Սիլվա Կապուտիկյանի և Հովհաննես Շիրազի որդին՝ Արա Շիրազը. ինչպես երկու բանաստեղծների որդին իր անունը թողեց մի քաղաքում, որտեղ ամեն հաջողություն սկզբում վերագրում էին ծնողներին

Արա Շիրազը ծնվեց Սիլվա Կապուտիկյանի և Հովհաննես Շիրազի ընտանիքում, բայց սեփական անունը ստիպված էր վաստակել ծանր նյութով։ Նրա արձանները մնացին Երևանի հրապարակներում, պանթեոններում ու եկեղեցիների մոտ, իսկ ինքը տարիներ շարունակ լսեց, որ հաջողությունը ծնողներից է եկել։

24 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

1941 թվականի հունիսի 8-ին Երևանում ծնվեց Արամազդ Հովհաննեսի Կարապետյանը։ Տասնչորս օր անց գերմանական զորքերը հատեցին Խորհրդային Միության սահմանը։ Մանկության առաջին ամառը սկսվեց պատերազմով։ Մայրը՝ Սիլվա Կապուտիկյանը, նորածին որդուն գրեց «Իմ առաջին երգը՝ Արայիկիս» բանաստեղծությունը։ Օրորոցի վերևում երկաթե բազե էր սավառնում։ Տանը երկու երիտասարդ բանաստեղծ էին՝ Կապուտիկյանն ու Հովհաննես Շիրազը։ Ամուսնությունը կարճ տևեց։ Երեխան մնաց մոր հետ։ Հետո նրան ճանաչեցին կրճատված անունով և հոր գրական ազգանունով՝ Արա Շիրազ։ Կարապետյանը մնաց փաստաթղթերում։ Շիրազ անունը՝ արվեստանոցում, ցուցասրահում ու պատվանդանի վրա։

Նրա պատմելով՝ երեք տարեկանից ապրել է Մոսկվայում, որտեղ մայրը բարձրագույն դասընթացների էր հաճախում։ Դպրոցական մի թղթում տղան առաջին անգամ տեսել էր իր իսկական ազգանունը։ Մինչ այդ Կարապետյան բառը նրա առօրյայում չկար։ Հայրը, նրա հիշողությամբ, նույնպես չէր սիրում այդ ազգանունը։ Տարիներ անց հարցրին՝ ինչո՞ւ հանրությունը նրան ճանաչեց Արա Շիրազ անունով։ Պատասխանը կարճ էր։ Ինքնատիպ երևալու ծրագիր չի ունեցել, կեղծանվան հետևում չի թաքնվել։ Քանդակ էր անում։

Ինը տարեկանում դպրոցի ինքնագործ խմբակում ընտրեց քանդակի բաժինը։ Նկարչություն կար, պար, թատրոն։ Նա գնաց կավի մոտ։ Այդ ընտրությունը հետո էլ չէր կարողանում բացատրել։ Երևանում ընդունվեց գեղարվեստաթատերական ինստիտուտ և ավարտեց 1966-ին։ Երկու տարի անց դարձավ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։ Վաղ գործերում առաջնորդների գիպսե դեմքեր չկային։ Կային հայկական առասպելը, հեքիաթը, էպոսը, մարդու գլուխն ու սեղմված մարմինը։ «Անտունին» ստեղծվեց 1969-ին՝ թուջով։ «Ներբողը» և «Վահանով կինը»՝ 1970-ին, թրծակավով ու դրվագված պղնձով։ Նույն տարում նա մասնակցեց Փարիզի «Ուրարտուից մինչև մեր օրերը» հայկական արվեստի փառատոնին։

Ծնողների անունները միշտ իրենից շուտ էին մտնում սենյակ։ 2005-ին նրան հարցրին՝ հե՞շտ է լինել Շիրազի որդին և ունենալ մայր, որին ամբողջ Հայաստանի մայր էին կոչում։ Ասաց՝ հեշտ չէ։ Հորը չսիրողը հակակրանքը փոխանցում էր որդուն։ Սիրողը՝ իր սիրո բաժինը։ Փոքր հաջողությունն անգամ ծնողների հաշվին էին գրանցում։ Գեների մասին խոսելիս նա հիշեցնում էր, որ բանաստեղծ հայրը բոստանչի Թադևոսի որդին էր։ Իր կարողության ակունքը փնտրում էր նաև այն նախնիների մեջ, որոնց անունները ոչ ոք չէր հարցնում։

Գործերը շուտով ստացան թվականներ ու հասցեներ։ 1974-ին նա կերտեց Պարույր Սևակին, 1977-ին՝ Եղիշե Չարենցին, 1980-ին՝ Ալեքսանդր Մյասնիկյանին։ «Դվին» հյուրանոցի զարդաքանդակների համար 1979-ին ստացավ ՀԽՍՀ պետական մրցանակ։ Երկու տարի առաջ վաստակավոր նկարչի կոչում էր ստացել։ Դիմաքանդակների շարքում հայտնվեցին Պաբլո Պիկասոն, Երվանդ Քոչարը, Վրույր Գալստյանը, Վիլյամ Սարոյանը։ 1987-ին նրան ընտրեցին Հայաստանի նկարիչների միության նախագահ։ Պաշտոնում մնաց մինչև 1993-ը։ Այդ վեց տարում եղան 1988-ի երկրաշարժը, Խորհրդային Միության փլուզումը, անկախության առաջին ձմեռները և Ղարաբաղյան պատերազմը։ 2014-ի կառավարական մահախոսականում այդ տարիները տեղավորվեցին մեկ տողի մեջ՝ «1987–1993 թթ.՝ միության նախագահ»։

Նրա աշխատանքները դուրս եկան արվեստանոցից և կանգնեցին այն վայրերում, որտեղ քաղաքը սովորաբար շտապում է։ Տիգրան Պետրոսյանը՝ Շախմատի տան մոտ։ Սերգեյ Փարաջանովն ու Վիլյամ Սարոյանը՝ Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Վազգեն Առաջինը՝ Սևանի Վազգենյան հոգևոր դպրանոցի բակում։ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հուշարձանը նա արեց ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի հետ։ Բրոնզ, բազալտ, տուֆ։ Այդ նյութերով նրա ստորագրությունը մտավ քաղաքի երթուղիների մեջ։

2002 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցու մոտ բացվեց Զորավար Անդրանիկի հուշարձանը՝ Արա Շիրազի և ճարտարապետ Ասլան Մխիթարյանի աշխատանքը։ Բրոնզ ու բազալտ։ Պատվանդանով՝ 9,5 մետր։ Զորավարը հեծել էր երկու ձի։ Հենց այդ թիվը տարիներով ուղեկցեց հուշարձանին։ Շիրազը բացատրում էր՝ ձիերից մեկը Արևմտյան Հայաստանն է, մյուսը՝ Արևելյանը, Անդրանիկը նրանց միացնում է մեկ շարժման մեջ։ Հուշարձանի շուրջ խոսակցությունը միշտ վերադառնում էր երկու ձիուն։

Երեք տարի անց Մալաթիա-Սեբաստիայի Երիտասարդության զբոսայգում նա նստեցրեց հորը։ Հովհաննես Շիրազը բրոնզից էր։ Աջ ձեռքին՝ բաց գիրք, մեջքին՝ ժայռաբեկոր, ժայռի վրա՝ Արարատ։ Հետևում Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին էր, դիմացը՝ Անդրանիկի մեկ այլ հուշարձան։ Քանդակագործը պատմում էր, որ նախանմուշը վաղուց ուներ։ Առաջարկը ստացել էր վարչական շրջանի ղեկավար Աղվան Գրիգորյանից։ Կառուցմանն աջակցել էին Հանրապետական կուսակցությունն ու վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը։ Հոր բրոնզե գիրքը բացվեց եկեղեցու և զորավարի արանքում։

Հովհաննես Շիրազը մահացել էր 1984-ին։ Որդին կերտել էր նաև նրա պանթեոնային հուշարձանը։ Սիրտը մարմնի հետ չէին թաղել։ Տարիներ շարունակ այն պահվել էր Արա Շիրազի մոտ։ 2006-ի հուլիսին չորս հայ լեռնագնաց՝ Գևորգ Հաջյանը, Ալբերտ Տոնեյանը, Հրաչ Մակարյանը և Մխիթար Մխիթարյանը, սիրտը բարձրացրին Արարատ ու ամփոփեցին գագաթին՝ կատարելով բանաստեղծի գրած պատգամը։ Որդու տանը պահված սիրտը հասավ այն լեռը, որի փոքր ուրվագիծը նա դրել էր հոր երևանյան արձանի ժայռին։ Օգոստոսի 25-ին մահացավ Սիլվա Կապուտիկյանը։

Կապուտիկյանը որդու մասին գրել էր նրա ծննդից սկսած։ «Իմ առաջին երգը՝ Արայիկիս», «Մայրական», «Հավերժության երգը»։ Տարբեր տարիների այդ երեք բանաստեղծություններն էլ ուղղված էին որդուն։ Արան մեծացավ այդ տանը, մոր հետ ապրեց Մոսկվայում, վերադարձավ Երևան ու անցավ քանդակագործի սովորական աշխատանքին՝ կավ ավելացնել, կավ հանել, սպասել ձուլմանը, հաշվել ծանր գործի տեղափոխությունը։ Հարցազրույցներում սկզբում դարձյալ մայրը և հայրն էին։ Որդուն հասնում էին մի քանի հարց հետո։

Ռուսերեն ընթացող խնջույքներում բաժակ էր բարձրացնում ու արտասանում Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի»-ն։ Ինքն այդ քայլը բողոք էր անվանում։ Երևանին նայելիս ասում էր՝ քաղաքը կորցրել է դեմքը, քանդել է հին շերտն ու թամանյանական կառուցվածքը։ Նույն փողոցներում կանգնած էին իր արձանները։ Ծանր էին։ Տեղափոխելու համար կռունկ էր պետք։

Պատվանդաններով հայտնի քանդակագործի գործերը դժվարությամբ էին հավաքվում մեկ սրահում։ 2010-ի ապրիլին Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Ռոբերտ Էլիբեկյանի և Էդուարդ Խարազյանի հետ ընդհանուր ցուցահանդեսում, դրեցին նրա 46 քանդակ։ Շիրազն ասաց՝ առաջին անգամ է այդքան գործ միասին տեսնում։ Ասաց նաև, որ անհատական ցուցահանդես չի ունեցել. քանդակները հավաքելը դժվար է։ Հետո կատակեց՝ «Դիմանում ենք»։ Չորս տարի անց կառավարական մահախոսականը հիշատակեց Լոս Անջելեսում 1992 և 1995 թվականներին կայացած անհատական ցուցահանդեսներ։ Փաստաթղթերում երկու տարբեր կենսագրություն մնաց։

2014 թվականի փետրվարի 24-ին նրան անգիտակից տեղափոխեցին «Նաիրի» բժշկական կենտրոն։ Գլխուղեղի արյան շրջանառության սուր խանգարում։ Վերակենդանացման բաժանմունք։ Արհեստական շնչառություն։ Հիվանդանոցային հաղորդագրությունները մի քանի օր նույն բառերն էին կրկնում։ Մարտի 18-ին Արա Շիրազը մահացավ։ Մարտի 21-ին հոգեհանգիստը եղավ Նոր Նորքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցում։ Հաջորդ օրը նրան հրաժեշտ տվեցին Աբովյան 16 հասցեում՝ Հայաստանի նկարիչների միության շենքում, որը նա ղեկավարել էր Խորհրդային Միության փլուզման տարիներին։ Հետո տարան Երևանի քաղաքային պանթեոն։

2017-ին մայրն ու որդին նորից հայտնվեցին մեկ պաշտոնական գրության մեջ։ Երևանի ավագանին համաձայնություն տվեց Սիլվա Կապուտիկյան փողոցի 1 հասցեում նրանց հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակ փակցնելուն։ Նույն տարվա նոյեմբերին Ազգային պատկերասրահը հավաքեց Շիրազի շուրջ իննսուն աշխատանք՝ ընտանիքի, պատկերասրահի և Ժամանակակից արվեստի թանգարանի պահոցներից։ Վաղ գրաֆիկան այդ ծավալով առաջին անգամ դուրս եկավ հանրության առաջ։ Սրահը դասավորել էին ժամանակագրությամբ։ Ռոբերտ Էլիբեկյանն ասաց՝ ընկերոջ գործերը «գրեթե բանտարկված էին»։ Բացման խոսքերում ծնողների անունները կրկին հնչեցին։ Հետո այցելուները մտան քանդակների ու գծանկարների շարքը։

Ցուցահանդեսի փակվելուց հետո գործերի մի մասը վերադարձավ պահոցներ ու ընտանիքի մոտ։ Քաղաքում մնացին Անդրանիկի երկու ձիերը, Մյասնիկյանի ծանր զանգվածը, Տիգրան Պետրոսյանի դեմքը, Փարաջանովի ու Սարոյանի պանթեոնային լռությունը։ Մալաթիա-Սեբաստիայի այգում հոր ձեռքի բրոնզե գիրքը բաց մնաց։ Պատվանդանին գրված է որդու անունը՝ Արա Շիրազ։ Դպրոցական մատյանում այդ անունը երբեք չի եղել։