1999-ին ժուռնալիստիկան ընդունելության ցուցակի մեկ տողից նա ֆակուլտետ ստեղծեց՝ ուսանողից երկար կարդալ պահանջելով. Ռաֆայել Հայրապետյանի հիշատակին

24 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

«Սգում ենք…»։ 2021 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ռուս-Հայկական (Սլավոնական) համալսարանի կայքում հայտնվեց այդ վերնագրով մի կարճ գրառում։ Ռաֆայել Գրիգորիի Հայրապետյանը հանկարծակի մահացել էր։ Հետո գալիս էր պաշտոնների ու կոչումների շարքը՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ռուս և համաշխարհային գրականության ու մշակույթի ամբիոնի դասախոս, լրագրության ֆակուլտետի առաջին դեկան։ Համալսարանում աշխատել էր ավելի քան քսան տարի։

Գրառման վերջում հինգ առարկա էր թվարկված՝ «Գործնական ռուսերեն», «Ռուս գրականության պատմություն», «Ռուս դասականների հրապարակախոսություն», «Ռուսական լրագրության պատմություն», «Գրական ընթերցումներ»։ Այդ ցանկը կենսագրությունից կարճ էր։ Բանակային տետրը, հնագրավաճառներից գնված գրքերը և լսարանի պատմությունները այնտեղ չէին տեղավորվել։

1999-ի փետրվարին նույն համալսարանը կատարում էր իր առաջին ընդունելությունը։ Մոսկվայում ռուս-հայկական միջկառավարական համաձայնագիրը ստորագրվել էր մեկուկես տարի առաջ, երկու երկրների կրթության նախարարությունների համատեղ հրամանը՝ յոթ ամիս առաջ։ Դիմորդներին առաջարկվում էր երեք մասնագիտություն՝ իրավագիտություն, պետական և համայնքային կառավարում, ժուռնալիստիկա։ Առաջին երկու տարիներին համալսարանն ուներ մեկ ընդհանուր կրթական ֆակուլտետ։ Ներկա ինստիտուտներն ու ամբիոնները դեռ չկային։ Ժուռնալիստիկան ընդունելության թերթիկի մեկ տող էր։ Հայրապետյանը դարձավ ստեղծվող ֆակուլտետի առաջին դեկանը։

Համալսարանի պաշտոնական տարեգրության մեջ մնացել են համաձայնագրերի ամսաթվերը, հրամաններն ու կառուցվածքային փոփոխությունները։ Լսարանից՝ մի քանի պատմություն։ Դրանցից մեկը Հայրապետյանը պատմել է 2013-ին։

1960-ականների դպրոցում Դոստոևսկին արգելված հեղինակ չէր, բայց ծրագրում գրեթե չէր երևում։ «Ոճիր և պատիժը» նրան գրավել էր։ Բանակում ձեռք էր բերել «Կարամազով եղբայրները» և կարդացել մեկից երկու ամիս։ Դուր եկած մտքերն ու տողերը արտագրել էր տետրում։ Զինվորական առօրյայի մեջ նա գիրքը չէր կուլ տվել։ Կանգնել էր նախադասությունների մոտ։ Պահել էր դրանք։

Երեսուն տարեկանից սկսեց գնել Դոստոևսկու մասին այն ամենը, ինչ գտնում էր։ Գրքերի մի մասը գնում էր հնագրավաճառներից։ Հավաքածուն մեծացավ այնքան, որ մի օր դրա չափը զարմացրեց հենց իրեն։ 1990-ականների կեսերին նա նորից նստեց Դոստոևսկու առաջ։ Սեղանին դրեց նաև Հեգելի «Ոգու ֆենոմենոլոգությունը», «Իրավունքի փիլիսոփայությունը» և «Կրոնի փիլիսոփայությունը»։

1998-ին լույս տեսավ նրա առաջին ուսումնասիրությունը՝ «Հանցագործություն և զղջում. կարդալով Հեգելին և Դոստոևսկուն»։ 2003-ին պաշտպանեց թեկնածուական ատենախոսությունը՝ Դոստոևսկու «Գրողի օրագրում» և գրառումների տետրերում քրիստոնեական մոտիվների ու ժողովրդի թեմայի մասին։ Երկու տարի անց նույն աշխատանքի հիմքով տպագրվեց մենագրությունը։

Նրան ձգում էին վեպերից դուրս մնացած թղթերը՝ հրապարակախոսական գրառումները, աշխատանքային տետրերը, օրագրային արձագանքները։ Նրա ուսումնասիրություններում կրկնվում էին հավատքը, ժողովուրդը, մտավորականը, Ռուսաստանն ու Արևելքը։ Հետո նույն նյութը տանում էր լրագրության լսարան։

Մահախոսականի հինգ տողը սկսվում էր «Գործնական ռուսերենով»։ Հետո գալիս էին գրականության պատմությունը, դասականների հրապարակախոսությունը, ռուսական լրագրության պատմությունը։ Վերջում՝ «Գրական ընթերցումներ»։ Նրա դասացուցակում լրագրությունը բառից էր սկսվում և գրքին էր վերադառնում։

2008-ին գիտական հանդեսում տպագրված նրա հոդվածը վերաբերում էր Դոստոևսկու հայացքներին երեխաների իրավական պաշտպանության մասին։ Հեղինակի անվան տակ դեռ գրված էր՝ լրագրության ֆակուլտետի դեկան։ 2009-ին լույս տեսավ «Ընտանիքի հայեցակարգը Ֆ. Մ. Դոստոևսկու ստեղծագործության մեջ» մենագրությունը՝ նվիրված Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո պատրիարք Ալեքսի Երկրորդի հիշատակին։ Մեկ տարվա տարբերությամբ նա գրել էր երեխայի իրավունքների և ընտանիքի մասին։ Այդ հարցերը հետո նորից հայտնվեցին նրա հրապարակային խոսքում։

2010 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանում վիճում էին օտարալեզու դպրոցների բացման շուրջ։ Ռուսերենով աշխատող համալսարանի դեկանը հրապարակավ ասաց՝ սկզբնական կրթության լեզուն պետք է հայերենը լինի։ Օտար լեզվի խորացված ուսուցմանը դեմ չէր։ Առանձին առարկաներ օտար լեզվով սովորեցնելն էլ ընդունելի էր համարում։ Առաջին դասարանից երեխայի լեզվական հիմքը փոխարինելը, նրա կարծիքով, երեխային հեռացնելու էր մայրենիից։

Նա հիշեց նաև հայտարարվող վճարը՝ տարեկան մինչև քսան հազար դոլար։ Թիվը դրեց Հայաստանի ընտանիքների եկամուտների կողքին։ Այդ դպրոցը մեծամասնության համար փակ էր լինելու դեռ մուտքի մոտ։ Նրա խոսքը նորից վերադառնում էր առաջին դասարան մտնող երեխային և այն լեզվին, որով երեխան պիտի սկսեր կարդալ։

2013-ին նրա խոսքում հայտնվեցին լքված երեխաները, ծնողի պատասխանատվությունը, կրթությունը և շրջապատում կրկնվող կարճ հրահանգը՝ հարստանալ ցանկացած գնով։ Նույն զրույցում նա հիշեց Դիոգենեսի գավաթը։ Փիլիսոփան այն կոտրել էր, երբ տեսել էր՝ աղքատ մարդը ջուրը խմում է ափերով։ Հայրապետյանը պատմությունը տվել էր ուսանողներին։ Նրանք անմիջապես առարկել էին՝ ինչո՞ւ կոտրել, կարելի էր գավաթը տալ աղքատին։

Պատասխանը մնացել էր նրա հիշողության մեջ։ Հին փիլիսոփայի ժեստը լսարանում մի ակնթարթում դարձել էր իրի տնօրինման հարց։ Գավաթը դեռ չէր հասցրել հատակին դիպչել, ուսանողներն արդեն նրա համար նոր տեր էին գտել։ Տարիներ անց Հայրապետյանը դեռ պատմում էր հենց այդ պատասխանի մասին։

Ուսանողների մասին նա քաղցր խոսքեր չէր ընտրում։ Ասում էր՝ հաճույքով լսում են, ցանկությամբ կարդում են, հետո արագ մոռանում։ Պակասում էր այն հետաքրքրությունը, որը ստիպում է տողի տակ նշում անել, երկրորդ գիրքը գտնել, ստուգել լսածը, վերադառնալ։ Իր օրինակը նա ուներ՝ բանակային տետրը։ Մի երիտասարդ մեկ-երկու ամիս կարդում էր նույն վեպը և արտագրում տողերը։ Տասնամյակներ անց լսարանի երիտասարդը լսում էր, ժպտում, պատասխանում ու անցնում հաջորդ թեմային։

Դոստոևսկու մեջ Հայրապետյանը տեսնում էր նաև լրագրողին։ Սուր բնազդ։ Հիշվող լեզու։ Երբեմն՝ դիտավորյալ անհարմար հնչերանգ։ Միխայիլ Բախտինը այդ տոնը բնորոշել էր որպես մարտահրավեր նետող։ Հայրապետյանը այն լրագրողի կարևոր հատկություն էր համարում. խոսքը երբեմն պետք է դիմադրություն առաջացներ։

Նա բարձր էր գնահատում հեղինակներին, որոնք իրենց սիրելի հերոսին չեն փրկում։ Օրինակ էր բերում Թումանյանի «Գիքորը»։ Հեղինակի խղճահարությունը պատմության ընթացքը չէր փոխում։ Գիքորը տուն չէր վերադառնում։ Գրողը չէր մտնում պատումի մեջ՝ իր ձեռքով վերջաբանը մեղմելու համար։

2017-ին համալսարանի «Բանբեր» հանդեսի 167-րդ էջում տպագրվեց Հայրապետյանի «Կյանքով պայմանավորված ստեղծագործություն» հոդվածը՝ Դոստոևսկու ծննդյան 195-ամյակի առիթով։ Էջի վերևում նրա անունն էր, կողքին՝ Ռուս-Հայկական համալսարանը։ Հեղինակի կարճ տեղեկանքում դեկանի պաշտոն չկար։ Գրված էր՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ռուս և համաշխարհային գրականության ու մշակույթի ամբիոնի դասախոս։

Հոդվածում նա նորից «Կարամազով եղբայրների» էջերում էր։ Նայում էր ողբերգականի ու զավեշտականի կցմանը, հավատքին, մարդու վարքին։ Բանակում մեկ-երկու ամիս կարդացած նույն գիրքը տասնամյակներ անց նա շարունակում էր քննել մենագրության, հոդվածի ու դասախոսության մեջ։

Համալսարանի ոսկե մեդալը սահմանվել էր 2010-ին՝ բուհի ստեղծման և զարգացման գործում առանձնահատուկ ներդրում ունեցած աշխատակիցների համար։ 2021-ի մահախոսականը գրեց, որ Հայրապետյանը մեդալ է ստացել երկարամյա աշխատանքի և լրագրության ֆակուլտետի ստեղծման ու զարգացման մեջ անձնական ներդրման համար։ Պարգևատրման օրը չնշվեց։ Չկային ծննդյան տարեթիվը, մահվան պատճառը, երկար կենսագրությունը։ Մնացել էին պաշտոնը, աշխատանքի տարիները, գրքերը, հոդվածները, դասընթացները։

Համալսարանի կառուցվածքը հետո փոխվեց։ Ֆակուլտետներին փոխարինեցին ինստիտուտները։ Ժուռնալիստիկայի ուղղությունը մտավ Մեդիայի, գովազդի և կինոյի ինստիտուտի կազմի մեջ՝ լրագրության, ստեղծարար արդյունաբերությունների, կինոյի և հեռուստատեսության ամբիոններով։ 1999-ի ընդունելության ցուցակի մեկ բառը դարձել էր մեծ համակարգ։

Ռաֆայել Հայրապետյանի մահվան էջը այդ համակարգից առանձնացրել էր հինգ առարկա։ Առաջին տողում «Գործնական ռուսերենն» էր։ Հետո գալիս էին գրականությունը, հրապարակախոսությունը, լրագրության պատմությունը։ Վերջին տողում մնացել էր՝ «Գրական ընթերցումներ»։