Հուլիսին Ալիևը հայտարարեց, որ Ռուսաստանի հետ ամեն ինչ կարգավորվել է, հինգ շաբաթ անց Մոսկվայի ադրբեջանական համայնքի ղեկավարը կորցրած անձնագրով հեռացավ երկրից

24 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

2026 թվականի օգոստոսի 17-ին ծառայողական մեքենան կանգնեց մոսկովյան օդանավակայանի տերմինալի մոտ։ Դուռը բացվեց։ 51-ամյա Բախտիյար Հասանովը իջավ ու քայլեց ներս։ Նրան բերել էին օտարերկրացիների ժամանակավոր պահման կենտրոնից՝ Ադրբեջան արտաքսելու համար։ Հունիսին ձերբակալել էին։ Դատարանը մերժել էր արտաքսման որոշման դեմ նրա բողոքը։ Ռուսաստանի քաղաքացիությունը դադարեցվել էր դեռ 2025-ին։ Հրապարակված նյութերից չէր երևում, թե օրենքի որ կետով։ Տեսանյութում երևում էր որոշման վերջին քայլը՝ չվերթը սպասում էր։

Երկու տարի առաջ Հասանովը խոսում էր բոլորովին ուրիշ դիրքից։ Նա Մոսկվայի ադրբեջանցիների ազգային-մշակութային ինքնավարության խորհրդի նախագահն էր, Մոսկվայի կառավարության ազգամիջյան հարցերի խորհրդի և մայրաքաղաքի ոստիկանության հասարակական խորհրդի անդամ։ 2024-ի մարտին պատմել էր, որ Սախարովոյի կենտրոնի ղեկավարության հետ կապ է հաստատել այնտեղ արտաքսման սպասող ադրբեջանցիներին արագ օգնելու համար։ Նույն հարցազրույցում թվարկել էր ոստիկանության ու քաղաքային վարչությունների հետ արած աշխատանքը՝ կանխված սադրանքներ, երիտասարդների շրջանում ազգայնական ու կրոնական ծայրահեղական խմբերի ակտիվության մասին փոխանցված նախազգուշացումներ, մեղմված ազգամիջյան վեճեր։ Օգոստոսյան կադրում այդ կենսագրությունից մնացել էր մեքենայի բաց դուռը։

Նույն օրը Բաքվի գլխավոր դատախազության հաղորդագրությունում հայտնվեց երեք ռուսական անուն՝ Իվան Կնյազև, Սեմյոն Ուրալով, Ալեքսեյ Չադաև։ Նրանց հեռակա մեղադրանք ներկայացվեց, դատարանը կալանքի որոշում կայացրեց, սկսվեց միջազգային հետախուզման ընթացակարգը։ Կնյազևը «Մոսկվա 24»-ի հաղորդավար էր։ Ուրալովը ներկայանում էր որպես քաղաքական խորհրդատու և մեդիա փորձագետ։ Չադաևը հեռուստալրագրող էր ու Ռուսաստանի տրանսպորտի նախարարի խորհրդականը։

Գործի հիմքում «Ըմբռնման մաքրություն» անունով յութուբյան հաղորդման հուլիսի 14-ի և օգոստոսի 13-ի թողարկումներն էին։ Բաքվի քննչական ձևակերպմամբ՝ երեք տղամարդիկ խոսել էին Ադրբեջանի դեմ բռնի միջոցների, երկրի սահմանադրական կարգի հարկադիր փոփոխության, տարածքային ամբողջականության խախտման և ազգային թշնամանքի մասին։ Օգոստոսյան թողարկման մեջ քննիչները տեսել էին որոշ մարդկանց ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիք և նպատակային վերացման կոչ։ Մեղադրանքի հոդվածները վերաբերում էին ահաբեկչության հրապարակային կոչերին, պետության դեմ ուղղված կոչերին ու ազգային ատելության հրահրմանը։ Փորձագիտական եզրակացության ամբողջական տեքստը դատախազությունը չհրապարակեց։ Այն գործընկեր պետություններից պահանջեց գտնել ու Ադրբեջանին հանձնել մեղադրյալներին և հայտարարեց Ինտերպոլի ուղիներով հետախուզում կազմակերպելու մասին։

Օգոստոսի 17-ը չորս անունները դրեց կողք կողքի։ Գործերը տարբեր ժամանակ էին սկսվել։ Հասանովի քաղաքացիությունը դադարեցվել էր 2025-ին, նրան ձերբակալել էին 2026-ի հունիսին։ Երեք ռուսաստանցիների գործը վերաբերում էր հուլիսյան ու օգոստոսյան եթերներին։ Ուղիղ փոխանակում հաստատող որևէ հրապարակված որոշում չկար։ Մոսկվայի գործով համայնքի ղեկավարն այլևս ռուսական անձնագիր չուներ։ Բաքվի գործով երեք ռուսաստանցիների նկատմամբ հեռակա կալանք էր ընտրվել, և Ադրբեջանը պահանջում էր նրանց իրեն հանձնել։

Հինգ շաբաթ առաջ Շուշայում բառերը հանգիստ էին։ Հուլիսի 13-ին Իլհամ Ալիևը համաշխարհային մեդիաֆորումի բեմից ասաց, որ Ռուսաստանի հետ դժվար շրջանն անցյալում է, հարաբերությունները լիովին կարգավորվել են։ Նա թվարկեց կառավարությունները, արտգործնախարարությունները, միջկառավարական հանձնաժողովներն ու նախագահական վարչակազմերը։ «Ամեն ինչ լավ է ընթանում»,— ասաց Ալիևը։

Օգոստոսի 18-ին Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարություն կանչվեց Ռուսաստանի դեսպան Միխայիլ Եվդոկիմովը։ Նրա առջև դրեցին երեք ամսաթիվ՝ օգոստոսի 7, 13 և 16։ Առաջինը «Սպուտնիկ» ռադիոյի եթերն էր, որտեղ հնչել էր պնդում, թե Ադրբեջանի ղեկավարությունը Ռուսաստանի «ահաբեկիչների և ծայրահեղականների ցուցակում» է։ Երկրորդը Ուրալովի յութուբյան թողարկումն էր։ Երրորդը՝ «Սպաս» հեռուստաալիքի մեկնաբանությունները։ Բաքուն պահանջեց շտապ միջոցներ ձեռնարկել սպառնալիքների, վիրավորանքների և Ադրբեջանի ներքին քաղաքական գործընթացներին միջամտելու կոչերի դեմ։

Մարիա Զախարովան ասաց, որ երեք ռուսաստանցիների խոսքերը մասնավոր անձանց կարծիքներ են և Մոսկվայի դիրքորոշումը չեն արտահայտում։ Նա հիշեցրեց 2022 թվականի փետրվարի 22-ին ստորագրված դաշնակցային փոխգործակցության հռչակագիրը, խոստացավ անհրաժեշտության դեպքում պաշտպանել Ռուսաստանի քաղաքացիների օրինական իրավունքները և առաջարկեց տեղեկատվական վեճերի շուրջ խորհրդակցություններ անցկացնել։ Այդ «մասնավոր անձանցից» մեկը դեռ նախարարի խորհրդական էր։ Երեկոյան Ալեքսեյ Չադաևը հայտարարեց, որ հեռանում է պաշտոնից, որպեսզի իր ելույթները չխանգարեն պետական աշխատանքին։ Վերջում հիշեցրեց՝ տրանսպորտի նախարարությունը շարունակում է «Հյուսիս–Հարավ» միջանցքի ծրագրերը, այդ թվում՝ Ադրբեջանի հետ։

2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Բաքվից Գրոզնի թռչող «Ադրբեջանական ավիաուղիների» «Էմբրաեր 190»-ը վնասված վիճակում անցավ Կասպից ծովը և ընկավ Ակտաուի մոտ։ Ինքնաթիռում 67 մարդ կար։ 38-ը զոհվեց։ 29-ը փրկվեց։ Երեք օր անց Վլադիմիր Պուտինը ներողություն խնդրեց, որ ողբերգական միջադեպը տեղի էր ունեցել Ռուսաստանի օդային տարածքում։ Պատասխանատվությունը ուղիղ չընդունեց։ Հաջորդ օրը Ալիևը հրապարակեց Բաքվի պահանջները՝ ներողություն, մեղքի ընդունում, պատասխանատուների պատիժ և փոխհատուցում պետությանը, տուժած ուղևորներին ու անձնակազմին։

2025-ի հոկտեմբերին Պուտինը Դուշանբեում արդեն խոսեց ռուսական հակաօդային պաշտպանության երկու հրթիռի մասին, որոնք պայթել էին օդանավից մի քանի մետր հեռու։ Նա հիշատակեց ուկրաինական անօդաչուները, տեխնիկական խափանումները, փոխհատուցումն ու իրավական գնահատականը։ Բաքուն այդ խոստովանությանը սպասել էր ավելի քան ինը ամիս։

2025 թվականի հունիսի 27-ի վաղ առավոտյան ուժայինները մտան Եկատերինբուրգի ադրբեջանցիների ավելի քան տասը հասցե։ Մոտ հիսուն մարդ բերման ենթարկվեց հին սպանությունների գործերով։ Դրվագները հասնում էին 2001, 2010 և 2011 թվականներ։ Ռուսական քննչական վարկածում կային պատվերով սպանություններ, կազմակերպված խումբ և բիզնես վեճեր։ Ձերբակալված Սաֆարով եղբայրներից երկուսը՝ Զիյադինը և Հուսեյնը, մահացան։

Ռուս քննիչների առաջին հաղորդագրությունը մեկի մահը կապեց սրտային անբավարարության հետ։ Երկրորդի պատճառը դեռ պարզվում էր։ Մարմինները տեղափոխեցին Ադրբեջան։ Բաքվի դատաբժշկական նկարագրության մեջ կային բազմաթիվ բութ վնասվածքներ, կոտրված կողեր, հետվնասվածքային և արյունահոսական շոկ։ Կալանավորվածներից մեկը հետո պատմեց, որ մարդկանց մոտ մեկ ժամ ծեծել են, աթոռներով հարվածել ու էլեկտրահարել։ Այդ վկայությունը անկախ դատական քննությամբ հաստատված չէր։ Երկու պետությունների փաստաթղթերը նույն երկու մարմինների վրա տարբեր բառեր գրեցին։

Բաքուն կանչեց ռուս դիվանագետին, չեղարկեց ռուսական մշակութային միջոցառումները և խոշտանգման ու սպանության գործ բացեց։ Հունիսի 30-ին ոստիկանները մտան «Սպուտնիկ Ադրբեջան»-ի գրասենյակ։ Ղեկավար Իգոր Կարտավիխն ու գլխավոր խմբագիր Եվգենի Բելոուսովը ձերբակալվեցին տնտեսական բնույթի մեղադրանքներով։ Դատարան տարվող ռուսաստանցիների դեմքերին կապտուկներ կային։ Բաքվում այլ ռուս քաղաքացիներ էլ կալանավորվեցին կիբերհանցագործության և թմրանյութերի գործերով։ Կարտավիխն ու Բելոուսովը ամիսներ անց ազատ արձակվեցին և վերադարձան Ռուսաստան՝ Պուտին–Ալիև շփումներից հետո։ Եկատերինբուրգում հին սպանությունների գործերով քննությունն ու դատավարությունները շարունակվեցին։

Մոսկվայի մարզում Էլշան Իբրահիմովի քաղաքացիությունը դադարեցնելու որոշումը թվագրված էր 2025-ի հունիսի 18-ով՝ Եկատերինբուրգի գործողությունից ինը օր առաջ։ Հիմքում նշված էին ազգային անվտանգությանը սպառնացող գործողությունները։ Նա Ռուսաստանում ապրում էր 1997-ից։ 2018-ից ղեկավարում էր Մոսկվայի մարզի ադրբեջանական ազգային-մշակութային ինքնավարությունը։ Նույն թվականին եղել էր նահանգապետ Անդրեյ Վորոբյովի վստահված անձը ընտրություններում։ Հուլիսի 9-ին Շերեմետևոյի «Ս» տերմինալում նկարահանված կադրերում Իբրահիմովը գրանցվում էր Բաքվի չվերթին և խնդրում էր թույլ տալ հանգիստ մեկնել։ Նրա փաստաբանն ընդգծեց՝ որոշումը նախորդել էր երկու երկրների հունիսյան բախմանը։

Հուլիսի 1-ին Եկատերինբուրգի «Բաքու Պլազա» համալիրի մոտ կանգնեցրին Շահին Շիխլինսկու «Մերսեդեսը»։ Դիմակավորված մարդիկ շրջապատեցին մեքենան ու կոտրեցին ապակին։ Ղեկին նրա որդին՝ Մութվալին էր։ Մեքենայի շարժման պահին ոստիկան վնասվածք ստացավ։ Այդ դրվագը դարձավ առանձին քրեական գործ։ Շիխլինսկուն ավելի ուշ կալանավորեցին հին սպանությունների քննության շրջանակում։ 2026-ի մարտի 5-ին նրան դատապարտեցին 22 տարվա ազատազրկման՝ սպանության և սպանության փորձի գործով։ Ապրիլին ոստիկանների նկատմամբ բռնության գործով ընդհանուր ժամկետը հասցվեց 24 տարվա։ Որդին ստացավ ութ տարի։ Երկուսն էլ մեղքը չընդունեցին։

2025-ի օգոստոսին Ռուսաստանի քաղաքացիությունը կորցրեց Չելյաբինսկի ադրբեջանական համայնքի ղեկավար Արշադ Խանքիշիևը։ 2026-ի հուլիսին նույն որոշումը հասավ Սամարայի ադրբեջանական համայնքի ղեկավար Շիրվան Քերիմովին, երբ նա արդեն Ադրբեջանում էր։ Քերիմովի գործի ամբողջական հիմնավորումը չհրապարակվեց։ Ազգանունները փոխվում էին։ Թղթապանակների վերջում կրկնվում էին նույն բառերը՝ քաղաքացիության դադարեցում, մուտքի արգելք, ձերբակալություն, դատարան, օդանավակայան։

2025-ի հուլիսի 31-ին ստորագրված փոփոխություններով ձեռքբերովի քաղաքացիությունը դադարեցնելու հիմքերի ցանկը հասավ ավելի քան ութսուն կետի։ Այնտեղ կային սպանություն, ահաբեկչական ու ծայրահեղական բնույթի հանցագործություններ, ապօրինի միգրացիայի կազմակերպում, պետական անվտանգությանը վերաբերող արարքներ։ Հասանովի, Քերիմովի և մի շարք այլ համայնքային ղեկավարների հրապարակային գործերում այդ երկար ցանկից ընտրված կոնկրետ կետը հաճախ չէր երևում։ Փաստաթղթերից դուրս մնում էր հիմնավորումը։ Անձնագիրը դադարում էր աշխատել։

Հասանովը 2022-ի հուլիսին ընտրվել էր Մոսկվայի ադրբեջանական ինքնավարության ղեկավար։ Նրա ընտրության մասին գրել էր նաև մայրաքաղաքի պաշտոնական հարթակը։ 2024-ին նա իրեն ներկայացնում էր որպես Ռուսաստանի քաղաքացի և ադրբեջանցի, խոսում Պուտինի ու Ալիևի անձնական կապերի, փոխադարձ վստահության ու բարեկամության մասին։ Հարցազրույցի ամենագործնական հատվածը Սախարովոյի մասին էր՝ այնտեղ պահվող մարդիկ, կենտրոնի ղեկավարության հետ կապ, արագ օգնություն։

2026 թվականի օգոստոսի 17-ին նրա ճանապարհը սկսվեց մեկ այլ ժամանակավոր պահման կենտրոնից։ Դատական կատարողների մեքենան կանգնեց օդանավակայանի տերմինալի մոտ։ Քաղաքային խորհուրդները, ոստիկանության հասարակական խորհուրդը, համայնքային ընդունարաններն ու պաշտոնական հանդիպումները կադրում չէին։