Աշխատակազմից պատասխանում էին, որ շքանշանի վերադարձն ընդունելու հրահանգ ու նախադեպ չունեն։ Հուլիսի 6-ին Ժասմինա Թելյանն ու Ռաֆլետա Հաջյանը շքանշանը տարան նստավայր։ Պարգևների վարչության պաշտոնյան ասաց՝ առանց վկայականի և նախագահի հրամանագրի վերադարձը ձևակերպված չէ։ Կապուտիկյանը պնդեց, որ հրապարակային հրաժարումն արդեն բավական է։ Ռոբերտ Քոչարյանը ափսոսանք հայտնեց և հիշեցրեց, որ շքանշանը տրվել է Հայաստանի Հանրապետության անունից։ Կապուտիկյանը պատասխանեց՝ Մաշտոցի հետ իր կապը մետաղից ու վկայականից կախված չէ։
2009-ին նրա բնակարանում բացված տուն-թանգարանի պարգևների շարքում այդ շքանշանը չկար։ Տարիներ անց այն Գրականության և արվեստի թանգարանից վերադարձավ տուն։ Աշխատակիցները շքանշանի վերադարձը ուրախությամբ էին ընդունել։ Անհարմարությունը մնացել էր։ Այն հետ ուղարկած կնոջ խոսքը չէր փոխվել։ Հիմա պետական պարգևներն ու պետական պարգևից հրաժարվելու պատմությունը նույն սրահում են, նույն հաշվառման տակ։
Սիլվա Կապուտիկյանը մահացավ Երևանում 2006 թվականի օգոստոսի 25-ին, ութսունյոթ տարեկանում։ Օգոստոսի 29-ին Օպերայի և բալետի թատրոնի մուտքն ու ճեմասրահը սգո ձևավորում ունեին։ Դրսում նախագահի, խորհրդարանի, կառավարության, կաթողիկոսի, կուսակցությունների և կազմակերպությունների պսակներն էին։ Ներսում հազարավոր մարդիկ էին։
Թափորը հասավ Աբովյան և Թումանյան փողոցների խաչմերուկ։ Երբ դագաղը փորձեցին դնել դիակառքի մեջ, բազմությունը բողոքեց։ Մարդիկ այն ձեռքերի վրա տարան մինչև Կոմիտասի պանթեոն։ Կապուտիկյանին թաղեցին Արամ Խաչատրյանի շիրիմի մոտ։
Տուն-թանգարանի ցուցափեղկերից մեկում 1999 թվականի հունիսի 20-ով թվագրված ծրար կա։ Ներսում «Ոզնի» երգիծական հանդեսից ստացած վերջին հոնորարն է՝ հինգ հազար դրամ։ Կապուտիկյանը գումարը չէր ծախսել։ Ծրարի վրա գրել էր, որ դա վերջին հինգ տարվա իր ամենաբարձր հոնորարն է, և կատակով ավելացրել՝ հինգ հազարը դրամ է։
Մի քանի քայլ այն կողմ Հունաստանից բերված ժամացույցն է։ Կապուտիկյանը չթողեց այն լարել։ Քսան տարի անց սլաքները դեռ նույն տեղում են։
