Հայաստանը իր ներկայիս սահմանները պաշտպանում է խորհրդային վարչական գծերի միջազգային սահման դառնալու սկզբունքով, իսկ ինչի՞ն է բախվում Վիլսոնի գիծը

23 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

Քարտեզի վրա սահմանը կարմիր է։ Սկսվում է Պարսկաստանի սահմանամերձ լեռներից, անցնում Վանի ու Բիթլիսի վիլայեթներով, հասնում Էրզրումի վիլայեթ, ապա Պոնտական լեռնաշղթայով իջնում Սև ծով՝ Կերասունից արևելք։ Մասշտաբը՝ 1։1 000 000։ Ներքևում Վուդրո Վիլսոնի ստորագրությունն է։ Վճռի տեքստում կա մի նախադասություն, որը քարտեզի վերարտադրությունների վրա սովորաբար չի երևում. եթե գիծը հակասի տեքստին, ուժ ունի տեքստը։ Ամենատեսանելի մասը սահմանն է։ Դժվար մասը գրված է մանր տառերով։

1920 թվականի ապրիլի 26-ին Սան Ռեմոյում Դաշնակիցների Գերագույն խորհուրդը Միացյալ Նահանգների նախագահին խնդրեց որոշել Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանը Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ու Բիթլիսի վիլայեթներում։ Վիլսոնը հանձնարարությունն ընդունեց մայիսի 17-ին։ Հունիսի 1-ին ԱՄՆ Սենատը մերժեց Հայաստանի մանդատը ստանձնելու առաջարկը։ Սահմանի գործը մնաց սեղանին։

Օգոստոսի 10-ին Սևրում ստորագրված պայմանագրի 89-րդ հոդվածը գործընթացն անվանեց իրավարարություն։ Թուրքիան, Հայաստանը և մյուս ստորագրողները համաձայնում էին ընդունել նախագահի որոշումը։ Նույն հոդվածում կային Հայաստանի ծովային ելքն ու հարակից թուրքական տարածքի ապառազմականացումը։ 90-րդ հոդվածը սահմանում էր, որ վճռով Հայաստանին անցնող տարածքների նկատմամբ Թուրքիան իր իրավունքներից հրաժարվում է որոշման օրվանից։ Հայաստանի անունից ստորագրել էր Ավետիս Ահարոնյանը։ Թուրքիայի անունից՝ Ստամբուլի սուլթանական կառավարության պատվիրակությունը։ Անկարայում Մուստաֆա Քեմալի շարժումը այդ կառավարությանը չէր ենթարկվում։ Սևրը այնտեղ մերժվել էր դեռ ստորագրման պահին։

Նոյեմբերի 22-ին Վիլսոնը ստորագրեց վճիռը և դրեց Միացյալ Նահանգների մեծ կնիքը։ Սահմանը նկարագրված էր գագաթ առ գագաթ, գետ առ գետ, գյուղ առ գյուղ։ Հաքյարիի ամբողջ սանջակը և Սղերդի գրեթե ամբողջ սանջակը մնում էին Թուրքիային։ Հայաստանին էին անցնում Տրապիզոնի նավահանգիստը, Քարշուտ գետի հովիտը և դեպի Տիրեբոլու տանող հնարավոր երկաթուղու ուղին։

Վիլսոնը գիտեր Տրապիզոնի թվերը։ Վիլայեթում մահմեդականները անվիճելի մեծամասնություն էին։ Հայերը թվով զիջում էին նույնիսկ քրիստոնյա հույներին։ Նավահանգիստը ներառվեց տնտեսական հաշվարկով։ Նոր պետությանը ծով էր պետք։ Երկաթուղի էր պետք։ Նրա հաշվարկով նոր պետությունում քրիստոնյաներն ու մահմեդականները սկզբում գրեթե հավասար թվով էին լինելու։ Այնտեղ ապրելու էին հայեր, թուրքեր, քրդեր, հույներ, լազեր, կըզըլբաշներ և ուրիշներ։ Վճիռը վերադարձող հայ փախստականներից պահանջում էր վրեժ չլուծել, օգնել վերադարձող թուրք փախստականներին և լայն իրավունքներ տալ Սև ծովի ափի հույներին ու լազերին։

Այդ օրը արևելքում սահմանը շարժվում էր զորքի հետ։ Կարսն ընկել էր հոկտեմբերի 30-ին։ Թուրքական բանակը Ալեքսանդրապոլ էր մտել նոյեմբերի 7-ին։ Նոյեմբերի 18-ին զինադադար էր կնքվել։ Վաշինգտոնում կնիքը սեղմվում էր թղթին, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունը ռազմական պարտության, սովի, համաճարակի և բոլշևիկյան ճնշման տակ կորցնում էր գործելու կարողությունը։ Դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրվեց իշխանությունը բոլշևիկներին փոխանցելու համաձայնությունը։ Դեկտեմբերի 6-ին վճիռը պաշտոնապես հասավ Փարիզ՝ դաշնակիցներին։ Սահմանային հանձնաժողովն այդպես էլ չստեղծվեց։

Քարտեզը ցույց տալիս բութ մատը հաճախ ծածկում է պայմանագրի վերջին էջը։ Այնտեղ գրված էր, թե Սևրը ինչպես պիտի ուժի մեջ մտնի։ Պետք էր Թուրքիայի և գլխավոր դաշնակից պետություններից առնվազն երեքի վավերացումը։ Փարիզում պիտի կազմվեր առաջին պաշտոնական արձանագրությունը։ Միայն դրանից հետո պայմանագիրը կգործեր այն վավերացրած պետությունների միջև։

Արձանագրությունը չկազմվեց։ Թուրքիան չվավերացրեց Սևրը։ Պահանջվող վավերացումները չհավաքվեցին։ 1921 թվականի Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերով ամրացված գիծը դարձավ ներկայիս հայ–թուրքական սահմանի հիմքը։ 1923-ի Լոզանը կարգավորեց դաշնակիցների հարաբերությունները նոր Թուրքիայի հետ։ Հայաստանը Լոզանի կողմ չէր։ Վիլսոնի վճիռը այնտեղ անունով չեղարկված չէ։ Այդ բաց տեղում արդեն մեկ դար տարբեր իրավաբաններ կարդում են նույն էջերը և հասնում հակառակ պատասխանների։

«Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար, նախկին դեսպան Արա Պապյանը պնդում է, որ վճիռը ուժը չի կորցրել։ Նա ելնում է իրավարար համաձայնության ինքնուրույնությունից և 1907 թվականի Հաագայի կոնվենցիայում ամրագրված վերջնականությունից։ Կողմերը ստորագրել են 89-րդ հոդվածը։ Վիլսոնն ընդունել է հանձնարարությունը։ Վճիռը կայացվել է։ Հետագա քաղաքական հրաժարումը, նրա ընթերցմամբ, այդ շղթան չի ջնջում։ Իրավագիտության դոկտոր Աիդա Ավանեսյանը բաժանում է երկու հարց՝ վավերականությունն ու կիրարկելիությունը։ Առաջինը, նրա կարծիքով, պահպանվել է։ Երկրորդը պահանջում է առանձին իրավական ու քաղաքական ճանապարհ։ Պապյանի ու Ավանեսյանի փաստարկի ամենակոշտ բառերը 90-րդ հոդվածում են՝ «որոշման օրվանից»։

Իրավաբան Լևոն Գևորգյանը նույն նյութից հակառակ եզրակացությունն է անում։ Նա Վիլսոնի վճիռը տարածքային պահանջի համար անօգուտ հիմք է անվանել։ Սևրը չվավերացվեց։ Նրա գնահատմամբ՝ 89-րդ հոդվածը Թուրքիայի համար գործող իրավարար համաձայնություն չդարձավ։ Հաագայի կանոնների վերջնականությունը չի վերացնում իրավազորության բացակայությունը։ Հետագա պայմանագրերը, պետությունների մեկդարյա վարքը, ներկա սահմանների ճանաչումն ու հարկադրման մեխանիզմի բացակայությունը լրացնում են այդ առարկությունը։

ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանի դուռը քարտեզով չի բացվում։ Դատարանին պետք է իրավազորության հիմք, որը պարտադիր է նաև Թուրքիայի համար։ «Աշխարհում օրենքի ուժ ունեցող փաստաթուղթ» նախադասությունը հեշտ է արտասանել։ Դրանից հետո արդեն պետք է ասել՝ որ ատյանում, ինչ համաձայնությամբ և ինչ պահանջով։ Այդ երեք հարցին նույն պատասխանը չեն տալիս անգամ հայ իրավաբանները։

Հայաստանի Հանրապետությունը վճիռը արխիվում չի փակել։ Այն հիշատակվել է նախագահների ելույթներում, գիտաժողովներում և ցեղասպանության հարյուրամյակի համահայկական հռչակագրում։ 2020 թվականի օգոստոսին նույն տարեդարձի մասին Երևանից երեք տարբեր շեշտ հնչեց։ Նիկոլ Փաշինյանը Սևրը անվանեց չիրագործված պատմական փաստ, որը արձանագրել էր Հայաստանի անկախությունն ու հայ ժողովրդի կապը Հայկական լեռնաշխարհի հետ։ Արմեն Սարգսյանը այն ներկայացրեց որպես փաստացի ուժի մեջ գտնվող միջպետական համաձայնագիր։ Արտաքին գործերի նախարարությունը Թուրքիայի արձագանքին պատասխանեց, որ Սևրը պատմական փաստ է և չի ջնջվի։ Անկարան պայմանագիրը կրկին ուղարկեց «պատմության մոխրակույտ» ու հիշեցրեց Լոզանը։ Երևանից տարածքային պահանջի նոտա չգնաց։

2015-ին Սերժ Սարգսյանը թուրքական թերթին ասել էր, որ անկախ Հայաստանը երբեք տարածքային պահանջ չի հայտարարել Թուրքիայի կամ որևէ այլ երկրի նկատմամբ, և այդպիսի հարց արտաքին քաղաքական օրակարգում չկա։ Նրա կառավարությունը վեց տարի առաջ ստորագրել էր Ցյուրիխյան արձանագրությունները։ Դրանցից մեկով երկու պետությունները հաստատում էին գործող սահմանի փոխադարձ ճանաչումը՝ միջազգային իրավունքի համապատասխան պայմանագրերով սահմանված ձևով։ Արձանագրությունները չվավերացվեցին։ Հայաստանը դրանք հետ կանչեց խորհրդարանից, ապա 2018-ին վերջնականապես հանեց ընթացակարգից։ Ստորագրությունը մնաց թղթի վրա։ Երևանը պատրաստ էր հարաբերություններ հաստատել ներկա սահմանով և բացել անցակետը՝ առանց տարածքային նախապայմանի։

2021-ի վերջից սկսված նոր կարգավորման սեղանին դրվեցին այլ թղթեր՝ օդային հաղորդակցություն, բեռնափոխադրում, երրորդ երկրների քաղաքացիների անցում, երկաթուղի, սահմանային ենթակառուցվածք։ 2023 թվականի փետրվարին Մարգարա–Ալիջան անցակետը երկու անգամ բացվեց։ Հայաստանից Թուրքիա անցավ երկու խմբաքանակ հումանիտար բեռ։ Հետո դարպասը նորից փակվեց սովորական երթևեկության համար։

2025-ին Նիկոլ Փաշինյանը Ստամբուլում հանդիպեց Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին։ 2026 թվականի մայիսին Արարատ Միրզոյանը կրկնեց, որ ցամաքային սահմանը դեռ փակ է, թեև կողմերը վաղուց հայտարարել են այն բացելու և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու պատրաստակամության մասին։ Վիլսոնի քարտեզը այդ բանակցությունների փաստաթղթերի մեջ չի մտել։

2024-ին Փաշինյանը Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը նույնացրեց Հայկական ԽՍՀ տարածքի հետ։ «Պատմական արդարության վերականգնումը» նա նկարագրեց որպես հարևանների համար տարածքային վտանգի ազդակ։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարները նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագրի համաձայնեցված տեքստը։ Առաջին հոդվածում նախկին խորհրդային հանրապետությունների վարչական սահմանները ճանաչվում են անկախ պետությունների միջազգային սահմաններ։ Հաջորդ հոդվածում կողմերը հաստատում են տարածքային պահանջների բացակայությունը և պարտավորվում ապագայում նման պահանջ չբարձրացնել։

2026 թվականի օգոստոսի 8-ի Փաշինյան–Ալիև հեռախոսազրույցի պաշտոնական հաղորդագրությունը փաստաթուղթը դեռ կոչում էր նախաստորագրված։ Ստորագրումն ու վավերացումը ավարտված չէին։ Թուրքիայի ստորագրությունը այդ թղթի տակ չկա։ Այն Հայաստանի ու Ադրբեջանի համաձայնագիրն է։ Հայաստանի սահմանային լեզուն այնտեղ չոր է. նախկին խորհրդային վարչական գծերը դարձել են միջազգային սահմաններ։

Վիլսոնի վճիռը Թուրքիայի դեմ պաշտոնական պահանջ դարձնելու օրը Երևանը պիտի պատասխանի շատ պարզ հարցերի։ Ո՞ր ատյանն է ընդունելու գործը։ Ի՞նչ համաձայնությամբ է Թուրքիան հայտնվելու այնտեղ։ Ինչպե՞ս է այդ պահանջը տեղավորվելու այն սկզբունքի մեջ, որով Հայաստանը պաշտպանում է Սյունիքի, Գեղարքունիքի ու Տավուշի սահմանները։ Ի՞նչ է մնալու հայ–թուրքական կարգավորման օրակարգից, անցակետերի ծրագրերից և Ադրբեջանի հետ համաձայնագրի լեզվից։ Դիվանագիտական նոտան բեմից ասված նախադասություն չէ։ Այն նստում է հաջորդ բանակցության սեղանին։ Հակառակ կողմը պահում է պատճենը։

Քարտեզը դրա համար արխիվում փակելու կարիք չկա։ Պետությունը կարող է պատվիրել ամբողջական իրավական եզրակացություններ, թվայնացնել սկզբնաղբյուրները, կողք կողքի դնել հակադիր դպրոցների փաստարկները, ուսումնասիրել գույքային պահանջների, մշակութային ժառանգության, եկեղեցական ունեցվածքի և անհատական հատուցումների ուղիները։ Այդ աշխատանքը ծանր է։ Երբեմն նաև անհարմար։ Քարտեզը տեսախցիկի առաջ պահելը շատ ավելի հեշտ է։

Պատերազմից խուսափելը պետության պարտականությունն է։ Փաստաթղթերը պահելն ու կարդալը՝ նույնպես։ Տարածքային պահանջը առանձին պետական քայլ է։ Այն ունի հասցեատեր, իրավական հիմք, ատյան, ապացույց, նպատակ և գին։ Վիլսոնի վճռի գոյությունը չի վիճարկվում։ Նրա այսօրվա պարտադիր ուժը վիճարկվում է։ Կիրարկման ճանապարհ մինչև հիմա չի կառուցվել։

Սևրի պայմանագրի վերարտադրություններում աչքը կանգնում է 89-րդ հոդվածի վրա։ Վերջին էջում տառերը փոքր են։ Այնտեղ նախատեսված էր Թուրքիայի և երեք գլխավոր դաշնակից պետությունների վավերացումից հետո կազմվելիք առաջին արձանագրությունը։ Թուղթը դրա համար տեղ ուներ։ Տողը մնաց դատարկ։ Քարտեզի կարմիր գիծը մնաց հաստ ու պարզ։