Նադի Իսպիրյանը յոթ տարի լիարժեք արձակուրդ չունեցավ, հետո յոթ օրում լիամետրաժ ֆիլմ նկարեց

Խոսրովի արգելոցում Նադի Իսպիրյանին օրական մի քանի ժամ էր տրված։ Լիամետրաժ ֆիլմի ամբողջ նկարահանումը տևեց յոթ օր։ Նա անտառից վերադարձավ պատրաստի ֆիլմով և մի գործով, որ տեսախցիկով չէր լուծվելու՝ մարդկանց ասել, որ այդ ֆիլմը կա։

Խոսրովի անտառում աշխատանքային օրը չէր ավարտվում։ Նկարահանող խումբն այլևս ներսում մնալ չէր կարող։ Արգելոցի կարգը խիստ էր։ Նադի Իսպիրյանի պատմածով՝ վայրի կենդանիների ակտիվության պատճառով իրենք օրական մի քանի ժամ էին աշխատում, հետո դուրս գալիս։ Տեխնիկան տեղադրելու, տեսարանը փորձելու և կադրը ստանալու համար մի քանի ժամ կար։ Լիամետրաժի ամբողջ նկարահանումը՝ յոթ օր։

Ֆիլմի պատմությունն էլ է սեղմված մի սնդուկի շուրջ։ Յագոն ժայռերի մեջ գտնում է Խոսրով Կոտակ արքայի սրտով սնդուկը։ Այդ սիրտը պահում է անտառի կենսական ուժը։ Սնդուկը բացելու համար թագավորական ժառանգի արյուն է պետք։ Յագոն ուզում է տիրել անտառին, բայց նրա նպատակի տակ կորցրած երեխային վերադարձնելու ցանկությունն է։ Նադիին մանկուց հենց այսպիսի չարագործներն էին հետաքրքրում։ Դրական հերոսին արագ էր հասկանում։ Վատ արարքի հետևում փնտրում էր առաջին վիրավորանքը, կորուստը, այն օրը, երբ մարդու ընթացքը շեղվել էր։

«Խոսրովի սիրտը» ներկայացվեց 2026 թվականի մայիսի 27-ին, Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնում։ Նադին ֆիլմի ռեժիսորն էր, սցենարիստն ու պրոդյուսերը։ Առաջին տասնհինգ րոպեն անցնում է արգելոցի բնության և պատմության միջով։ Հետո զբոսավարի խոսքը նահանջում է։ Բացվում է հեքիաթը։ Ներկայի մարդիկ հասնում են չորրորդ դարի կերպարներին, իսկ անտառը ստանում է իր գաղտնիքը։ Նադին նույն ֆիլմում միացրել է արկած, կատակերգություն, թրիլեր, հեքիաթ և ֆենթեզի։ Այդ հինգ ժանրից յուրաքանչյուրը ժամանակ ու տեխնիկա էր պահանջում։ Նկարահանման յոթ օրն արդեն հաշված էր։

Նադիի խոսքով՝ ֆիլմը նկարահանվել է իր միջոցներով և Տյումենում ապրող Աբրամ Օվեյանի աջակցությամբ։ Նրան բնութագրում է որպես բարի ու արձագանքող մարդ։ Օվեյանը երկար տարիներ ղեկավարում է տեղի հայկական համայնքային կառույցը և հայտնի է բարեգործական ծրագրերով։ Նադին պետական մրցույթի, դրամաշնորհի կամ մերժման մասին չի պատմում։ Նրա նկարագրած արտադրական հաշվարկում պետական հաստատության անուն չկա։

2021 թվականի հունիսի 30-ին ընդունված «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում գրված են ազգային ֆիլմի ստեղծման, տարածման, ցուցադրման և առաջխաղացման աջակցության մասին դրույթներ։ Պետական աջակցության պարտադիրությունն ու շարունակականությունը նշված են որպես քաղաքականության սկզբունք։ Օրենքում կան մրցույթներ, ֆինանսավորման ձևեր, ենթակառուցվածքներ, հանրահռչակում։ Նադիի պատմած հաշվարկը չորս կետ ունի՝ յոթ օր, սահմանափակ ժամեր, սեփական գումար, մասնավոր աջակից։

Նկարահանման օրերին նա մտածել է կադրի, դերասանի, պատմության մասին։ Գովազդը մնացել է վերջում։ Այդ վերջը շուտ եկավ։ Ֆիլմը պատրաստ էր, ցուցադրությունը կազմակերպված, բայց մարդկանց դեռ պետք էր ասել, որ այն գոյություն ունի։ Այդ գործն էլ փող էր ուզում՝ հոլովակներ, հրապարակումներ, հարցազրույցներ, արտաքին գովազդ, կրկնվող հիշեցումներ։ Պրեմիերայի օրերին Նադին արդեն արել էր ռեժիսորի, սցենարիստի և պրոդյուսերի աշխատանքը։ Գովազդը հերթի վերջում էր։ Ուժը՝ նույնպես։

Նադին ասում է՝ մի քիչ վիրավորված է։ Նրա դիտարկմամբ՝ Հայաստանում շատերը նախ հարցնում են դերասանի անունը, հետո՝ ֆիլմի պատմությունը։ Ծանոթ դեմքը տոմսի ապահովագրությունն է։ Անհայտ անունը ռիսկ է, իսկ տոմսի գումարը շատերի համար փորձարկման գին չէ։ Նադին դա հասկանում է։ Բայց ուզում է տեսնել այն մարդուն, որը դահլիճ կմտնի պատմության համար, նոր անուն բացելու հետաքրքրությունից, իր երկրում նկարահանված անծանոթ ֆիլմին մեկ երեկո տալու պատրաստակամությամբ։

Այդ ցանկության խորքում կա մի երեխա, որին ընտանիքում «արմավենիով հրաշք» էին ասում։ Մազերը վերևում էին հավաքում, փունջը կանգնում էր գլխավերևում։ Նա գերդաստանում իր սերնդի առաջին երեխան էր։ Երես էին տալիս, հյուրերի առաջ պարելու և փոքր տեսարաններ խաղալու առիթ էին տալիս։ Նրան դուր էր գալիս ուշադրությունը։ Ավելի երկար հիշում էր այն վայրկյանը, երբ մեծերը լռում էին ու սպասում հաջորդ շարժմանը։

Ինը տարեկանում տեսախցիկ ստացավ։ Տանը հայրը տեսաերիզով ֆիլմ էր միացնում ու բացատրում կերպարների քայլերը։ Նադին փորձում էր պատկերացնել կադրից առաջ և հետո եղածը։ Դպրոցական տարիներին ծնողները խիստ էին վերահսկում նրան։ Ազատ տեղը գտավ պատմվածքների մեջ։ Նրա հերոսուհին գնում էր այնտեղ, ուր ինքը չէր կարող գնալ, խոսում էր մարդկանց հետ, որոնց չէր կարող հանդիպել։ Դասերից հետո շտապում էր տուն։ Ինքն էլ չգիտեր՝ հաջորդ էջում ինչ է լինելու։

Հինգերորդ դասարանում ծնողները նրան տարան Նատալյա Կրաչկովսկայայի կինոդպրոցի դերաբաշխման փորձարկմանը։ Հետո նա ցանկացավ ընդունվել Կինեմատոգրաֆիայի համառուսաստանյան պետական ինստիտուտ։ Ընտանիքը հեռու չուղարկեց։ Նադին ընդունվեց Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի խաղարկային կինոյի ռեժիսուրայի բաժին։ Ուսանող էր, երբ արդեն գնում էր դերաբաշխումների, նկարահանվում և կուրսային աշխատանքի փոխարեն գրեթե լիամետրաժ ֆիլմ էր բերում։

Նադիի առաջին լիամետրաժը՝ «Պապարացին», Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնում ցուցադրվեց 2015 թվականի հունվարի 15-ին։ Նա գրել ու բեմադրել էր ֆիլմը և խաղում էր գլխավոր դերը։ Աղջկա անձնական, էրոտիկ լուսանկարները տարածում է նրա ընկերը։ Հանրային նվաստացումից հետո աղջիկը տեսախցիկը շրջում է իրեն նվաստացրած մարդկանց վրա և բացում նրանց գաղտնիքները։ Նկարահանումները տևել էին տասնհինգ օր։ Կարճ տեսանյութերի հարթակները դեռ չէին ղեկավարում հանրային խոսքը։ Մեխանիզմը վաղուց պատրաստ էր՝ վերցնել մասնավորը, կտրել մարդուց և վերադարձնել ամբոխին որպես զվարճանք։

Տասը տարի անց տեսախցիկի մյուս կողմում Նադին էր։ 2025 թվականի ապրիլի 2-ին նա հրապարակավ պատմեց, որ ադրբեջանցի օգտատիրոջ հետ ՏիկՏոկի ուղիղ եթերից հատվածներ են կտրել, փոխել խոսքի իմաստը և տարածել հայկական էջերում։ Հետո եկել են հայհոյանքները, ծաղրը, առցանց հարձակումները։ Սա նրա նկարագրությունն է կատարվածի մասին։ «Պապարացիում» տարածվում էին լուսանկարները։ ՏիկՏոկում բավական էր մի քանի վայրկյան։ Մոնտաժի սեղանն արդեն յուրաքանչյուր հեռախոսի մեջ էր։

2021-ին «Վիրուսը» տեղավորվեց մեկ կնոջ ներսում։ Հերոսուհու մարմինը կոմայի մեջ պառկած է հիվանդանոցում։ Նրա գիտակցությունը փակված է երկնքի ու երկրի միջև եղած տան մեջ։ Անցյալը վերադառնում է հիշողություններով։ Նադին և ֆիլմի մասին գրած կինոմամուլը այն ներկայացրել են որպես մեկ դերասանուհու մասնակցությամբ առաջին հայկական լիամետրաժ ֆիլմ։ Այդ դերասանուհին հենց Նադին էր։

Գաղափարը ծնվել էր համավարակի սկզբում՝ սահմանափակ միջոցներով նկարահանվող պատմության հաշվարկով։ Հետո սկսվեց 2020 թվականի պատերազմը։ Նկարահանումը կանգնեց։ Եղանակը փոխվեց։ Սցենարը վերաշարադրվեց, հերոսուհու ամուսինը գնաց պատերազմ։ Դրսում փակված դռները մտան ֆիլմի կառուցվածքի մեջ։ Մեկ դերասանուհին ստեղծագործական որոշում էր և ծախսերի սահման։ Նույն մարդն իր ուսերին պահում էր պատմությունն ու արտադրությունը։

2024 թվականի փետրվարի 8-ին նույն «Մոսկվա» կինոթատրոնում ներկայացվեց «Թամզարան»։ Գլխավոր հերոսուհին պարուհի է։ Նա անցյալ ունի, նոր սեր է գտնում և բախվում տղամարդու ավանդական ընտանիքին, որը հարս է փնտրում «առանց անցյալի»։ Սյուժեի մեջ կա նաև «կարմիր խնձորի» սովորույթը։ Նադին պատրաստ դատավճիռ չի տալիս։ Պատմությունը թողնում է դահլիճում։ Գլխավոր դերի համար ընտրել էր Աելիտա Գևորգյանին։ Սա նրա առաջին լիամետրաժ աշխատանքն էր։ Նոր դեմք էր, հենց այն տեսակի ընտրությունը, որի համար հետո պետք էր առանձին համոզել հանդիսատեսին։

Կինոթատրոնից հետո «Թամզարան» հայտնվեց Յութուբում և մոտեցավ մեկուկես միլիոն դիտման։ Թիվը ուշ եկավ։ Այդ դիտումները հավաքվեցին արդեն անվճար հարթակում։ Համացանցում փորձի գինը մեկ հպում էր։ Կինոթատրոնում պետք էին տոմսի փող, ճանապարհ, ազատ երեկո և նախնական վստահություն։ Մեկուկես միլիոնը հաջողության թիվ էր։ Դրա կողքին Նադին հիշում էր, որ կինոթատրոնում ֆիլմը նույն լսարանին չէր հասել։

«Խոսրովի սիրտը» այդ փորձից հետո ավելի դժվար ընտրություն էր։ Նադին արդեն գիտեր, թե որ թեմաներն են արագ տարածվում համացանցում։ Նա գնաց արգելոց՝ չորրորդ դար, արքայական սիրտ, ժայռերի մեջ պահված սնդուկ և հատուկ էֆեկտներ նկարելու։ Ժանրային խառնուրդը կարող է անհարթ թվալ։ Առաջին տասնհինգ րոպեն՝ երկար։ Որոշ տեսարաններ՝ տեխնիկապես պակաս հագեցած։ Նադին ինքն է ասում, որ այսօր ֆիլմը կկարճացներ կամ անտառային անցումներում ավելի շատ հատուկ էֆեկտ կավելացներ։ Սեփական փողերով վճարված րոպեն կտրելը հեշտ չէ։ Նա ասում է՝ կկտրեր։

2019-ից 2026-ը, նրա խոսքով, անցել են առանց լիարժեք հանգստի ու ճանապարհորդության։ «Խոսրովի սրտից» հետո նա մեկնել է Մոսկվա՝ քաղաք, որի հետ կապում է մանկության հիշողությունները։ Ուզում էր կանգ առնել, ուժ հավաքել, հասկանալ հաջորդ քայլը։ Մոսկվայում հանդիպում է ստեղծագործական և գործարար շրջանակների մարդկանց, համագործակցության ճանապարհներ փնտրում։ Մի քանի տարի սպասող տասնվեց սերիայանոց նախագիծ ունի։ Ասում է՝ վերադառնալու է Հայաստան և աշխատելու դրա վրա։ Նրա արձակուրդը նորից աշխատանքային օրացույց ունի։

Խոսրովի արգելոցը պետական կարգավիճակ ստացել է 1958 թվականին։ Նրա ավելի հին պատմությունը կապվում է Խոսրով Կոտակի հետ, որը չորրորդ դարում արքունի որսատեղի և պահպանվող անտառ էր հիմնել։ 2026-ի նկարահանման օրերին պահպանության կարգը գործում էր պարզ ու կոշտ։ Ժամը լրանում էր։ Խումբը դուրս էր գալիս։ Հաջորդ օրը Նադի Իսպիրյանին նորից մի քանի ժամ էր տրվելու։ Ժայռերի մեջ սնդուկն էր մնում։ Տեսախցիկը՝ պատյանի մեջ։