Մեծ ողբերգություն Նեպալում. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը սարսափելի սողանքի պատճառների և հետևանքների մասին

Ռասուվայում այդ առավոտ հորդառատ անձրև չէր եղել։ Լհենդեի վերևում փլված սառույցն ու ժայռը փակել էին գետը։ Երբ բեկորային պատնեշը ճեղքվեց, ցեխով ու քարով ծանրացած ջուրը իջավ դեպի սահման, քանդեց անցակետը, գյուղերն ու հիդրոկայանները։ Օգոստոսի 26-ի ուշ երեկոյան Նեպալում հաստատված էր 95 զոհ։ Կապից դուրս մնացած ճանապարհորդների թիվը հասել էր 484-ի։

Օգոստոսի 26-ի առավոտյան Տիբեթի Գիրոնգ սահմանային անցակետի անշարժ տեսախցիկը դեռ աշխատում էր։ Ճանապարհին կանգնած մարդիկ հանկարծ շրջվեցին ու վազեցին։ Մի քանիսը վազելիս հետ նայեցին։ Մեքենաները մնացին շենքերի դիմաց։ Հովտի խորքից եկավ շագանակագույն ալիք՝ ջուր, քար, սառույց, ծառ, հող։ Այն անցավ ճանապարհի լայնքով, հարվածեց շինություններին, շրջեց մեքենաները։ Պատկերը փակվեց ցեխով։

Առաջին տեսանյութերը տարածվեցին «սողանք» անունով։ Արբանյակային պատկերները պատմում էին ավելի երկար շղթայի մասին։ Երեկոյան Նեպալի հիդրոլոգիայի և օդերևութաբանության վարչությունը Չինաստանից ստացավ աղետից առաջ ու հետո արված նկարները։ Միտերի կամրջից մոտ քսան կիլոմետր վերև երևում էին սառույցի փլուզումը, ժայռաբեկորների շարժումը և գետի վրա առաջացած արգելքը։ Բեկորների հետևում ժամանակավոր լիճ էր գոյացել։ Ջուրը կուտակվել էր, ճեղքել պատնեշը և լցվել Լհենդե։ Այնտեղից հոսքը մտել էր Բհոտե Կոշի, ապա՝ Տրիշուլի։ Պատկերները ցույց էին տալիս ճանապարհը։ Պատճառների ամբողջական պատկերը դեռ չկար։

Ռասուվայում նախորդ գիշերն ու առավոտը հորդառատ անձրև չէին գրանցել։ Տիբեթի կողմում տեղումներ կային, բայց նեպալյան հատվածի եղանակը չէր բացատրում գետի հանկարծակի բարձրացումը։ Առավոտյան 8։37-ին ԱՄՆ երկրաբանական ծառայությունը Տիբեթում՝ Գոսայկունդայից մոտ 47 կիլոմետր հյուսիս, գրանցեց 4.4 մագնիտուդով երկրաշարժ։ Տեսախցիկի ժամադրոշմը մոտ յոթ րոպե ուշ էր։ Նեպալի արտգործնախարարը խորհրդարանում հիշատակեց հնարավոր կապը։ Սառցագետները չշտապեցին։ Ցնցումը կարող էր շարժել արդեն անկայուն զանգվածը։ Կարող էր պարզապես տեղի ունենալ նույն ժամին։ Ստուգվում էր նաև սառցադաշտային լճի ճեղքման վարկածը։ Պատասխանի համար պետք էին նոր արբանյակային պատկերներ և մուտք մի վայր, ուր ճանապարհն այլևս չէր հասնում։

Ալիքը սահմանը հատեց առավոտյան մոտ իննին։ Առաջին հարվածը ստացան Ռասուվագադին ու Տիմուրեն։ Ջուրը քանդեց ոստիկանության կետերը, մաքսային շենքերը, տները, հյուրատներն ու բեռնային հրապարակները։ Մետաղական կամուրջը թեքվեց և կորավ հոսքի մեջ։ Մեքենաները պտտվում էին ջրի վրա ու գնում ներքև։ Սյաֆրուբեսիի շուկան ծանր վնասվեց։ Գետի եզրին կանգնած մի քանի տան պատերը բացվել էին։ Սենյակները դրսից երևում էին։

Շրջանի ղեկավարները փորձեցին ուղղաթիռներ հասցնել Տիմուրե։ Օդաչուները վայրէջքի տեղ չգտան։ Հարթակը տարել էր ջուրը։ Մոտեցնող ճանապարհները կտրված էին։ Գետը բարձրացել ու լայնացել էր։ Վերևից բնակավայրը դժվար էր ճանաչել։ Մարդկանց դուրս էին բերում այնտեղից, ուր հնարավոր էր ուղղաթիռ նստեցնել կամ հողափոր մեքենա հասցնել։ Բանակի ուղղաթիռները օրվա ընթացքում տեղափոխեցին 85 մարդու, մասնավոր ընկերությունների օդանավերը՝ ևս 29-ի։ Տրիշուլիի ափին վիրավորներին նստեցնում էին հողափոր մեքենայի լայն շերեփի մեջ և այդպես անցկացնում ցեխի վրայով։

Անունները դանդաղ էին հավաքվում։ Կեսօրին 384 ճանապարհորդ համարվում էր անհետ կորած։ Երեկոյան Նեպալի զբոսաշրջության խորհուրդը հրապարակեց 403 անուն՝ 341 օտարերկրացի և 62 նեպալցի։ Ժամը 21։05-ին վարչապետի գրասենյակը տվեց նոր թիվ՝ 391 օտարերկրացի, 93 նեպալցի, ընդհանուր՝ 484 մարդ։ Հաղորդագրությունը չէր պարզաբանում, թե ինչպես էր կազմվել այդ ցուցակը և ինչպես էր այն համադրվում նախորդի հետ։ 403 հոգանոց տարբերակում կային Հնդկաստանի 133, Միացյալ Նահանգների 47, Ավստրալիայի 34, Մեծ Բրիտանիայի 33 և Կանադայի 24 քաղաքացիներ։ Մյուս անունների կողքին գրված էին Մալայզիա, Հարավային Աֆրիկա, Ուկրաինա, Սինգապուր, Նոր Զելանդիա, Ճապոնիա, Իսպանիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իռլանդիա, Նիդերլանդներ։ Սրանք զոհվածների անուններ չէին։ Կապը կտրված էր։ Ճանապարհները փակ էին։ Տուրիստական ընկերությունների ցուցակները կազմվել էին տարբեր ժամերի։ Մարդկանց մի մասը կարող էր ապահով տեղում լինել։ Մյուսների վերջին հայտնի հասցեն արդեն ջրի տակ էր։

Օգոստոսի վերջը այդ ճանապարհին մարդաշատ շրջան է։ Հնդիկ ուխտավորները Ռասուվայով գնում էին Տիբեթի Կայլաշ լեռ և Մանսարովար լիճ։ Նեպալցիները բարձրանում էին Գոսայկունդա՝ Ջանայ Պուրնիմայի տոնին։ Նրանք հանդիպել էին նույն հյուրատներում, ավտոբուսներում ու անցակետի հերթերում։ Զբոսաշրջության խորհրդի առաջին ցուցակում Գոսայկունդայի երթուղու հետ կապվում էր 62 նեպալցի։ Կառավարության ուշ հաշվարկում նրանց թիվը դարձավ 93։ Անհետ կորած ուժայինների առանձին ցուցակում 85 անուն կար՝ 44 զինծառայող, 28 ոստիկան, 13 զինված ոստիկանության ծառայող։ Կապից դուրս էր մնացել հիդրոէներգետիկ նախագծերի 60 և բանկերի 26 աշխատակից։ Հարավային Կորեան որոնում էր Վերին Տրիշուլի–1 նախագծում աշխատող իր ութ քաղաքացիներին։ Այս թվերը հնարավոր չէր պարզապես գումարել։ Ցուցակներում համընկնումները դեռ չէին ստուգվել։

Գետի երկայնքով կանգնեց նաև աշխատանքը։ Բհոտե Կոշիի ու Տրիշուլիի վրա գործող կամ կառուցվող հիդրոէլեկտրակայանները դադարեցին աշխատել։ Ենթակայանները ջրի տակ անցան, հաղորդման գծերը կտրվեցին։ Ինը բանկային մասնաճյուղ քշվեց կամ ծանր վնասվեց։ Չինաստանի հետ առևտուր սպասարկող մաքսային անցակետը կորցրեց ճանապարհն ու պահեստային տարածքները։ Վարչապետի գրասենյակի երեկոյան տվյալով ավերվել կամ վնասվել էր 19 ավտոմոբիլային կամուրջ և շուրջ 40 կիլոմետր ճանապարհ։ Կատմանդուում այդ թվերը մտնում էին հաղորդագրությունների մեջ։ Ռասուվայում մարդիկ դեռ նայում էին գետի կողմը՝ հասկանալու համար, թե հարևան տունը մնացե՞լ է, թե ոչ։

Բհոտե Կոշիից ալիքը մտավ Տրիշուլի։ Սյաֆրուբեսիից հետո հասավ Բետրավատի, Մայլունգ, Սալետար, Շանտիբազար, Տրիշուլի և Բատար։ Կեսօրից հետո ջուրը Դհադինգի Գալչի հատվածում էր։ Նուվակոտում փրկարարները ափից վերցնում էին ցեխով ծածկված մարդկանց։ Շենքերի երկրորդ հարկերին ցեխի գիծ էր մնացել։ Ծառերի ճյուղերից ու լարերից կախված էր գետի բերած աղբը։ Ջրաբանական ծառայությունները ներքևի բնակավայրերին ուղարկեցին ավելի քան 200 հազար հեռախոսային նախազգուշացում։ Մի քանի չափիչ կայան վնասվել էր։ Տվյալների հոսքը կտրվել էր այն ժամերին, երբ պետք էր հաշվել գետի հաջորդ բարձրացումը։

Տրիշուլին միանում է Նարայանիին և Հնդկաստան է մտնում Գանդակ անունով։ Լեռներից եկած նախազգուշացումը հասավ Բիհար ու Ուտար Պրադեշ։ Բիհարի վեց շրջաններում մոտ հինգ հազար մարդ դուրս բերվեց ափամերձ բնակավայրերից։ Պատրաստվում էին տեղափոխել ևս մի քանի հազարին։ Առավոտյան սահմանային տեսախցիկում երևացած ալիքը մի քանի ժամ անց հարթավայրերում տարհանման հրաման էր դարձել։

Գիրոնգի չինական կողմում ցեխը կտրել էր ճանապարհները, հոսանքն ու կապը։ Անօդաչու սարքի առաջին դիտարկումից հետո փրկարարները հայտնեցին, որ անցակետ տանող բոլոր ճանապարհները ծանր ավերված են։ Տարածք ուղարկվեցին հարյուրավոր մարդիկ, ինժեներական մեքենաներ և որոնողական շներ։ Չինաստանի պետական հեռուստատեսությունը երեկոյան հաղորդեց երեք զոհի և 265 անհետացածի մասին։ Այդ թիվը առանձին էր Նեպալի փոփոխվող ցուցակներից։ Նույն ալիքի երկու կողմերում որոնումները գնում էին տարբեր վարչական համակարգերով, կտրված կապով և իրար չհամընկնող հաշվարկներով։

Երեկոյան Նեպալի վարչապետի գրասենյակը յոթ շրջաններում հաստատել էր 95 զոհ։ Առնվազն 63 վիրավոր բուժվում էր տեղական հիվանդանոցներում և Կատմանդուում։ Երկու երկրների հրապարակած տվյալներով զոհերի ընդհանուր թիվը հասնում էր առնվազն 98-ի։ Փրկարարները դեռ չէին մտել բոլոր բնակավայրերը։ Վերևում մնացած արգելքը կարող էր նորից ջուր պահել։ Մասնագետները չէին բացառում երկրորդ ալիքը։ Տիբեթի կողմում անձրևը շարունակվում էր։ Ներքևի բնակիչներին ասում էին՝ գետի ափ չվերադառնալ։

Լհենդեն նույն ճանապարհով անցել էր 2025 թվականի հուլիսի 8-ին։ Տիբեթի սառցադաշտի մակերեսին գոյացած լիճը դատարկվել էր գետի մեջ։ Առնվազն ինը մարդ զոհվել էր, շուրջ երկու տասնյակը՝ անհետ կորել։ Ջուրը տարել էր Բարեկամության կամուրջը, նոր ներմուծված էլեկտրական մեքենաները, ճանապարհներն ու հիդրոէներգետիկ ենթակառուցվածքները։ Առևտուրը ամիսներով կանգնել էր։ Նեպալն ու Չինաստանը հետո հայտարարեցին, որ սահմանային շրջանները պետք է իրական ժամանակում փոխանակեն սառցադաշտային լճերի տվյալներն ու նախազգուշացումները։ Նեպալցի պաշտոնյաները պատմել էին, որ 2025-ի հեղեղից մեկ ժամ առաջ ստացած լուրը թույլ էր տվել մարդկանց հեռացնել ափից։ Ազգային մակարդակի համաձայնագիրը չստորագրվեց։ Հարցը կրկին բարձրացվել էր Նեպալի արտգործնախարարի՝ 2026 թվականի մայիսյան Չինաստան այցի ժամանակ։ Օգոստոսի 26-ին միասնական գործող մեխանիզմ չկար։

Տասնչորս ամիս անց նույն գետի ափին հաշվում էին 95 զոհի և հարյուրավոր անհետացածների։ Դեռ հայտնի չէր, թե ինչ ազդանշան էր հասել Նեպալ մինչև Գիրոնգի տեսախցիկում մարդկանց վազելը, և արդյոք որևէ սարք գրանցել էր Լհենդեի ժամանակավոր փակվելը։ 2026 թվականի տարածաշրջանային հաշվարկով Հինդու Քուշ–Հիմալայների սառցադաշտերի սառույցի կորստի արագությունը 2000 թվականից հետո կրկնապատկվել էր։ Այդ թիվը չէր ասում, թե օգոստոսի 26-ի առավոտյան առաջինը շարժվել էր ցնցո՞ւմը, սառո՞ւյցը, ժա՞յռը, թե լճի ջուրը։ Պատասխանը մնացել էր լեռան վերևում՝ ամպերի տակ։

Երեկոյան ավելի քան 200 հազար հեռախոս արդեն ստացել էր գետի մասին հաղորդագրությունը։ Վերևի վնասված չափիչ կայաններից մի քանիսը լռել էին։ Տիմուրեի ուղղաթիռային հարթակը քարտեզի վրա դեռ նշված էր։ Գետնի վրա այն չկար։ Օդաչուները շարունակում էին պտտվել հովտի վրա՝ վայրէջքի տեղ փնտրելով։ Ներքևում Տրիշուլին բերում էր փայտ, տանիքի թիթեղներ, մեքենաների կտորներ և թանձր ցեխ։ Կապից դուրս մնացածների ցուցակը դեռ երկարում էր։