Եվրոպան սառեցնում է Փաշինյանի եվրոպական հավակնությունները․ Հայաստանը ԵՄ ընդունելու հարց անգամ չկա, իսկ առանց վիզայի ճանապարհը նույնպես դեռ տարիներ հեռու է

9 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

2026 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Բրյուսելի Բեռլեմոն շենքի մամուլի սրահում Հայաստանին հասավ երկու րոպե տասնմեկ վայրկյան։ Հայկական «Ֆակտոր» հեռուստաընկերության լրագրողը Եվրահանձնաժողովի գլխավոր խոսնակ Պաուլա Պինյոյին երկու հարց տվեց։ Առաջինը՝ իրատեսակա՞ն է 2029 թվականը համարել այն պահը, երբ Հայաստանի քաղաքացիները առանց վիզայի կմեկնեն Եվրամիության երկրներ։ Երկրորդը՝ ԵՄ-ն Հայաստանի հետ քննարկե՞լ է ռուսաստանցիների համար վիզա սահմանելու հարցը։

Պինյոն հիշեցրեց Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի Հայաստան կատարած այցերը, խոսեց համագործակցությունը խորացնելու ցանկության և ընթացող աշխատանքի մասին։ Հետո հասավ 2029-ին։ Այդքան հստակ ժամկետ տալու համար դեռ վաղ է, ասաց նա։ Ռուսաստանցիների մասին հարցին առանձին պատասխան չեղավ։ Մոդերատորի հաջորդ բառերն էին․ «Այլ հարցե՞ր։ Խնդրեմ»։

Բրյուսելը վիզային ճանապարհը չփակեց։ 2029-ը անհնար էլ չանվանեց։ Պարզապես այդ թիվը չվերցրեց իր վրա։ Երկու րոպե անց 2029-ը դարձյալ Երևանի խոստումն էր։ Բրյուսելի խոստումը չէր։

Այն առաջին անգամ հնչել էր ընտրարշավի ժամանակ։ Մայիսի 24-ին Մարալիկում Նիկոլ Փաշինյանն ասաց, որ վիզային ազատականացումը կավարտեն առավելագույնը երկու տարում։ Նա ընտրեց հասկանալի պատկեր՝ անձնագիր, դեպի Լառնակա երկու եվրոյանոց տոմս, օդանավակայան՝ առանց հյուպատոսարան մտնելու։ Եվրահանձնաժողովի ստուգումները, սահմանային շտեմարանները, վերադարձի որոշումները, Եվրախորհրդարանի և ԵՄ խորհրդի քվեարկությունները այդ պատկերի մեջ չկային։ Մնաց թիվը՝ 2029։

Հուլիսի 2-ին Երևանում Փաշինյանը կանգնած էր ֆոն դեր Լայենի կողքին։ Նա նորից հիշեցրեց իր երկամյա խոստումը և ասաց, որ մարդիկ քվեարկել են այդ ծրագրի օգտին։ Ֆոն դեր Լայենը Հայաստանի առաջընթացը գովեց։ Հայաստանը նա անվանեց միակ գործընկեր երկիրը, որի հետ ԵՄ-ն այդ պահին ակտիվ վիզային ազատականացման երկխոսություն էր վարում։ Խոսեց գարնան զեկույցից, աշնանը սպասվող գնահատման առաքելություններից, չափանիշներից։ Հերթը պարզ էր՝ Հայաստանը կատարում է պայմանները, Եվրահանձնաժողովը կարող է առաջարկ ներկայացնել, որոշումը ընդունում են Եվրախորհրդարանն ու անդամ պետությունները։ 2029-ը նա չասաց։

Օգոստոսի 24-ին Ազգային ժողովի ամբիոնին դրված էր կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագիրը՝ 85 էջ։ Փաշինյանը կրկնեց ժամկետը։ Ծրագրում գրված է, որ վիզային ազատականացման գործողությունների պլանը պետք է ավարտին հասցնել։ 2029 թվական այնտեղ չկա։ Նույն ելույթում վարչապետն ասաց, որ կառավարությունը մոտ ապագայում հավանաբար կսկսի ԵՄ անդամակցության պաշտոնական դիմումը ներկայացնելու աշխատանքը։ Բառը «կսկսի» էր։ Դիմումը դեռ չկար։

Վիզային երկխոսությունը մեկնարկել է 2024 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։ Գործողությունների ծրագիրը Երևանին հանձնվել է 2025 թվականի նոյեմբերի 5-ին։ Այն ունի երկու փուլ և 74 չափանիշ։ Առաջին փուլում Բրյուսելը նայում է օրենքներին, ռազմավարություններին, պետական մարմինների կառուցվածքին։ Հետո ստուգում է՝ աշխատո՞ւմ են դրանք սահմանին, ոստիկանությունում, դատարանում, ապաստանի համակարգում, կոռուպցիոն վարույթներում և քաղաքացիների փաստաթղթերում։ Վերջնաժամկետ գրված չէ։

Եվրահանձնաժողովի աղյուսակներում երևում է մի ուրիշ Հայաստան։ 2024-ին Շենգենի վիզայի համար ներկայացվել է 100 352 դիմում։ Մերժվել է 12,4 տոկոսը։ Հայաստանի քաղաքացիներից ստացվել է ավելի քան 5 100 ապաստանի դիմում։ ԵՄ երկրները կայացրել են շուրջ 3 105 վերադարձի որոշում, փաստացի վերադարձվել է մոտ 925 մարդ։ Հաշվում են նաև թույլատրված ժամկետից երկար մնալը, անհիմն ապաստանի դիմումները, բժշկական ծառայություններից օգտվելու նպատակով հնարավոր չարաշահումները, վերադարձի հարցում համագործակցությունը։ Այդ թվերը գնալու են հաջորդ զեկույցների մեջ։

Գարնան առաջին զեկույցում առաջընթաց կար փաստաթղթերի անվտանգության և միգրացիայի կառավարման մի շարք կետերում։ Կային նաև չավարտված գործեր։ Կենսաչափական նոր անձնագրերի ու նույնականացման համակարգի գործարկումը նախատեսված էր 2026 թվականի երկրորդ կեսին։ Բնակչության նոր պետական ռեգիստրը պետք է աշխատի 2027 թվականի հունվարի 1-ից։ Հին, թույլ պաշտպանված անձնագրերը շրջանառությունից ամբողջությամբ հանելու վերջնական ամսաթիվ զեկույցում չկար։ Մնացած հանձնարարականները վերաբերում էին խտրականության դեմ օրենքին, ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանությանը, քաղաքացիության տրամադրման վերահսկողությանը, ներդրումների դիմաց քաղաքացիության սխեմա չներդնելուն, սահմանային ծառայությանը և կոռուպցիոն գործերի քննությանը։

Այդ ամբողջ աշխատանքից հետո Եվրահանձնաժողովը պիտի որոշի՝ առաջարկե՞լ վերացնել Հայաստանի քաղաքացիների կարճատև այցերի վիզային պահանջը։ Առաջարկից հետո դեռ պետք են Եվրախորհրդարանի և ԵՄ խորհրդի որոշումները։ Մոլդովային երկխոսության մեկնարկից մինչև ազատ ռեժիմ հասնելու համար պահանջվեց մոտ չորս տարի, Վրաստանին՝ գրեթե հինգ, Ուկրաինային՝ ավելի քան ութ։ Հայաստանի 2029-ը թվաբանորեն հնարավոր է։ Եվրամիությունը այդ ժամկետը չի խոստացել։

Ռուսաստանի անունը գործողությունների ծրագրում առանձին չկա։ Փաստաթղթի լեզուն ավելի չոր է։ Հայաստանը պետք է պարբերաբար գնահատի, թե իր վիզային քաղաքականությունն ինչ միգրացիոն ու անվտանգության ռիսկեր է ստեղծում ԵՄ-ի համար, հետո տվյալները փոխանցի Բրյուսելին։ Սեպտեմբերի 3-ին Փաշինյանն ասաց, որ կառավարությունը ռուսաստանցիների համար վիզա սահմանելու մտադրություն չունի և նման միտք չի ունեցել։ Չորս օր անց Բեռլեմոնում հարցը տրվեց ուղիղ։ Պինյոն պատասխանեց համագործակցության ընդհանուր բառերով։ Հետո խոսքը փոխանցեցին հաջորդ լրագրողին։

Այդ լռությունից չի հետևում, որ Բրյուսելը Երևանին պարտադրել է վիզա սահմանել ռուսաստանցիների համար։ Հարցը բաց է մնացել։ Հաջորդ գնահատումների ժամանակ սեղանին դրվելու է նաև Հայաստանի մուտքի քաղաքականությունը՝ որ երկրների քաղաքացիներն են գալիս առանց վիզայի և ինչ ռիսկ է դրանից տեսնում Շենգենը։

ԵՄ անդամակցության գործն ավելի դատարկ է։ 2025 թվականի մարտի 26-ին Ազգային ժողովն ընդունեց օրենք, որը հայտարարում է Հայաստանի՝ Եվրամիությանը միանալու գործընթացի մեկնարկը։ Հանրապետության նախագահն այն ստորագրեց ապրիլի 4-ին։ Օրենքն ուժի մեջ մտավ ապրիլի 17-ին։ Կարգադրիչ մասը մեկ նախադասություն է։ Այնտեղ չկան անդամակցության դիմում, հասցեատեր, ժամկետ, բանակցային պատվիրակություն կամ ճանապարհային քարտեզ։ Բրյուսելը Հայաստանի անդամակցությունը չի մերժել։ Մերժելու փաստաթուղթ չկա։ Դիմում էլ չկա։

Սեպտեմբերի 8-ի դրությամբ ԵՄ պաշտոնական թեկնածուների ցանկում ինը երկիր է՝ Չեռնոգորիան, Սերբիան, Ալբանիան, Հյուսիսային Մակեդոնիան, Բոսնիա և Հերցեգովինան, Թուրքիան, Ուկրաինան, Մոլդովան և Վրաստանը։ Հայաստանը այդ ցանկում չկա։ Ընթացքը սկսվում է պաշտոնական դիմումից։ Անդամ պետությունները համաձայնում են դրա քննությանը, հետո՝ թեկնածուի կարգավիճակին և բանակցությունների բացմանը։ Բանակցային գլուխները փակելուց հետո հարկավոր են Եվրախորհրդարանի համաձայնությունը, ԵՄ խորհրդի միաձայն որոշումը, անդամ բոլոր պետությունների և Հայաստանի վավերացումը։ Թուրքիայի թեկնածուի կարգավիճակը 1999 թվականից է, Չեռնոգորիայինը՝ 2010-ից, Սերբիայինը՝ 2012-ից։ Այդ կարգավիճակը անդամակցության ամսաթիվ չի տալիս։ Երևանի օրենքը այս քայլերից որևէ մեկին չի փոխարինում։

2024 թվականի մարտին Եվրախորհրդարանը 504 կողմ, 4 դեմ և 32 ձեռնպահ ձայներով բանաձև ընդունեց։ Այնտեղ գրված էր, որ Հայաստանի հետաքրքրված լինելու և թեկնածուի կարգավիճակի համար դիմելու դեպքում հարաբերությունները կարող են նոր փուլ մտնել։ Նախադասությունը սկսվում էր «եթե»-ով։

2026 թվականի մայիսին Երևանում կայացած առաջին ԵՄ–Հայաստան գագաթնաժողովում ողջունվեցին Հայաստանի եվրոպական ձգտումները։ Ստորագրվեցին կապակցվածության գործընկերություն, ոլորտային մտադրությունների մի քանի նամակ և «Ֆրոնտեքս»-ի հետ աշխատանքային պայմանավորվածություն։ ԵՄ-ն շարունակում է 270 միլիոն եվրոյի դիմակայունության և աճի ծրագիրը։ Վիզային բարեփոխումների համար բացվել է 2,2 միլիոն եվրոյի երկամյա աջակցություն։ Այդ փաստաթղթերից որևէ մեկը Հայաստանի անդամակցության դիմում չէր։

Օգոստոսի 7-ին Փաշինյանն ասաց, որ ԵՄ-ին ու Եվրասիական տնտեսական միությանը միասին անդամակցել հնարավոր չէ։ Ընդունեց նաև, որ 2025-ի օրենքը Հայաստանին անդամ չի դարձնում, և անդամակցությունը կախված է ԵՄ պետությունների համաձայնությունից ու Հայաստանի քաղաքացիների քվեից։ Կառավարության նոր ծրագրում կողք կողքի մնացել են երեք ուղղություն՝ խորացնել կապերը ԵՄ-ի հետ, շարունակել աշխատանքը Եվրասիական տնտեսական միությունում, շարժվել դեպի Շանհայի համագործակցության կազմակերպության անդամակցություն։ Ընտրությունը դեռ թղթի վրա չի արվել։

Բրյուսելի փաստաթղթերում դրանք երեք տարբեր ընթացք են։ Գործընկերության համար արդեն կան համաձայնագրեր, գումար ու ծրագրեր։ Վիզային ազատականացման համար կան 74 չափանիշ, գնահատման առաքելություններ և հաջորդ զեկույցները։ Անդամակցության համար դեռ չկա Հայաստանի պաշտոնական դիմումը։ Երևանում այս երեքը հաճախ պատմվում են նույն շնչով։ Վերևում գրվում է 2029։

Երկու րոպե տասնմեկ վայրկյանանոց տեսանյութը վերջանում է մոդերատորի «Այլ հարցե՞ր» բառերով։ 2029-ը մնում է լրագրողի հարցի մեջ։ «Ռուսաստան»-ը՝ երկրորդ հարցում։ Հայաստանի անդամակցության դիմումի համար Բրյուսելում դեռ թղթապանակ չկա։