Ուզբեկական պարի ամենահայտնի դեմքը Թամարա Պետրոսյանն էր, և ամեն մեծ հաջողությունից հետո նորից հարցնում էին՝ հայ կինը ինչո՞ւ է ներկայացնում ուզբեկական մշակույթը

23 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

1939 թվականի ամառ։ Մեծ Ֆերգանայի ջրանցքի թարմ հողի վրա սև-սպիտակ կինոխցիկ է աշխատում։ Թամարա Խանումը երկար հյուսերով է, ճակատին՝ զարդ, գոտուց կախված՝ մետաղադրամներ։ Քառասունհինգ օր նա ապրել է շինարարների մոտ, երգել, պարել, մասնակցել աշխատանքին։ Համերգի ժամանակ մեկը թաշկինակ է նետում։ Նա վերցնում է այն, երևակայական ասեղով սկսում կարել, հետո մատը ծակածի պես կտրուկ ետ է քաշում ձեռքը։ Մի պահ լռություն է։ Հետո մարդիկ ծիծաղում են։ Կինոխցիկի առջև Ուզբեկստանի ամենաճանաչելի կանանցից մեկն է։ Ծննդյան անունը՝ Թամարա Արտյոմի Պետրոսյան։

Նրա ծննդավայրի համար երեք անուն է շրջանառվում՝ Ֆերգանա, Նոր Մարգիլան, Գորչակովո կայարանի ավան։ Ինքը հիշում էր Գորչակովոն՝ Մարգիլանի և այն ժամանակ Սկոբելև կոչվող քաղաքի միջև ընկած երկաթուղային բնակավայրը։ Ծնվել էր 1906 թվականի մարտի 29-ին, հին տոմարով՝ մարտի 16-ին։ Հայրը՝ Արտյոմ Պետրոսյանը, Ղարաբաղից էր։ Բաքվում Նոբելների գործարանում խառատ էր աշխատել, մասնակցել բանվորական գործադուլի և աքսորվել Թուրքեստան։ Մայրը՝ Աննա Անիբեկովան, Աստրախանի հայերից էր։ Ընտանիքում չորս աղջիկ կար։ Թամարան երկրորդն էր։

Տանը մի քանի լեզու էր հնչում։ Հայրը թառ էր նվագում, երգում հայերեն ու ուզբեկերեն։ Մայրը գիտեր գնչուական երգեր։ Մորական տատը ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ էր և աղջկան տանում էր ժամերգության։ Թամարան հետո հիշում էր շարականների ձայնը։ Փողոցի մյուս կողմում աղջիկների գիմնազիան էր, քույրերը սովորում էին երկաթուղային դպրոցում։ Հետագա կենսագիրները հորը ներկայացրին ավելի մռայլ գույներով՝ իբր նա արգելում էր բաց դեմքով պարել, հարևաններն էլ թքում էին աղջկա հետևից։ 1988-ին ավարտված հուշագրության մեջ ուրիշ տուն է երևում։ Հայրը խիստ էր, շատ էր աշխատում, սիրում էր երաժշտություն։ Մանկությունը լցված էր լեզուներով, ծեսերով ու երգերով։

Ութ տարեկան էր, երբ հարևանի հարսանիքին տեսավ յալլաչիներին՝ կանանց համար պարող կանանց։ Նրանք փարանջաներով մտան տան իչքարին՝ փակ ներքին բակը։ Հարսը տասներկու տարեկան էր և լաց էր լինում։ Թամարան սողոսկեց ներս, կանգնեց պարողների կողքին ու սկսեց կրկնել շարժումները։ Մոր ձայնը կտրեց երաժշտությունը։ Այդ փակ բակը մնաց նրա հիշողության մեջ։ Տարիներ անց այնտեղ տեսած ձեռքի փոքր շարժումները նա հասցրեց մեծ բեմ։

1919-ին պարող Յուսուպ Քիզիք Շաքարջանովը տասներեքամյա աղջկան տարավ Մադամին Բեկի զինված մարդկանց ու խորհրդային իշխանության միջև հաշտության առիթով կազմակերպված տոնակատարությանը։ 1930-ականների կենսագրություններից մեկում նրա պարը նույնիսկ «սանձում» է ապստամբներին։ Թամարայի ուշ հուշերում պատկերը կարճ է։ Պարն ինքն էր ընտրել։ Տոնակատարությունն ավարտվել էր կրակոցներով։ Յուսուպ Քիզիքը նրան ծածկել էր փարանջայով և տուն հասցրել։

Տաշքենդում մի քանի պատահական ելույթ նրան բեմ տարան։ 1941-ին տպված կենսագրությունը պատմում է «Աիդայի» փորձի մասին․ աղջկան նկատել էին և առանց շպարի դրել «աֆրիկացի աղջիկների» խմբում։ 1922-ին, հայտնի երգիչ Մուլլա Թույչիի երեկոյի ժամանակ, նա ինքնակամ մտավ դահլիճի կենտրոն ու պարեց։ Համերգները կազմակերպող Ալի Իբրահիմովը հենց այդտեղ գտավ երիտասարդ կատարողին։ Յալլաչիները չէին ուզում բաց բեմ բարձրանալ։ Կանանց նոր շարժման ակտիվիստները ուզբեկական պար չգիտեին։ Իբրահիմովը հետագայում ասում էր, թե Թամարայի մեջ «հրեղեն թռչուն» է բռնել։

Հին քաղաքի ալրաղացի բանվորների ակումբում նա արդեն գլխավոր կատարողն էր։ Հագնում էր թափանցիկ տաբատ, խաղում «արևելյան մանրապատկերներ» և ներկայանում Շարոֆաթ խոն անունով։ 1923-ին Մուխիտդին Քարի-Յակուբովը նրան վերցրեց իր շրջիկ խումբը։ Երգից ու պարից հետո բեմ էին բարձրանում հռետորները և խոսում հողի բարեփոխման ու կանանց ազատագրման մասին։ Որոշ երեկոներ ավարտվում էին գոռգոռոցով, կռվով, բեմ նետված քարերով։ Քարի-Յակուբովը տասը տարով մեծ էր։ Հուշերում նրանց ամուսնությունը հիշվում է նաև շատ գործնական պատճառով․ ճանապարհին և բեմի մոտ երիտասարդ պարուհուն պաշտպանող մարդ կար։

1924-ին նրանք գնացին Մոսկվա։ Քարի-Յակուբովը սովորում էր թատերական ինստիտուտում, Թամարան՝ Լունաչարսկու անվան պարարվեստի ուսումնարանում, Վերա Մայի դասարանում։ «Արևելյան երեկոյի» պաստառ պատրաստողները հարցրին Ուզբեկստանից եկած Թամարայի ազգանունը։ Ինչ-որ մեկը պատասխանեց՝ ընկերները նրան Թամարա Խանում են կոչում։ Անունը մնաց։ Հետո մտավ անձնագիր։ Լունաչարսկին նրան անվանեց «Արևելքի առաջին ծիծեռնակ»։

1925-ին խորհրդային պատվիրակությունը հասավ Փարիզ՝ ժամանակակից դեկորատիվ և արդյունաբերական արվեստների միջազգային ցուցահանդես։ Պաստառին գրված էր՝ «ազգագրական խումբ»։ Դահլիճին ներկայացվում էր գրեթե չմշակված ժողովրդական արվեստ, բայց Թամարայի պարերն արդեն անցել էին Մոսկվայի դասարաններով, փորձերով և նրա սեփական մշակումներով։ «Օրիենտ» հյուրանոցի մոտ կանայք հերթ էին կանգնում՝ նրա հագուստները փորձելու համար։ Նա հանդիպեց Սերգեյ Ռախմանինովին։ Իսադորա Դունկանին ցույց տվեց Ֆերգանայի պարի ալիքաձև «թռչնի պարանոցը»։ Փարիզում նրան համեմատում էին Ժոզեֆին Բեյքերի հետ։ Ծանր զարդերը, բաց դեմքն ու վստահ ժպիտը հենց այն «Արևելքն» էին, որը եվրոպական բեմը սիրում էր տեսնել։

Վերադարձից հետո սկսվեցին «Հուջումի» տարիները։ 1927-ին պետությունը կանանց քողազերծման արշավ էր վարում։ Փարանջան հանած շատ կանայք սպանվեցին։ Թամարա Խանումն իր հուշերում գրել է Նուրխոնի, Խոլչախոնի և Տուրսունոյի անունները։ Նա փնտրում էր ազգությամբ ուզբեկ պարուհիների, որոնք կհամարձակվեին մտնել խումբ։ Լյութֆի Խանում Սարիմսակովան բեմ բարձրացավ 1927-ի աշնանը։ Մի քանի տարի անց նոր աստղը Մուկարամ Թուրգունբաևան էր։ Թամարայի հայկական ծագումը նրան որոշ տեղական արգելքներից հեռու էր պահում։ Հետո նույն ծագումը մեղադրանքի նյութ դարձավ։ 1938-ին հանրապետական կուսակցական մամուլում արդեն հնչում էր հարցը՝ հայ կինը ինչո՞ւ է ներկայացնում ուզբեկական մշակույթը։

Նա ձեռքի ու դեմքի նուրբ լեզվին ավելացրեց ուժեղ շարժումներ, արագ անցումներ, բալետային վարժանք և բեմի ամբողջ լայնքը կտրող քայլեր։ 1929-ին ստեղծված կանանց խմբային պարը մեծ տարածության վրա կրկնում էր այն, ինչ նախկինում տեսանելի էր փակ բակում։ Ուստո Ալիմ Կամիլովի հետ մշակած «Կատտա ույինը» Թամարան անվանում էր ազատ կնոջ ուժեղ, կամային պար։ «Փիլլա» համարում պարուհիները կերակրում էին շերամներին, մանում թելը, հետո լույսը փոխվում էր, և նրանք մտնում էին գործարան՝ ազգային հագուստը փոխած բանվորական արտահագուստով։ Տաշքենդում նրա մասնակցությամբ բացված բալետային ստուդիայից աճեց մասնագիտական դպրոցը։ 1935-ին Լոնդոնի ժողովրդական պարի փառատոնում նա Ուստո Ալիմի հետ ներկայացրեց ուզբեկական ծրագիր։

1930-ականների վերջում նրա համերգները սկսեցին կրկնվող մի հնարքով։ Նվագողները սկզբում նստում էին ֆերգանյան խալաթներով, Չուստի ասեղնագործ գլխարկներով ու սև լաքապատ վրակոշիկներով։ Ընդմիջումից հետո վերադառնում էին սև հանդիսավոր կոստյումներով։ Թամարան բեմ էր մտնում, դուրս գալիս և քիչ անց նորից հայտնվում՝ ուրիշ զգեստով, լեզվով, դեմքի արտահայտությամբ ու շարժումով։ Հանդիսատեսներից ոմանք կարծում էին, թե իրար հետևից տասնհինգ տարբեր կին են պարել։ Զգեստը նրա համար համարի մարմինն էր։ Առանց դրա պարը որբ էր մնում։

Լեզուն նա սովորում էր նույն խստությամբ, ինչ շարժումը։ Մի անգամ զանգահարեց Սոլոմոն Միխոելսին՝ իդիշերեն արտասանությունը ստուգելու համար։ Միխոելսը ծիծաղեց․ շեշտադրությունն անթերի էր, ընտրված երգը՝ կրոնական և մոսկովյան բեմի համար անհարմար։ Խաղացանկի թվերը հետագա ցուցակներում իրար չեն համապատասխանում։ Մի հաշվարկում նշվում է հինգ հարյուրից ավելի երգ և հիսուներեք ժողովուրդ։ Հանրագիտարանային տարբերակներում թիվը հասնում է վեց հարյուր երգի ու վաթսուներկու լեզվի։ Ավելի ուշ հրապարակումներում արդեն գրված է ութսունվեց լեզու։ Պահպանված հաշվարկներից մեկում կան վեց երկրների երգեր, որտեղ նա երբեք չէր եղել։ Իտալական, հունական և մեքսիկական երեք համարները չավարտեց և հրապարակավ չկատարեց։ Մնացածների համար ճանապարհներին փնտրում էր տեղական բառ, շարժում ու հագուստ։

1941-ին ուզբեկական պարերի կատարողական վարպետության համար ստացավ Ստալինյան մրցանակի երկրորդ աստիճան։ Մրցանակի գումարը և պատերազմական համերգների հասույթը փոխանցեց Պաշտպանության պետական հիմնադրամին։ Այդ գումարով կառուցված տանկն ու ինքնաթիռը կրում էին նրա անունը։ Համերգների թիվն անցավ հազարից։ Նա երգեց ու պարեց կոլտնտեսություններում, գործարաններում, հիվանդանոցներում, Կովկասի և Հեռավոր Արևելքի զորամասերում, նաև Լենինգրադում՝ շրջափակման վերացումից անմիջապես հետո։ Խաբարովսկում նրան տվեցին Կարմիր բանակի կապիտանի կոչում և անձնական ատրճանակ։

Յուրաքանչյուր զորամասում քաղաշխատողները նախ թղթի վրա գրում էին ծառայողների ազգությունները։ Թամարա Խանումը նայում էր ցուցակին և կազմում ծրագիրը։ Հիվանդանոցներում վիրավորները դահլիճից գոռում էին իրենց լեզվի կամ ազգության անունը։ Նա պատասխանում էր երգով։ Տաշքենդ տարհանված Մոսկվայի հրեական թատրոնի դերասաններից սովորեց իդիշերեն երգեր, բուժաշխատողներից՝ իսպաներեն, Անդիջանի մի բժշկից՝ բելառուսերեն։

1942–1943 թվականներին նա ելույթ ունեցավ Իրանում և Մոնղոլիայում։ Թավրիզի հայերն ու ադրբեջանցիները պահում էին նրա ձայնապնակները և ճանաչում իրենց լեզուներով երգերը։ Բեմի հետևում մի ծեր կին խնդրեց համբուրել հայկական համարի զգեստը՝ որպես հայրենիքի մասունք։ Թամարան Իրանում քրդերեն, վրացերեն, ֆրանսերեն և ադրբեջաներեն երգեր հավաքեց։ Մոնղոլիայում ուզբեկերեն խոսեց զինվորական շքերթի ամբիոնից և Չոյբալսանի առջև մոնղոլերեն համար կատարեց։

1956-ին նրան շնորհվեց ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչում։ Երկու տարի անց զգեստներով լցված ճամպրուկները գնացին Դելի, Քաբուլ և Ջակարտա։ Ջավահառլալ Ներուի կողքին նստած՝ նա երգերի տակ ձեռքերով շարժումներ էր անում։ Ներուն նկատեց և նրան բեմ հրավիրեց։ Թամարան հետո ասում էր, որ իրեն օգնել են բնազդն ու իր ընկեր Արամ Խաչատրյանի «Սուսերով պարի» ռիթմերը։ Քաբուլում տղամարդկանց առջև աֆղանական երգ կատարեց տղայի կերպարանքով։ Հետո կանանց համար առանձին համերգ պահանջեց, իսկ նվագողներին պահեց վարագույրի հետևում։ Վարագույրը բացվեց։ Դահլիճում նստած էին բարձրակրունկ կոշիկներով, կարճ շրջազգեստներով ու վառ ներկված եղունգներով կանայք։ «Արևելյան» տարազով միակ կինը բեմի վրա էր։ Ջակարտայի հյուրանոցի բակում երեխաներից սովորեց «Իմ գառնուկը» երգը և հաջորդ օրը կատարեց։

1956-ի կոչումը չփակեց հին հարցը՝ հայ կինը ինչո՞ւ է ներկայացնում ուզբեկական պարը։ Նա պատասխանում էր նույն ձևով՝ ծագումով հայ է, հոգով՝ ուզբեկ։ Հայկական երգ պատրաստելիս անհանգստանում էր։ Գիտեր, որ իրենից գլուխգործոց են սպասելու հենց հայ լինելու պատճառով։ Պետրոսյանը մնաց ծննդյան պատմության մեջ։ Խանումը՝ պաստառների, անձնագրի և մի քանի սերունդների հիշողության մեջ։ Նրան սկսեցին կոչել ուզբեկական պարի մայր։ Բեմում արդեն աշխատում էին իր գտած ու ուսուցանած ուզբեկ պարուհիները։

1986-ին Տաշքենդի նրա տանը բացվեց բեմական զգեստների մշտական ցուցադրություն։ Սենյակներում մնացել էին շրջագայությունների նվերները, ձայնագրությունները, լուսանկարները, ձեռագրերը և տարբեր ժողովուրդների համարների հագուստները։ Թամարա Խանումը մահացավ 1991 թվականի հունիսի 30-ին, Տաշքենդում։ Երեք տարի անց տունը թանգարան դարձավ։ Հուղարկավորությանը եկել էին մոլլան, ուղղափառ քահանան, հայ ու ուզբեկ երաժիշտները և զինվորական նվագախումբը։ Արարողության վերջում հավաքված մարդիկ սկսեցին երգել նրա երգերը։