Ինչպես «Կրթվելը նորաձև է» շարժումը դեռ չփակված բացվեց ընտանեկան բռնության դեմ նոր արշավը

10 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Սեպտեմբերի 3-ին ԱՐԼԻՍ-ում հայտնվեց N 1294-Լ որոշումը։ Վերնագիրը գրեթե կես էջ էր զբաղեցնում։ Փաթեթում վեց նախագիծ կար՝ ընտանեկան և կենցաղային բռնության մասին օրենքից մինչև Քրեական օրենսգիրք, Քրեական դատավարության օրենսգիրք, «Ոստիկանության մասին» օրենք և Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգիրք։ Կառավարությունը ողջունում էր նախաձեռնությունը, սկզբունքային առարկություն չուներ և երկար շարքով տալիս էր իր տեխնիկական ու գործնական դիտողությունները։ Էջի ներքևում գրված էր՝ «Վարչապետ Ն. Փաշինյան»։ Կողքին՝ «հավաստված է էլեկտրոնային ստորագրությամբ»։

Նույն օրը ներքին գործերի նախարար Արփինե Սարգսյանը կառավարության նիստում ասաց, թե որտեղից էր եկել փաթեթը։ Աննա Հակոբյանի նախաձեռնությամբ սկսվել էր ընտանեկան բռնության դեմ լայն արշավ, նախագծերն էլ մշակվել էին այդ արշավի շրջանակում։ Պաշտոնական հեղինակները երեք իշխանական պատգամավորներն էին՝ Զարուհի Բաթոյանը, Սոնա Ղազարյանը և Ծովինար Վարդանյանը։ Սահմանադրության 109-րդ հոդվածը օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք տալիս է պատգամավորին, խորհրդարանական խմբակցությանը և կառավարությանը։ Վարչապետի կնոջ կամ մասնավոր հիմնադրամի գործադիր տնօրենի անուն այնտեղ չկա։ Նախարարն այդ բացը լրացրեց նիստի ժամանակ՝ Հակոբյանի անունը կապելով նախագծերի հետ։

Հինգ օր անց «Գոլոս Արմենին» հրապարակեց «Կրթությունն այլևս նորաձև չէ․ ինչո՞ւ Հակոբյանը հանկարծ մտահոգվեց ընտանեկան բռնության խնդրով» վերնագրով նյութը։ Տեքստը խոսում էր մեծատառերով։ Աննա Հակոբյանը այնտեղ «Էրատո» էր, Նիկոլ Փաշինյանը՝ «կենակից»։ Արշավի շարժառիթն էլ արդեն գտնված էր՝ ՄԱԿ-ի դրամաշնորհ։ Մեկ թիվ կրկնվում էր՝ 150 միլիոն դոլար։

Փաստաթղթում այդ թիվն ուրիշ բան էր։ Կանանց և աղջիկների նկատմամբ բռնությունը վերացնելու գործողություններին աջակցող ՄԱԿ-ի վստահության հիմնադրամը 2026–2030 թվականների համար 150 միլիոն դոլար ներգրավելու համաշխարհային թիրախ էր սահմանել՝ հինգ տարվա, բազմաթիվ երկրների և կազմակերպությունների համար։ 2025 թվականի մրցույթում մոտ չորս հազար կազմակերպություն 128 երկրից ընդհանուր 2,1 միլիարդ դոլար էր խնդրել։ Բաշխելու համար կար մոտ 20 միլիոն։

Հայաստանում նույն հիմնադրամի վերջին ավարտված խոշոր ծրագրերից մեկը 2022 թվականի օգոստոսից մինչև 2025 թվականի հուլիսը իրականացրել էր «Ընդդեմ կանանց նկատմամբ բռնության կոալիցիան»։ Դրամաշնորհը 500 հազար դոլար էր։ Կոալիցիան այդ ոլորտում տարիների աշխատանք ուներ։

Աննա Հակոբյանի կամ «Իմ քայլը» հիմնադրամի անունով հայտ չկա։ Հրապարակված չէ մրցութային ընտրություն, հաստատված ծրագիր, բյուջե կամ դրամաշնորհային պայմանագիր։ ՄԱԿ-ի համաշխարհային 150 միլիոնը Հայաստանի վարչապետի ընտանիքի բյուջեի հետ կապող որևէ թուղթ նույնպես չկա։ Դրամաշնորհի պատմության մեջ կա թիվ։ Դիմում չկա։

Այդ նույն օրերին ազդեցության հետքը թղթերի վրա էր՝ երեք պատգամավորի անուն, նախարարի խոսք, կառավարության որոշում և վարչապետի ստորագրություն։

Հուլիսի 2-ի տեսանյութում Հակոբյանը պատմել էր երիտասարդ կնոջ մասին։ Ամուսինը ծեծել էր նրան։ Վնասվածքները տեսանելի էին։ Առաջին դեպքը չէր։ Կինը վախենում էր ոստիկանությունից հետո տուն վերադառնալ։ Վախենում էր հաջորդ հարվածից։ Վախենում էր, որ հաղորդումը վտանգը կմեծացնի։ Հակոբյանի փոխանցմամբ՝ իրավապահը նրան հարցրել էր՝ վաղը չե՞ս հրաժարվի ասածից։ Կինը վերջում ընտրել էր մի նախադասություն, որը կապտուկը դարձնում է կենցաղային պատահար․ «Ընկել եմ, սայթաքել եմ»։

Հուլիսի 28-ին արդեն Հակոբյանը խոսեց իր դեմ ուղղված սպառնալիքների մասին։ Ասաց՝ դրանք հասնում են ֆիզիկական հաշվեհարդարի։ Գլխավոր դատախազությունը արձագանքեց։ Հուլիսի 30-ին Քննչական կոմիտեն հայտնեց տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ խուլիգանության դեպքի առթիվ քրեական վարույթ սկսելու մասին։ Մեկ այլ վարույթով կալանավորման որոշում կար։ Անձը հետախուզվում էր բռնություն գործադրելու հրապարակային կոչերի համար։ Գրառումից մինչև քրեական վարույթ անցել էր երկու օր։

Հուլիսյան կնոջ պատմության մեջ այդ արագությունը չկար։ Մնացել էին վախը, հետ վերցված խոսքը և ոստիկանության սենյակում ասված «սայթաքումը»։

Օգոստոսի 17-ին հրապարակվեց արշավի առաջին ամբողջական տեսանյութը։ Այն տեղադրված էր «Կրթվելը նորաձև է» շարժման շրջանակում։ Հակոբյանը խոսեց բռնությունը թաքցնող ընտանիքի մոդելը փոխելու մասին։ Առաջարկեց ընտանեկան բռնությունն առանձին քրեական կարգավորմամբ ամրագրել, փորձագետների հետ փաթեթ մշակել և տանել Ազգային ժողով։ Խոստացվեցին համազգային հետազոտություն, պետական ծառայողների վերապատրաստում և իրազեկման մեծ արշավ։ Մի քանի օր անց տեսախցիկի առաջ նստեցին բռնություն վերապրած կանայք։

Այդ հարցազրույցներից հետո իրավապաշտպան Զարուհի Հովհաննիսյանը հիշեցրեց մի կանոն, որը նման աշխատանքի մեջ մանրուք չէ։ Տուժողին չպետք է ստիպել մանրամասն վերապրել ցավը։ «Ինչո՞ւ այդպես արեցիք» ձևով հարցը կարող է մեղադրանքի պես հնչել։ Հարցազրույցում կարևոր են ձայնը, հայացքը, մարմնի դիրքը, հարցնողի փորձը։ Հովհաննիսյանը խոսեց նաև օրենքի բառապաշարի խառնաշփոթի մասին։ Համակարգված իշխանությունն ու վերահսկողությունը նույն բառերով էին նկարագրվում կենցաղային առանձին վեճի հետ։ Տեսախցիկի առաջ ճիշտ բառեր ասելը այդ խառնաշփոթը չէր վերացնում։

Օգոստոսի 25-ին Բաթոյանը, Ղազարյանը և Վարդանյանը փաթեթը դրեցին շրջանառության մեջ։ Սեպտեմբերի 3-ին այն արդեն կառավարության սեղանին էր։ Առաջարկվում էր բռնության գործը հանրային մեղադրանքով քննել նաև տուժողի բողոքը հետ վերցնելուց հետո, սահմանափակել հաշտեցմամբ գործը փակելու հնարավորությունը, խստացնել կրկնվող բռնության պատասխանատվությունը և բռնություն գործադրած անձին հեռացնել բնակարանից։ Ոստիկանները դեպքի վայրում պետք է մարմնին ամրացված տեսաձայնագրող սարք օգտագործեին։ Նախատեսվում էին միասնական թեժ գիծ և պարտադիր վերականգնողական ծրագիր։

Կառավարության դիտողությունների տակ արդեն ծախսեր էին երևում՝ գնվող սարքեր, վերապատրաստվող ծառայողներ, լրացուցիչ բյուջե։

Այդ աշխատանքը հուլիսին չէր սկսվել։ Ընտանեկան բռնության կանխարգելման առաջին հատուկ օրենքը Հայաստանն ընդունել էր 2017 թվականին։ 2024-ին ծավալուն փոփոխություններ էին կատարվել։ Նույն տարվա դեկտեմբերին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը հրապարակել էր Հասմիկ Խաչատրյանի գործով վճիռը։ Կնոջ զուգընկերը շարունակել էր ծանր բռնությունը նաև այն բանից հետո, երբ նա պաշտպանություն էր խնդրել։ Հայաստանի մարմինների արձագանքը դատարանը համարել էր անբավարար։

2026 թվականի ապրիլի 13-ին պատգամավոր Ռուստամ Բաքոյանն արդեն շրջանառության մեջ էր դրել բռնություն գործադրած անձանց վերականգնողական ծրագրերին վերաբերող մեկ այլ նախագիծ։ Մայիսի 14-ին կառավարությունն այդ նախագծի վերաբերյալ գրավոր առաջարկություն էր ընդունել։ Հունիսի 23-ին Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունում նիստ էր վարում ընտանեկան և կենցաղային բռնության կանխարգելման խորհուրդը։ Երբ Հակոբյանը միացրեց տեսախցիկը, այս թղթերն արդեն կային։

Թվերն էլ կային։ 2026 թվականի առաջին վեց ամիսներին ոստիկանությունը ստացել էր 1375 հաղորդում, կայացրել 961 անհետաձգելի միջամտության որոշում և հաշվառել բռնություն գործադրած 1155 անձի։ Քննչական կոմիտեում քննվել էր 1794 վարույթ։ Դատարան էր ուղարկվել 204 գործ՝ 213 մեղադրյալի վերաբերյալ։ Նրանցից 150-ը տուժողի ամուսինն էր, 20-ը՝ զուգընկերը։ Տուժողների մեջ երեխաներ էլ կային։

Այս թվերի կողքին հայտնվեց Աննա Հակոբյանի անունը։ Նրա հետ եկան տեսախցիկը և վարչապետին հասնող կարճ ճանապարհը։

Կառավարության նիստում Նիկոլ Փաշինյանը հիշեց, որ տարիներ առաջ ընտանեկան բռնության կանխարգելման ինստիտուտը Հայաստանում ընդունվել էր միջազգային կազմակերպությունների պահանջների ազդեցությամբ։ Ասաց նաև, որ պետությունն այն ժամանակ անհրաժեշտ լրջությամբ չէր մոտեցել խնդրին։ Հինգ օր անց թերթը վերցրեց «միջազգային կազմակերպություն» ու «150 միլիոն» բառերը, դրանց միջև դրեց չգրված դրամաշնորհային հայտը և ստացավ պատրաստ շարժառիթ։ Միջազգային կառույցների անունները կային օրենքների մշակման պատմության, ծրագրերի և հասարակական կազմակերպություններին տրված դրամաշնորհների մեջ։ Հակոբյանին խոստացված գումար այդ փաստաթղթերից ոչ մեկում չկար։

«Կրթությունն այլևս նորաձև չէ» վերնագրի համար էլ օրացույցը անհարմար էր։ «Կրթվելը նորաձև է» շարժման երկրորդ փուլը մեկնարկել էր հունիսի 15-ին։ Հունիսի 25-ին Հակոբյանը տեսանյութերով շարունակում էր ներկայացնել 2026–2030 թվականների ռազմավարական ծրագիրը։ Օգոստոսյան արշավը դրված էր նույն շարժման ներսում։ Ամբողջական ռազմավարական փաստաթղթի հրապարակման հարցը բաց էր։ Շարժումը փակված չէր։

Պեկինի մանկավարժական համալսարանը հունվարի 30-ի իր հաղորդագրությունում Հակոբյանին ներկայացրել էր որպես փիլիսոփայության մագիստրոսական ծրագրի գործող ուսանող։ Սեպտեմբերի սկզբին ուսումը թողնելու հրապարակային հայտարարություն չկար։ Համալսարանն էլ նման բան չէր հաստատել։ Ուսումը թողնելու մասին թուղթ չկար։ ՄԱԿ-ի դրամաշնորհի հայտ էլ չկար։ «Հանկարծ» բառի տակ փաստաթուղթ չկար։

Դրամաշնորհի մասին փաստաթուղթ չգտնվեց։ Պետական ազդեցության մասին թղթերը կային, պատասխանները՝ քիչ։ Ո՞վ էր ղեկավարում օրենսդրական աշխատանքի բովանդակությունը։ Ո՞վ էր ընտրում փորձագետներին։ Տարիներով ապաստարաններ պահած, դատարաններում տուժողներին ուղեկցած և օրենքների փոփոխության համար աշխատած կազմակերպություններն ի՞նչ դեր ունեին։ Որտե՞ղ են հանդիպումների արձանագրությունները։ Ինչպե՞ս էր բաժանված աշխատանքը մասնավոր հիմնադրամի և պետական մարմինների միջև։ Հրապարակված նյութերը լռում են։

Հուլիսի 2-ին առաջին տեսանյութն էր։ Օգոստոսի 17-ին՝ ծրագիրը։ Օգոստոսի 25-ին՝ պատգամավորական փաթեթը։ Սեպտեմբերի 3-ին՝ կառավարության հավանությունը։

Աննա Հակոբյանի շուրջ քաղաքական հակակրանքը հեշտությամբ ստեղծեց չեղած դրամաշնորհի պատմությունը։ Նրա իշխանական հասանելիությունը հորինելու կարիք չկար։ Նախարարը դրա մասին խոսեց կառավարության նիստում։ Երեք պատգամավոր իրենց անունները դրեցին նախագծի տակ։ Վարչապետը ստորագրեց կառավարության առաջարկությունը։ Այդ ամբողջ ընթացքում Հակոբյանի իրավական կարգավիճակը չփոխվեց՝ վարչապետի կին, «Իմ քայլը» հիմնադրամի գործադիր տնօրեն։

Սեպտեմբերի 3-ի ԱՐԼԻՍ-ի էջում մնացին վեց օրինագիծ, պետական ծախսերի մասին զգուշացում և էլեկտրոնային ստորագրություն։ Սեպտեմբերի 8-ի թերթում մնացին 150 միլիոնի թիվը, վիրավորական մականունները և առանց հայտի դրամաշնորհը։ Այդ երկու էջերի արանքում հուլիսյան կինն է։ Աննա Հակոբյանի անունը հասավ բոլոր վերնագրերին։ Կնոջ անունը չհրապարակվեց։ Նրա խոսքը մնաց՝ «Ընկել եմ, սայթաքել եմ»։