Ինչպես Գուրգեն Արսենյանը հայ-ռուսական տապալված հարաբերություններում դարձավ քավության նոխազ

Արսենյանին Մոսկվա էին ուղարկել այն ժամանակ, երբ Հայաստանը սառեցրել էր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, ռուս խաղաղապահները հեռացել էին Լեռնային Ղարաբաղից, սահմանապահները՝ «Զվարթնոցից», իսկ Երևանը շարժվում էր դեպի Վաշինգտոնի ու Բրյուսելի հետ նոր փաստաթղթեր։ Երկու տարի անց այդ որոշումների ծանրությունը դրեցին դեսպանի աշխատանքի գնահատականի մեջ։

26 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ.

2026 թվականի օգոստոսի 21-ի առավոտյան Գուրգեն Արսենյանի հետկանչի մասին հարցը Երևանում անցնում էր մի պետական գրասենյակից մյուսը։ Արտաքին գործերի նախարարությունից այն հասցեագրեցին Հանրապետության նախագահի աշխատակազմին։ Նախագահականից ուղարկեցին Կառավարություն։ Վարչապետի խոսնակից պատասխան չեկավ։ Անանուն իշխանական աղբյուրի պատմության մեջ ամեն ինչ արդեն ավարտված էր. Նիկոլ Փաշինյանը որոշել էր հետ կանչել դեսպանին, որոշումն «անշրջելի» էր, իսկ պատճառը՝ Արսենյանը չէր կարողացել կարգավորել Մոսկվայի հետ լարված հարաբերությունները։

Արսենյանը այդ օրը Մոսկվայում էր։ Ասաց, որ Հայաստանի ղեկավարությունից որևէ հաղորդագրություն չի ստացել։ Լուրը կոչեց բամբասանք ու ասեկոսե։ Երևանից օրվա վերջում հնչեց մեկ չոր նախադասություն՝ տեղեկություն լինելու դեպքում այն կհրապարակվի։ Հինգ օր անց նախագահի հրամանագիրը դեռ չկար։ Դեսպանության պաշտոնական էջում Արսենյանի անունը մնում էր իր տեղում։ Թղթի վրա ոչինչ չէր փոխվել։ Անանուն տեղեկության մեջ նա արդեն հեռացված էր։

Նրա նշանակումն էլ սկսվել էր լուրով։ 2023 թվականի աշնանը Արսենյանի անունը հայտնվեց Մոսկվայում Հայաստանի դեսպանի թեկնածուների շարքում։ Հոկտեմբերի 23-ին տեղեկություն տարածվեց, թե Ռուսաստանը մերժել է ագրեմանը։ Հաջորդ օրը Արսենյանը հակադարձեց՝ փաստաթղթերը Մոսկվայում են։ Նոյեմբերի 8-ին Հայաստանի ԱԳՆ-ն խոստացավ հայտնել, երբ ընթացակարգն ավարտվի։ Ամիսներ շարունակ հրապարակային պատասխան չեղավ։ 2024 թվականի օգոստոսի 6-ին Արսենյանը վայր դրեց պատգամավորական մանդատը։ Օգոստոսի 13-ին նրա լիազորությունները դադարեցին։ Հաջորդ օրը նախագահի հրամանագրով նշանակվեց Ռուսաստանում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։

Կարիերային դիվանագետ չէր։ Գործարար էր, կուսակցության հիմնադիր, տարբեր տարիների պատգամավոր, 2021 թվականից՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության անդամ։ Մինչև 2023 թվականը Ռուսաստանում բիզնես էր ունեցել։ Խորհրդարանում ընդգրկված էր հայ և ռուս օրենսդիրների միջխորհրդարանական հանձնաժողովում։ Նրա նշանակման օրերին ռուսական հրապարակումներում նորից հիշեցին 2023 թվականի հունվարի 17-ի խոսքերը։ Արսենյանն ասել էր, որ Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայությունը հավերժ չէ, իսկ Թուրքիան անկախ Հայաստանին երբեք չի սպառնացել։

2024 թվականի հուլիսի 15-ին, երբ նշանակումը դեռ առջևում էր, Արսենյանը խոստացավ «փոխել հարաբերությունների ալգորիթմը», մեղմել սուր անկյունները, կապերը բերել ավելի հանգիստ վիճակի։ Խոստումը մեծ էր։ Հետագայում նույն բայերը վերադարձան նրա դեմ՝ չփոխեց, չմեղմեց, չկարգավորեց։

Նշանակման հրամանագրից առաջ հարաբերությունների օրացույցն արդեն խիտ էր։ 2024 թվականի փետրվարի 1-ից Հայաստանը դարձավ Միջազգային քրեական դատարանի լիիրավ անդամ։ Դատարանը 2023 թվականի մարտից Վլադիմիր Պուտինի ձերբակալման օրդեր ուներ։ Փետրվարի 23-ին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը փաստացի սառեցրել է մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին։ Ապրիլին ռուս խաղաղապահները սկսեցին հեռանալ Լեռնային Ղարաբաղից։ Հունիսի 12-ին դուրսբերումն ավարտվեց։ Նույն օրը Փաշինյանը խորհրդարանում ասաց, որ Հայաստանը դուրս կգա ՀԱՊԿ-ից՝ առանց ժամկետ նշելու։ Հուլիսի 31-ին ռուս սահմանապահները հեռացան «Զվարթնոց» օդանավակայանից։ Օգոստոսի 14-ին նա նշանակվեց դեսպան՝ այդ հարաբերությունները հարթելու հրապարակային խոստումով։

Հոկտեմբերի 3-ին Մոսկվայում նա հանդիպեց Ռուսաստանի Դաշնային խորհրդի միջազգային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Գրիգորի Կարասինին։ Ասաց, որ եկել է բարդ ժամանակաշրջանում և ուզում է կապերը հասցնել գոհացուցիչ վիճակի։ Հաջորդ օրը նրան ընդունեց Սերգեյ Լավրովը։ Շնորհավորեց և հաջողություն մաղթեց դաշնակցային կապերի ամրապնդման գործում։ Նոյեմբերի 5-ին Արսենյանը քսանյոթ այլ դեսպանների հետ մտավ Կրեմլի Մեծ պալատի Ալեքսանդրյան սրահ։ Վլադիմիր Պուտինին հանձնեց հավատարմագրերը։ Ռուսաստանի նախագահը Հայաստանը հիշատակեց մերձավոր հարևանների, բարեկամների, ռազմավարական գործընկերների և դաշնակիցների շարքում։ Արարողությունից հետո Արսենյանն ասաց՝ Ռուսաստանը եղել է, կա և մնում է Հայաստանի ու հայ ժողովրդի բարեկամը։ Ոսկեզօծ սրահում հին բառերը դեռ ուժի մեջ էին։

2025 թվականի հունվարի 14-ին Վաշինգտոնում Արարատ Միրզոյանն ու Էնթոնի Բլինքենը ստորագրեցին Հայաստան–Միացյալ Նահանգներ ռազմավարական գործընկերության կանոնադրությունը։ Մարտի 26-ին Ազգային ժողովն ընդունեց Եվրամիությանն անդամակցության գործընթաց սկսելու մասին օրենքը։ Ապրիլի 4-ին նախագահը ստորագրեց այն։ Արսենյանը Մոսկվայում շարունակում էր հանդիպել, ընդունել հյուրերի, կրկնել բարեկամության ու կապերի պահպանման բառերը։ Վաշինգտոնի կանոնադրությունն ու Երևանի օրենքը նրա աշխատասենյակ էին հասնում ստորագրված վիճակում։

2026 թվականի մայիսին հարաբերությունների ամբողջ հեռավորությունը տեղավորվեց մեկ կանչի մեջ։ Մայիսի 4-ին Երևանում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովում Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին, պատասխանելով Մոսկվայի մայիսի 9-ի շքերթի անվտանգության մասին հարցին, ասաց, որ ուկրաինական անօդաչուները կարող են անցնել շքերթի վրայով։ Երեք օր անց Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն կանչեց Արսենյանին։ Փոխնախարար Միխայիլ Գալուզինը դժգոհեց, որ Երևանը Զելենսկուն հարթակ է տվել Ռուսաստանի հասցեին «ահաբեկչական սպառնալիքների» համար և չի դատապարտել դրանք։

Հանդիպումից հետո Արսենյանն ասաց, որ գրավոր նոտա չի ստացել։ Բանավոր զրույց է եղել։ Լսել է հարցերն ու թեզերը, փոխանցել Երևան։ Լրագրողներին վստահեցրեց, որ հարաբերությունները չեն տուժել և մնացել են նախկին մակարդակին։ Մի քանի օր անց Երևանում լուր տարածվեց, թե նա վերադարձել է խորհրդակցությունների։ Արսենյանն ասաց, որ մայիսի 11-ից հունիսի 1-ը ուշացած արձակուրդում է։ ԱԳՆ-ի հետ հանդիպման մասին հարցին պատասխանեց. «Ես արձակուրդում եմ, չեմ աշխատում»։ Մոսկվայում լսել էր։ Երևանին փոխանցել էր։ Հետո գնացել էր արձակուրդ։

Մայիսի 22-ից ռուսական շուկայի դռները հերթով փակվեցին հայկական ապրանքների առաջ։ Սկզբում՝ ծաղիկները։ Մայիսի 30-ին ցանկում հայտնվեցին լոլիկը, վարունգը, պղպեղը, կանաչին և ելակը։ Հունիսի 2-ին՝ կեռասը, ծիրանը, սալորը, դեղձը, նեկտարինն ու խաղողը։ Պաշտոնական պատճառը բուսասանիտարական խախտումներն էին։ Ցանկը երկարում էր հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից օրեր առաջ։ Հունիսի 10-ին Սերգեյ Լավրովը պահանջեց, որ Հայաստանը արագ հստակեցնի իր կարգավիճակը ՀԱՊԿ-ում և Եվրասիական տնտեսական միությունում։ Նրա խոսքով՝ Եվրամիության ուղին անհամատեղելի էր ԵԱՏՄ անդամակցության հետ։ Արսենյանը չէր որոշել ապրանքների արգելքը։ Չէր գրել Երևանի եվրոպական օրենքը։ Այդ ամենի մասին խոսակցությունները, բողոքներն ու պահանջները հասնում էին նրա դռանը։

Օգոստոսի 20-ին Հայաստանի կառավարությունը հաստատեց 2026–2031 թվականների ծրագիրը։ Ռուսաստանի մասին հատվածում գրված էր «փոխշահավետ բազմոլորտ համագործակցությանն ուղղված երկխոսության», հարաբերությունների «վերափոխման, զարգացման և խորացման» մասին։ Հինգ տարի առաջ նույն փաստաթղթում կային «ռազմավարական դաշինք» և «դաշնակցային հարաբերություններ» բառերը։ Նոր տարբերակում դրանք չկային։ Հաջորդ առավոտյան տարածվեց Արսենյանի հետկանչի լուրը։ Բացատրությունը պատրաստ էր՝ չի կարողացել կարգավորել լարված կապերը։ Օգոստոսի 24-ին Փաշինյանը խորհրդարանում կրկնեց «վերափոխում» բառը։ Օգոստոսի 25-ին Ազգային ժողովը ծրագիրն ընդունեց 63 կողմ, 24 դեմ ձայներով։

Անանուն աղբյուրների առաջին պատմության մեջ Արսենյանը Մոսկվայում անարդյունավետ էր։ Երկրորդ պատմությունը հակառակն էր ասում։ Երևանը, իբր, ուզում էր քաղաքական նշանակմամբ դեսպանին փոխարինել կադրային դիվանագետով, որովհետև Արսենյանը ռուսական վերնախավի հետ չափազանց սերտ կապեր էր հաստատել և իշխանությանը զգուշացրել հակառուսական քայլերից։ Մի տարբերակում նրա կապերը քիչ էին։ Մյուսում՝ չափազանց շատ։ Երկուսն էլ տարածվում էին առանց անունների։

Օգոստոսի 25-ին նույն ճանապարհով հայտնվեց ԱԳ փոխնախարար Մնացական Սաֆարյանի անունը՝ որպես հնարավոր հաջորդ դեսպան։ Արսենյանի դիմումը չկար։ Նախագահի հրամանագիրը չկար։ Նրա աշխատանքի պաշտոնական գնահատականը չկար։ Փոխարինողի մասին խոսակցությունն արդեն սկսվել էր։

Արսենյանն ինքն էր հրապարակավ մեծացրել իր աշխատանքի չափը։ Խոստացել էր փոխել ալգորիթմը, հարթել անկյունները, կապերը հասցնել գոհացուցիչ վիճակի։ Այդ խոսքերը նրան հեշտ հասցե տվեցին, երբ Երևանին պետք եղավ երկու տարվա վատ հարաբերությունները տեղավորել մեկ ծառայողական պատճառի մեջ։ ՀԱՊԿ-ի սառեցման որոշման տակ նրա ստորագրությունը չկար։ Ռուս խաղաղապահների դուրսբերման ժամանակացույցը նա չէր կազմել։ Եվրամիության մասին օրենքը չէր գրել։ Զելենսկուն Երևան չէր հրավիրել։ Ռուսական ներմուծման արգելքները չէր սահմանել։ Նրա աշխատանքը շատ ավելի նեղ էր՝ մտնել Ռուսաստանի ԱԳՆ, լսել Գալուզինին, դուրս գալ, զանգել Երևան։

Օգոստոսի 26-ի առավոտյան Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն նոր դժգոհություն հրապարակեց։ Երևանը Եվրասիական տնտեսական միության գործընկերների հետ չէր խորհրդակցել Եվրամիությանն անդամակցելու նախապատրաստական քայլերի շուրջ։ Կեսօրին Մոսկվայում Հայաստանի դեսպանության պաշտոնական էջում դեռ գրված էր. «Ն.Գ. պարոն ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՐՍԵՆՅԱՆ»։ Ներքևում հասցեն էր՝ Մոսկվա, Արմյանսկի փակուղի, 2։ Նախագահի հրամանագիրը դեռ չկար։ Դեսպանը շարունակում էր պաշտոնավարել։ Կառավարության ծրագրում այն հարաբերությունների հին անունն արդեն չկար։