Աննա Հակոբյանի ընտանեկան բռնության արշավը և ոստիկանության առաջին հարցումը՝ տուժողը վաղը կհաստատի՞ այսօր ասածը

24 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

«Ընկել եմ, սայթաքել եմ»։ Հուլիսի 1-ին Աննա Հակոբյանն այդ երկու պատասխանը դրեց մի երիտասարդ կնոջ տեսանելի վնասվածքների կողքին։ Կինը դեռ չէր արտասանել դրանցից ոչ մեկը։ Նա ծեծվել էր ամուսնու կողմից։ Դեպքն առաջինը չէր։ Ոստիկանություն դիմելու առաջարկին պատասխանել էր, որ վախենում է վրեժից։

Հակոբյանը պատկերացնում էր հաջորդ տեսարանը՝ քննիչի սեղան, կոշտ հարցեր, հետո հրաժարում։ Իրավապահների հարցերը, նրա պատմելով, ագրեսիվ էին հնչել։ Կինը կհաստատի՞ ասածը։ Հետ չի՞ կանգնի։ Իսկ եթե քննիչին հայտարարի, թե ծեծ չի եղել։ Հակոբյանը հարցը հետ ուղարկեց համակարգին․ տեսանելի վերքերի դեպքում ի՞նչ է անելու պետությունը, երբ մարդը վախից ասում է՝ սայթաքել եմ։

Նույն օրերին Նյու Յորքում՝ Առաջին տիկինների և առաջին պարոնների համաշխարհային ակադեմիայի տարեկան հանդիպմանը, նա ընտանեկան բռնության կանխարգելումը դրեց իր երեք առաջնահերթությունների շարքում՝ խաղաղության օրակարգի և «Կրթվելը նորաձև է» շարժման կողքին։ Ասաց, որ սկսել է ուսումնասիրել վիճակագրությունն ու տուժածների պատմությունները։ Հնչեցրեց 1,768 թիվը։ Այդքան նոր վարույթ էր նախաձեռնվել 2025-ին։ Նախորդ տարվանից տեղափոխված 630 գործի հետ քննչական մարմիններն աշխատել էին 2,398 վարույթի վրա։ Երիտասարդ կնոջ վնասվածքներն արդեն մտել էին համազգային նախաձեռնության օրակարգ։

2024 թվականի հոկտեմբերից Հակոբյանի հիմնական տեսարանն ուրիշ էր։ Դահլիճ, դասախոս, հաղորդակցման հմտություններ, շարունակ սովորելու կոչ։ 2025-ի հուլիսի 15-ին նա փակեց ինը ամիս տևած առաջին փուլը։ Հանդիպումներին ներկա էր եղել ավելի քան 11 հազար մարդ, շարժմանը միացել՝ ավելի քան 12 հազարը։ Երկրորդ փուլը կոչվեց կիրառման փուլ։ Կրթությունը նա համեմատեց համաճարակի հետ և մարդկանց հորդորեց այդ «բացիլով» վարակել շրջապատին։

2026-ի հունիսին արդեն քննարկվում էր շարժման 2026–2030 թվականների ծրագիրը։ Լայն կարգախոսը գործնական հասցե էր փնտրում։ Մեկ ամիս անց այն գտավ ծեծված կնոջ պատմության մեջ։

Շարժման շուրջ մի հարց մինչ այդ թվով պատասխան չէր ստացել։ 2025-ի հունիսին վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանը խորհրդարանում ասաց, որ սա վարչապետի առաջնահերթ ծրագրերից է, իսկ վարչապետի մասնակցությամբ միջոցառումները վճարվում են աշխատակազմի միջոցներով։ Լրագրողները խնդրել էին հրապարակել ծախսի չափը։ Պատասխանն ուղարկեց նրանց արարողակարգային ծախսերի և գաղտնի գնման պլանի մոտ։ Գումարը չհրապարակվեց։

2026-ի ապրիլին Հակոբյանը հայտարարեց, որ կառավարությունը շարժումը չի ֆինանսավորել։ Նա տարանջատեց շարժումը և վարչապետի մասնակցությամբ միջոցառումները։ Հանրային հեռուստատեսությունը կրթական հանդիպումները երեկոյան անվճար ցուցադրում էր։ Կարգախոսը լայն եթեր ուներ։ Այդ եթերի ամբողջ գինը հանրությանը հայտնի չէր։

Հուլիսին տեսանյութերի լեզուն փոխվեց։ Հակոբյանը կարդում էր իրավական դրույթներ, մեկնաբանում դրանք, հրապարակում տուժածների պատմություններ։ Հուլիսի 28-ին ասաց, որ թեման բարձրացնելուց հետո իր կյանքին ուղղված սպառնալիքներ է զգացել։ Դատախազությունն արձագանքեց հրապարակմանը։ Քննչական կոմիտեն տեղեկահաղորդակցական միջոցներով կատարված խուլիգանության հատկանիշներով վարույթ սկսեց։

Երկու օր անց Հակոբյանը կարդաց Վանաձորից ուղարկված մի նամակ։ Կինը տարիներ շարունակ բռնության էր ենթարկվել, հետո հեռացել էր ամուսնուց։ Ոստիկանությունը երկու անգամ սահմանափակել էր տղամարդու վարքը։ Նա խախտել էր երկու որոշումն էլ։ Հետո երկաթե ձողով հարվածել էր կնոջը։ Վիրահատություններ։ Վերակենդանացման բաժանմունք։ Նոր հարձակման սպասում։

Օգոստոսի 15-ին ընտանեկան բռնության թեման առանձին տեսաշարով մտավ «Կրթվելը նորաձև է» շարժման մեջ։ Երկու օր անց Հակոբյանը հրապարակեց ծրագիրը։ Նա առաջարկում էր Քրեական օրենսգրքում ստեղծել ընտանեկան բռնության առանձին հանցակազմ։ Փորձագետները, ոլորտի պատասխանատուներն ու հարցով նախկինում զբաղված կին պատգամավորները պետք է գրեին կարգավորումները։ Հետո նախատեսվում էին իրազեկում, պաշտոնյաների վերապատրաստում և օրենքի կիրառման հսկողություն։ Մեկ այլ խումբ պետք է չափեր բռնության իրական տարածվածությունը ամբողջ երկրում։

Ծրագրում տեղ էր հատկացվել նաև ընդդիմադիր կին պատգամավորներին։ Հակոբյանը հանդիպման հրավիրեց «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան» խմբակցությունների ղեկավարներ Նարեկ Կարապետյանին ու Աննա Գրիգորյանին։ Օգոստոսի 19-ին պատասխանը տրվեց Ազգային ժողովի միջանցքում։ «Խմբակցությունը ցանկություն չունի»,— ասաց Կարապետյանը։ «Չենք հանդիպելու»,— ասաց Գրիգորյանը։ Բովանդակության շուրջ խոսակցություն չեղավ։ Հրավերն ավարտվեց միջանցքում։

Այստեղ սկսվում է առաջին տիկնոջ իրավական սահմանը։ «Առաջին տիկին» կոչումը պետական պաշտոն չէ։ Օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք ունեն պատգամավորը, խորհրդարանական խմբակցությունը և կառավարությունը։ Հակոբյանը կարող է հավաքել մասնագետներին, կազմակերպել քննարկումը, պատրաստել նախագիծը, համոզել մեծամասնությանը։ Ազգային ժողովում այն գրանցելու է ուրիշը։

Նրա ամենահնչեղ իրավական պնդումը ճշգրիտ չէր։ Հակոբյանն ասաց, որ ընտանեկան բռնությունը քրեականացված չէ և ուրեմն օրինական է։ Գործող Քրեական օրենսգիրքն արդեն պատժում է ֆիզիկական ու հոգեկան ներգործությունը, ուժեղ ցավ կամ հոգեկան տառապանք պատճառելը, սեռական բռնությունը, ազատությունից ապօրինի զրկելը, անհետաձգելի միջամտության կամ պաշտպանական որոշումը չկատարելը։ Ամուսնու, նախկին ամուսնու կամ զուգընկերոջ կողմից կատարված արարքը մի շարք հոդվածներում ծանրացնող հանգամանք է։ «Ընտանեկան բռնություն» վերնագրով առանձին հանցակազմ չկա։ Այդ բացը ծեծը թույլատրելի չի դարձնում։

Եվրոպայի խորհրդի 2025-ի գնահատման զեկույցը նոր Քրեական օրենսգրքի քրեականացման շրջանակը հիմնականում գործուն էր համարել և մի շարք բացեր արձանագրել։ Քաղաքացիական կազմակերպությունները առանձին հանցակազմի օգտին բերել էին հստակ փաստարկ․ բռնության անունը կերևա մեղադրանքում, վիճակագրության մեջ և դատավճռում։ Ստամբուլի կոնվենցիան առանձին հոդված չի պարտադրում։ Հայաստանը այն ստորագրել է 2018-ին և 2026 թվականի փետրվարի դրությամբ չէր վավերացրել։

Թեմայի հրապարակային պատմությունը վաղուց ուներ իր անունները։ 2010 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ամուսնու դաժան ծեծից մահացավ 20-ամյա Զարուհի Պետրոսյանը։ Յոթ կազմակերպություն միավորվեց Ընդդեմ կանանց նկատմամբ բռնության կոալիցիայի մեջ։ Հետո եկան ցույցերը, թեժ գծերը, ապահով տները, դատական գործերը։ 2017-ի դեկտեմբերին ընդունվեց ընտանեկան բռնության կանխարգելման օրենքը։ 2024-ի ապրիլին այն լայնորեն փոփոխվեց։

Օրենքը ճանաչում է ֆիզիկական, սեռական, հոգեբանական և տնտեսական բռնությունը։ Այն տարածվում է ներկա ու նախկին զուգընկերների վրա։ Կան նախազգուշացում, անհետաձգելի միջամտության որոշում, պաշտպանական որոշում։ Պետական մարմինը պետք է կենտրոնացված հաշվառում վարի, ամեն տարի վիճակագրություն հրապարակի, ուսումնասիրի պատճառները, ֆինանսավորի ու վերահսկի աջակցության կենտրոններն ու ապաստարանները։

Օրենքի հոդվածներից հետո գալիս է հաշվետվության աղյուսակը։ 2026-ի առաջին կիսամյակում Քննչական կոմիտեի վարույթում եղել է ընտանեկան բռնության 1,794 գործ։ Դրանցից 712-ը եկել էր նախորդ տարվանից, 1,082-ը վարույթ էր ընդունվել վեց ամսում։ Դատարան էր ուղարկվել 204 վարույթ։ 345-ը փակվել էր։ 954-ը տեղափոխվել էր հաջորդ շրջան։ Աղյուսակը հաշվում է համակարգ հասած գործերը։ Փակ դռների հետևում մնացածը համար չունի։

Հասմիկ Խաչատրյանի գործը հասավ Ստրասբուրգ։ Նա տարիներ շարունակ բռնության էր ենթարկվել զուգընկերոջ կողմից։ Քրեական գործի հարուցումից և պաշտպանության խնդրանքներից հետո տղամարդը շարունակել էր հետապնդել, սպառնալ ու հարձակվել։ Նրան դատապարտել էին, հետո ազատել պատիժը կրելուց։ 2024 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը վճռեց, որ Հայաստանը չի կատարել կնոջը հետագա բռնությունից պաշտպանելու պարտականությունը։ Հոդվածը կար։ Դատավճիռը՝ նույնպես։ Տղամարդը ազատության մեջ էր։

Գործող օրենքի նույն էջում երկու տարբեր լեզու կա։ Մեկ դրույթը տուժողի անվտանգությունն առաջնահերթ է համարում։ Մյուսները պահանջում են պաշտպանել ընտանիքը որպես բնական ու հիմնական բջիջ, ամրապնդել ավանդական արժեքները և վերականգնել ընտանեկան ներդաշնակությունը։ Ոստիկանի, սոցիալական աշխատողի կամ դատավորի ձեռքում այդ բառերը տարբեր ծանրություն կարող են ստանալ։ Հուլիսի 1-ի երիտասարդ կինը հենց այդ սահմանին էր կանգնած։ Վերքերը երևում էին։ Ընտանիքը մնում էր փակ տարածք։ Հաղորդման տակ դրված ստորագրությունը կարող էր նոր հարված բերել։

2026-ի փետրվարն ու ապրիլը թեմայի շուրջ մեկ ուրիշ պատմություն բերեցին։ Փետրվարին Հակոբյանը հայտարարեց Նիկոլ Փաշինյանի հետ համատեղ կյանքի ավարտի մասին և հեռացավ կառավարական առանձնատնից։ Ապրիլին Փաշինյանը հաստատեց, որ նրանք վերամիավորվել են, և ասաց, որ ջանք է գործադրել ընտանիքը պահպանելու համար։ Սոցիալական ցանցերում այդ ժամանակագրությունը կապեցին Հակոբյանի նոր թեմայի հետ։ Հրապարակված խոսք, փաստաթուղթ կամ հաղորդում այդ կապը չի հաստատում։ Հակոբյանը սեփական ընտանիքում բռնության մասին մեղադրանք չի հնչեցրել։ Նրա տված բացատրությունն ուրիշ կնոջ պատմությունն է։

Մոտ երկու տարի կրթական շարժման հիմնական տեսարանը դահլիճն էր։ Դասախոսը խոսում էր, լսարանը գրառում էր, տեսախցիկը պահում էր բեմը։ 2026-ի ամռանը «կիրառում» բառը դուրս եկավ դահլիճից։ Այն հասավ փակ բնակարան, շտապ օգնության բաժանմունք, ոստիկանական արձանագրություն, Քրեական օրենսգիրք։

Հակոբյանը կարող է տեսախցիկ բերել այդ դռների մոտ։ Կարող է փորձագետներին նստեցնել մի սեղանի շուրջ և թեման պահել եթերում։ Հեռախոսազանգից հետո գործն անցնում է ոստիկաններին, քննիչներին, դատախազներին ու դատավորներին։ Օրինագծի ներկայացնողի տողում էլ նրա անունը չի լինելու։ Այնտեղ ստորագրելու է պատգամավոր, խմբակցություն կամ կառավարություն։

Օգոստոսի 21-ին Հակոբյանը սկսեց հարցազրույցների շարք բռնություն վերապրած կանանց հետ։ Հաջորդ օրը էկրանին հայտնվեց մեծատառ նախադասությունը՝ «ՔՈ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ Է ԼՍՎԻ»։ Ներքևում երկու հեռախոսահամար էր։ Առաջին կիսամյակի հաշվետվության մեջ 954 վարույթ արդեն տեղափոխվել էր հաջորդ շրջան։ Էկրանի հեռախոսը սպասում էր նոր զանգի։ Քննչական աղյուսակում նոր համարի համար դատարկ տող դեռ կար։