Արցախցիներին ռուսական անձնագրեր առաջարկած գեներալ Նորատ Տեր-Գրիգորյանցն ասում է՝ իր հայկական անձնագիրը վերադարձրել է հյուպատոսարան և այլևս չի գա Հայաստան. Yerevan Online Mag.-ը հավաքել է բոլոր փաստերը

Նա պաշտպանում է 102-րդ ռազմաբազան և Հայաստանին առաջարկում միանալ Ռուսաստան–Բելառուս Միութենական պետությանը։

8 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

«Պարոն Տեր-Գրիգորյանց, ի՞նչ եք անում»։ Նորատ Տեր-Գրիգորյանցն ասում է՝ հյուպատոսարանում իրեն այսպես են դիմել։ Հայաստանի անձնագիրը տարել էր հանձնելու։ Պատասխանել է, որ իշխանությունները դավաճանել են հայ ժողովրդին և ուզում են նրան ոչնչացնել թուրքերի միջոցով։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 7-ին հրապարակված զրույցում չի ասում՝ երբ է դա եղել, որ քաղաքի հյուպատոսարանում։ Հայաստան վերադառնալու մասին կարճ է խոսում՝ այլևս երբեք չի գա։

Հետո, ասում է, նախագահականից հաղորդագրություն է ստացել. «Դուք զրկված եք քաղաքացիությունից»։ Զրույցին այդ հաղորդագրության պատճենը կցված չէ։ Քաղաքացիությունը դադարեցնելու հրամանագրի համարն ու ամսաթիվն էլ չի նշում։ Սահմանադրության 47-րդ հոդվածն արգելում է քաղաքացիությունից զրկելը։ Սեփական դիմումով քաղաքացիությունը դադարեցնելու համար նախագահի հրամանագիր է պետք. անձնագիրը հանձնելը բավարար չէ։ Գեներալը պատմում է, որ փաստաթուղթը վերադարձնելու որոշումն ինքն է կայացրել։ Նախագահականի պատասխանը փոխանցում է մեկ նախադասությամբ։

1992 թվականի օգոստոսի 10-ի հրամանագրի համարը ՆՀ-144 է։ Ստորագրված է Երևանում՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից։ Ամբողջ որոշումը մեկ նախադասություն է. գեներալ-լեյտենանտ Նորատ Գրիգորի Տեր-Գրիգորյանին նշանակել Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի հրամանատար, պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ։ Հիմնավորումներ հրամանագրում չկան։

Երևան գալուց առաջ նա ղեկավարել էր Աֆղանստանում տեղակայված խորհրդային 40-րդ բանակի շտաբը։ Հայաստանում մասնակցեց զինված ուժերի կազմավորմանը։ Տարիներ անց իր արածը թվարկելիս խոսում էր նաև ռուսական ռազմաբազայի ու սահմանապահ զորքերի ստեղծման մասին։ Հիշեցնում էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանի համաձայնությունը, Ռուսաստանի պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովի մասնակցությունը։

2017 թվականի մայիսի 8-ին Շուշիում էր։ Սերժ Սարգսյանը հանդիպում էր գործող ու զորացրված զինծառայողների, ծառայության ընթացքում խիզախության և անձնվիրության համար խրախուսված երիտասարդների հետ։ Ներկա էին պաշտպանության նախարար Վիգեն Սարգսյանը, Տեր-Գրիգորյանցը, Արկադի Տեր-Թադևոսյանը։ Նախագահը զինվորներին առաջարկում էր ասել՝ ինչն է իրենց անհանգստացնում, ինչ առաջարկներ ունեն։ Խոսում էին բանակի արդիականացման, ծառայության նոր ծրագրերի մասին։ Հանդիպման հաղորդագրության մեջ երկու գեներալների անցած ուղին օրինակ էր ներկայացվում երիտասարդ զինվորներին։

Իշխանափոխությունից հետո նրան ընդունեց Արմեն Գրիգորյանը։ Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի հետ հանդիպումը 2018 թվականի հունիսի 29-ին էր։ Քննարկեցին զինված ուժերի հարցերը։ Ընդունելության հաղորդագրությունը Տեր-Գրիգորյանցին դասում էր երկրի նորագույն պատմության ամենափորձառու ու պատրաստված զինվորականների շարքում, գնահատում նրա մեծ ներդրումը բանակի կազմավորման գործում։

Դավիթ Տոնոյանի հետ հանդիպել չէր հաջողվել։ Այդ մասին գեներալը պատմեց 2021 թվականի հունիսի 8-ի հարցազրույցում։ Ասում էր՝ 2020-ի պատերազմից առաջ փորձել է հանդիպել պաշտպանության նախարարին, օգնություն առաջարկել։ Պատասխանել են՝ նախարարը զբաղված է։ Հիշում էր նաև Ազգային ժողովի պաշտպանության և անվտանգության հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Անդրանիկ Քոչարյանին արած զանգը։ Զգուշացրել էր, առարկել զինվորականների պաշտոնանկությունների դեմ։ Համոզված էր՝ իրեն ընդունեին, պատերազմ չէր լինի։

Խոսքը, իր պատմելով, հակաօդային պաշտպանության, անօդաչու թռչող սարքերի, արդիական սպառազինության մասին էր։ Դժգոհում էր, որ իր խորհուրդները չեն լսել։ Տոնոյանի մերժման մասին պատմելիս հիշեցնում էր՝ բանակը ստեղծել են ինքն ու ընկերները։ Հետագա զրույցներում էլ կրկնում էր. եկել էր Հայաստան, ուզում էր խոսել նախարարի հետ, իրեն փոխանցել էին, որ ժամանակ չկա։

2023-ի սկզբին ռուսերեն հարցազրույցում Տեր-Գրիգորյանցն արցախցիներին հորդորում էր Ռուսաստանի քաղաքացիություն խնդրել, հանրաքվե անցկացնել ու մտնել Ռուսաստանի կազմ։ Բերում էր Դոնեցկի ու Լուգանսկի օրինակը։ Հասնում էր մինչև տասնիններորդ դարի ռուս-պարսկական պայմանագրերը՝ դրանցով հիմնավորելով իր առաջարկը։ Ռուսաստանի՝ արցախցիներին քաղաքացիություն տալու որոշում չէր ներկայացնում։

Հուլիսի 13-ին նույն առաջարկը կրկնեց հայերեն հրապարակված զրույցում։ Արցախը շրջափակման մեջ էր։ Գեներալը ռուսական քաղաքացիությունն անվանում էր փրկության միակ ճանապարհը։ Առանց դրա, իր համոզմամբ, սպասվում էր ցեղասպանություն կամ ադրբեջանականացում։ Հարցրին՝ Ռուսաստանը պատրա՞ստ է ընդունել Արցախն ու արցախցիներին։ «Գիտեք, ես դա չեմ կարող ասել»։ Հորդորեց դիմել, հանրաքվեով հարցնել մարդկանց կարծիքը։ Մերժելու դեպքում գոնե կասեին՝ դիմել էինք։ Վստահեցնում էր, որ Ուկրաինայում պատերազմելը Ռուսաստանին չի խանգարի մի քանի ճակատով գործել։

Ռուս խաղաղապահներն արդեն Արցախում էին։ Նրանց տեղակայման հիմքը 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունն էր՝ Նիկոլ Փաշինյանի, Իլհամ Ալիևի և Վլադիմիր Պուտինի ստորագրություններով։ Փաստաթղթում գրված էր՝ 1 960 զինծառայող, հինգ տարի։ Սահմանված էր նաև ժամկետը երկարաձգելու կարգը։ Լաչինի միջանցքը պետք է մնար ռուս խաղաղապահների վերահսկողության տակ։ Ադրբեջանը պարտավորվում էր երկու ուղղություններով երաշխավորել քաղաքացիների, մեքենաների ու բեռների անվտանգ երթևեկությունը։ Այդ կետում ռուսական անձնագիր ունենալու պայման չկար։

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը հարձակվեց Արցախի վրա։ Հաջորդ օրերին Հայաստան եկավ ավելի քան հարյուր հազար փախստական։ Ռուսական խաղաղապահ զորակազմը դեռ տեղում էր։

2024 թվականի հունիսի 12-ին Ադրբեջանը հայտարարեց զորակազմի դուրսբերման ավարտի մասին։ Անձնակազմը, զենքն ու տեխնիկան հեռացել էին։ Առաջին հնգամյա ժամկետի ավարտին դեռ մեկ տարուց ավելի էր մնացել։ Գեներալի հուլիսյան հարցազրույցից դեռ մեկ տարին էլ չէր անցել։

2026 թվականի սեպտեմբերի 7-ի զրույցում Տեր-Գրիգորյանցը պաշտպանում էր Հայաստանում ռուսական 102-րդ ռազմաբազան պահելու անհրաժեշտությունը։ Իր բացատրությամբ՝ Հայաստանը պիտի պաշտպաներ նաև Ռուսաստանի կովկասյան ուղղությունը։ Նախկին խորհրդային հանրապետությունները, նրա պատկերացմամբ, պիտի պաշտպանական գոտի կազմեին Ռուսաստանի ու նրա հակառակորդների միջև։ Ուկրաինայի պատերազմից խոսելիս ասում էր՝ «մեր ռուս զինվորականները»։ Մոսկվայի քաղաքականությունից էլ դժգոհ էր։ Հայաստանին առաջարկում էր միանալ Ռուսաստան–Բելառուս Միութենական պետությանը։ Հայկական անձնագիրը հանձնելու մասին պատմում էր նույն զրույցում, որտեղ դեմ էր արտահայտվում ռուսական ռազմաբազայի հեռանալուն։

Հարազատներին հրաժեշտ տալիս վերադառնալու պայման չէր նշում։ «Ես այլևս երբեք Հայաստան չեմ գա։ Վե՛րջ»։

2019 թվականի հունվարի 22-ի ասուլիսում նա խոսում էր Հայաստանի կառավարության ու պաշտպանության նախարարության հետ աշխատելու մասին։ Վահան Շիրխանյանի հետ ներկայացնում էին Համահայկական սպաների միություն ստեղծելու նախաձեռնությունը։ Տեր-Գրիգորյանցը ցանկանում էր սերտորեն համագործակցել պաշտպանության նախարարության հետ, սպաների փորձը փոխանցել հաջորդ սերնդին։ Շիրխանյանին հարցրել էին՝ ով կարող է անդամակցել։ Պատասխանել էր՝ հայկական բանակի սպաները՝ անկախ ազգությունից, և հայազգի սպաները՝ անկախ քաղաքացիությունից։