Նիկոլ Փաշինյանը Տիգրանաշենն անվանեց Քյարքի, իսկ Մ2-ի 4,5 կիլոմետրի ապագան թողեց առանց պայմանի ու կոորդինատի. ինչ սպասել
- 14 часов назад
- 4 мин. чтения
23 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Օգոստոսի 20-ին կառավարության նիստն արդեն ավարտվել էր։ Նիկոլ Փաշինյանը կանգնեց լրագրողների առաջ և մեկ նախադասությամբ փոխեց Տիգրանաշենի շուրջ տարիներ ձգված վեճի կարգավիճակը։ Գյուղի հայկական անունը չասաց։
«Այդ քարտեզների վրա Արծվաշենը Հայաստանի տարածք է, Քյարքին Հայաստանի տարածք չէ, Բարխուդարլուն Հայաստանի տարածք չէ, և Յուխարի Ասկիպարանը Հայաստանի տարածք չէ։ Սա փաստ է, որի հետ մենք պետք է առնչվենք»։
Հետո ասաց, որ ռազմական լուծումը փակված էջ է։ Պետք է գտնել երկու երկրների և այնտեղ ապրող մարդկանց համար հարմար տարբերակ։ Վերջում կրկնեց 29 743 քառակուսի կիլոմետրը։ Սահմանների մասին խոսելիս իշխանությունն անընդհատ վերադառնում է այդ թվին։
Մ2-ի վրա 29 743 թիվը չի երևում։ Ճանապարհը Երասխից մտնում է Վայոց ձոր, հասնում Սյունիք, Մեղրի և Իրանի սահման։ Տիգրանաշենի մոտ ասֆալտը բարձրանում է ոլորաններով։ Մոտ 4,5 կիլոմետր անցնում է 8,2 քառակուսի կիլոմետրանոց տարածքով, որը խորհրդային ուշ շրջանի քարտեզներում նշված է որպես Ադրբեջանի՝ Նախիջևանին պատկանող Քյարքի անկլավ։ Այսօր այստեղ սահմանային ստուգում չկա։ Հայկական ճանապարհային նշանները կանգնած են իրենց տեղում։ Բեռնատարներն ու մարդատար մեքենաները գնում են նույն ասֆալտով։ Գյուղը կառավարվում է Արարատի մարզից։
Հայաստանի պետական ակտերում բնակավայրի անունը Տիգրանաշեն է։ Այդ անունով այն մտել է վարչատարածքային փաստաթղթեր, սահմանամերձ բնակավայրերի ցանկեր, գլխավոր հատակագծեր և զարգացման ծրագրեր։ Օգոստոսի 20-ին նույն պետության ղեկավարը գործածեց Քյարքի անունը և ասաց, որ տարածքը Հայաստանի սահմաններում չէ։ Պետական փաստաթղթերում գյուղն առայժմ Տիգրանաշեն է։ Վարչապետի խոսքում այն արդեն Քյարքի էր։
2022 թվականի մայիսի 25-ին Ազգային ժողովում նույն Փաշինյանն ասում էր, որ կառավարության ուսումնասիրություններով Հայաստանի տարածքում դե յուրե ադրբեջանական անկլավ չի արձանագրվել։ Արծվաշենի հայկական պատկանելության իրավական հիմքը, նրա խոսքով, գտնվել էր։ Նույն տարվա նոյեմբերին արդեն խոսում էր խորհրդային տարիներին Ադրբեջանին պատկանած անկլավների մասին։ 2023-ին հաստատեց՝ հարցը բանակցվում է, համաձայնություն չկա, ճանապարհների խնդիրը լուծելի է։ 2024-ի ապրիլին, Տավուշի համաձայնությունից հետո, ասաց, որ հանձնաժողովը դեռ պետք է փաստաթղթերով հիմնավորի Արծվաշենի պատկանելությունը և լուծում փնտրի։ Օգոստոսի 20-ին այդ երկար բառապաշարից մնաց կարճ պնդումը՝ Քյարքին Հայաստանի տարածք չէ։
Տիգրանաշենի քարտեզային ու իրավական ամբողջ փաթեթը հանրությունը չի տեսել։ Ալմա-Աթայի 1991 թվականի հռչակագրին քարտեզ կցված չէր։ Այն ամրագրում էր գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Հանձնաժողովները պիտի որոշեն, թե Խորհրդային Միության փլուզման պահին միջհանրապետական որ սահմանն ուներ իրավական հիմք։ Տավուշում ընտրվեց ԽՍՀՄ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի 1976 թվականի տեղագրական քարտեզը, որը 1979-ին անցել էր հերթապահության ընթացակարգ։ Տիգրանաշենի դեպքում չեն հրապարակվել քարտեզի թերթը, մասշտաբը, կոորդինատները, տարածքի փոխանցման խորհրդային ակտը կամ հանձնաժողովի արձանագրությունը։
Քարտեզներն իրար չեն կրկնում։ 1920-ականների որոշ օրինակներում Քյարքին Հայկական ԽՍՀ-ի կազմում է։ Ավելի ուշ այն նշվում է Նախիջևանի կազմում՝ Հայաստանի ներսում փակված տարածք։ Իրավական անցման ճանապարհը հայ հետազոտողները տարիներ շարունակ վիճարկել են։ 2022-ին կառավարությունն էլ էր հիշատակում այդ բացը։ Օգոստոսի 20-ի «փաստին» որևէ հրապարակված փաստաթուղթ չհաջորդեց, որը կբացատրեր՝ ինչ է գտնվել անցած չորս տարիներին։
Տավուշում ճանապարհն ավելի կարճ էր՝ խոսքից մինչև սահմանասյուն։ 2024 թվականի մարտին Փաշինյանը Ոսկեպարի շրջանի բնակիչներին ասաց, որ չորս հատվածներում համաձայնության չգնալը կարող է շաբաթվա վերջում պատերազմ բերել։ Ապրիլի 19-ին Մհեր Գրիգորյանի և Շահին Մուստաֆաևի գլխավորած հանձնաժողովները նախնական համաձայնության եկան Բաղանիս–Բաղանիս Այրում, Ոսկեպար–Աշաղը Ասկիպարա, Կիրանց–Խեյրումլի և Բերքաբեր–Կըզըլ Հաջիլի հատվածների շուրջ։ Սրանք անկլավներ չէին։ Չորս նախկին ադրբեջանական բնակավայրերի տարածքները կպած էին Ադրբեջանին։
Ապրիլի 23-ին տեղադրվեց առաջին սահմանային սյունը։ Մայիսի 15-ին ստորագրվեց կոորդինատներով արձանագրություն-նկարագրությունը։ Մայիսի 24-ին հայկական և ադրբեջանական սահմանապահները կանգնեցին համաձայնեցված գծի երկու կողմերում։ Կիրանցում նոր գիծը փոխեց մասնավոր հողերի, տների, կամրջի և գյուղ տանող ճանապարհի կարգավիճակը։ Պետությունը սկսեց փոխհատուցումներ վճարել և Կիրանցը Աճարկուտին կապող նոր ճանապարհ կառուցել։ Հինգ շաբաթ։ Այդքան պահանջվեց, որ քարտեզի գիծը ստանա սյուն, համազգեստ և ասֆալտի նոր ուղղություն։
Տիգրանաշենի դեպքում հրապարակվածը դեռ մեկ նախադասություն է։ 2024 թվականի ապրիլի 19-ի արձանագրության մեջ հանձնաժողովները գրել էին, որ ամբողջ սահմանի հետ շարունակելու են նաև անկլավների և էքսկլավների հարցերը։ 2026 թվականի ապրիլի 29-ին Աղվերանում կայացած տասներեքերորդ հանդիպմանը համաձայնեցվեցին փորձագիտական խմբերի աշխատանքի, սահմանազատման քարտեզի ստեղծման և փաստաթղթերի ձևակերպման ուղեցույցների նախագծերը։ Հաղորդագրության մեջ գրված էր Ադրբեջանի տարածքով դեպի Հայաստան բեռների տարանցման և ադրբեջանական նավթամթերքի մատակարարման մասին։ Տիգրանաշեն, Քյարքի և Արծվաշեն անունները չկային։ Չորս ամիս անց վարչապետը հրապարակավ ասաց, թե քարտեզի վրա ումն է Քյարքին։
Սահմանազատման կանոնակարգի չորրորդ հոդվածը հանձնաժողովներին թույլ է տալիս սահմանագիծը ճշգրտել՝ սահմանամերձ բնակավայրերի անվտանգությունը, մարդկանց ավանդական տնտեսությունը, ճանապարհները, էներգետիկ և ջրային ենթակառուցվածքները պահպանելու համար։ Այդ դրույթով հնարավոր է Մ2-ի հատվածն ու բնակեցված տարածքը պահել Հայաստանի վերահսկողության տակ՝ այլ տեղում համարժեք տարածք կամ ընդունելի սահմանագիծ համաձայնեցնելով։ Հնարավոր է վերականգնել խորհրդային անկլավը և ճանապարհի համար հատուկ անցման կարգ սահմանել։ Մնում են նաև շրջանցիկ ճանապարհն ու տարածքային փոխանակումը։ Օգոստոսի 20-ին այդ տարբերակներից ոչ մեկը չհնչեց։
Տարածքային փոխանակման դեպքում գործում է Սահմանադրության 205-րդ հոդվածը։ Հայաստանի տարածքի փոփոխության հարցը լուծվում է հանրաքվեով։ Տավուշում կառավարությունը պնդեց, որ վերականգնվում է Խորհրդային Միության փլուզման պահին եղած իրավական գիծը, ուստի սահման չի փոխվում։ Հանձնաժողովի արձանագրությունն ու սահմանապահների տեղակայումը հանրաքվեի չդրվեցին։ Տիգրանաշենը Քյարքի ճանաչելու դեպքում կարող է գործածվել նույն բացատրությունը։ Սահմանագծի օպտիմալացման կամ տարածքների փոխանակման դեպքում 205-րդ հոդվածի հարցը նորից բացվում է՝ արդեն չափված հեկտարներով ու կոորդինատներով։
Շրջանցիկ տարբերակներ կան։ Պատրաստ ճանապարհը Մ2-ն է։ Վեդիի կողմով անցնող հին շրջանցիկ ուղղությունը կա, որոշ հատվածներ նորոգվել են, բայց առանց նոր վերակառուցման այն գործող հոսքին համարժեք չէ։ Վայոց ձոր կարելի է հասնել նաև Սևանի ու Վարդենյաց լեռնանցքի ուղղությամբ։ Ճանապարհն ավելի երկար է, ձմեռային պայմանները՝ ուրիշ։ «Հյուսիս–հարավ» ծրագրի Արտաշատ–Սիսիան 162 կիլոմետրանոց նոր հատվածը կարող է մեծ շրջանցում դառնալ։ 2026-ի պաշտոնական նկարագրության մեջ այն դեռ առաջիկա ծրագիր է՝ պատրաստված նախնական նախագծով։ Նախնական նախագիծը ճանապարհ չէ։ Բեռնատարները գնում են Տիգրանաշենով։
Բաքուն իր պահանջը վաղուց է գրել ամբողջ նախադասությամբ։ Իլհամ Ալիևը 2024 թվականի հունվարին հայտարարեց, որ բոլոր անկլավները պետք է վերադարձվեն, դրանց տանող ճանապարհների համար պայմաններ ստեղծվեն, իսկ նախկին ադրբեջանցի բնակիչները վերաբնակեցվեն։ Քյարքին և Ղազախի երեք անկլավային խմբերը նա թվարկեց միասին։ Երևանից հնչել են փոխադարձություն, բնակիչների հարմարություն, ճանապարհների լուծելիություն և 29 743 քառակուսի կիլոմետր ձևակերպումները։ Արծվաշենի վերադարձի ժամկետ չի հրապարակվել։ Չկա նաև հրապարակված պարտավորություն՝ հայկական բնակության վերականգնման, անվտանգ մուտքի ճանապարհի կամ հայկական սահմանապահների տեղակայման մասին։
Արծվաշենը մոտ քառասուն քառակուսի կիլոմետր է, Տիգրանաշենը՝ մոտ ութ։ Արծվաշենը 1992 թվականի օգոստոսից Ադրբեջանի վերահսկողության տակ է։ Հայ բնակիչները հեռացել են ավելի քան երեք տասնամյակ առաջ։ Տիգրանաշենում մարդիկ ապրում են հիմա, իսկ նրա կողքով անցնում է երկրի գլխավոր ճանապարհներից մեկը։ Մակերեսների հաշվարկը կարող է պահել 29 743-ը։ Այդ հաշվարկի մեջ չկան շրջանցման գինը, բեռնատարի ավելացած կիլոմետրերը, սահմանային միջադեպի հավանականությունը և ճանապարհի կողքին կանգնած պետության լծակը։
Օգոստոսի 20-ից հետո Տիգրանաշենի հարցը ընդդիմության «դավադրության տեսություն» անվանելով փակել այլևս հնարավոր չէ։ Վարչապետն ասաց, որ Քյարքին Հայաստանի տարածք չէ և հարցը պետք է լուծվի։ Լուծման պայմանները չասաց։ Մ2-ի շուրջ սահմանագծի ճշգրտումը, մեծ շրջանցիկի շինարարությունը, Արծվաշենի իրական վերադարձը, բնակիչների անվտանգությունն ու ամբողջ իրավական փաթեթի հրապարակումը պաշտոնապես չեն ներկայացվել որպես Հայաստանի հաստատված պահանջներ։
Տիգրանաշենի ոլորանների 4,5 կիլոմետրը մեքենան անցնում է մի քանի րոպեում։ Ճանապարհի եզրին հայկական նշան է։ Դիմացը Զանգակատունն է, հետո՝ Վայոց ձորը։ Սահմանապահի տնակ չկա։ Անցագիր չեն հարցնում։ Վարորդը չի տեսնում վարչապետի հիշատակած քարտեզը։ Նա տեսնում է Սյունիք ու Իրան գնացող ասֆալտը։ Կառավարության հրապարակային խոսքում այդ 4,5 կիլոմետրի համար առայժմ մնացել են Քյարքի անունը և 29 743 թիվը։ Կոորդինատ չկա։
