Դավիթ Բեկի բանակը հաղթանակից հետո մեծանում էր, պարտությունից հետո նորից հավաքվում. ինչպես տեր Ավետիսը ներսից ճանապարհ բացեց հայերի համար, իակ Ֆրանգյուլը Եղվարդում թիկունքը բացեց Ֆաթալիի զորքի առաջ

23 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Թղթի ներքևում հիսուն կնիք էր շարված։ Բոլորը պատրաստել էր Ստեփանոս Շահումյանը։ Նա Վախթանգ VI-ի արքունիք էր տանում Ղափանի տանուտերերի անունից գրված խնդրագիրը։ Սյունիքին զորապետ էր պետք։ Տանուտերերի իսկական կնիքները թղթի վրա չկային։ Ստեփանոսը նմանակել էր դրանք։ Արքունիքն ընդունեց խնդրագիրը։ Դավիթ Բեկը ստացավ Սյունիք գնալու, մարդ հավաքելու և պատերազմ վարելու լիազորություն։ Սյունիքյան արշավը սկսվեց այդ թղթից․ հրամանը իսկական էր, կնիքները՝ կեղծ։

1722 թվականին նա հասավ Սիսիանի սահման և կանգ առավ Ուչթեփեի եռաբլուր դաշտում։ Շուրջը հավաքվեց մոտ չորս հարյուր զինված մարդ։ Առաջին հարվածը հասավ Ղարաչոռլու ցեղախմբին։ Հետո Դավիթ Բեկը մտավ Շինուհայրի ամրոց, կանչեց Տաթևի առաջնորդին, տեղացիներից զինված խումբ հավաքեց և շարժվեց թյուրքաբնակ գյուղերի վրա։ Վերադարձան ավարով։ Այդ տարիների «Ղափանը» մեկ քաղաք չէր։ Այդ անունով ամբողջ գավառն էր անցնում՝ բերդերը, ձորերը, գյուղերն ու լեռնանցքները։ Դավիթ Բեկի նստավայրը տեղից տեղ էր գնում։ Որտեղ մարդ էր հավաքվում, ճանապարհ էր փակվում կամ պատը գիշերը դիմանում էր, այնտեղ էր նաև իշխանությունը։

Շինուհայրի հարվածներին պատասխանեց Ջիվանշիր անունով միավորված երեսուներկու թյուրքական ցեղ։ Մեզ հասած պատումը նրանց բանակին տալիս է մոտ տասնվեց հազար մարդ, Դավիթ Բեկին՝ չորս հարյուր ընտիր մարտիկ։ Ուչթեփեի մոտ կռիվը տևեց երկու կամ երեք օր։ Պատման մեջ երրորդ օրը Ջիվանշիրի զորքը կոտրվում է ու դուրս մղվում Սյունիքից։ Հայերը վերցնում են սրերը, զենքը, ձիերն ու բանակային բեռը։ Զենքը, ձիերն ու բեռը ծառայում են հաջորդ արշավին։ Մխիթար սպարապետը մտնում է Քուրթլար, հարվածում ավանին ու տանում ունեցվածքը։ Ավելի ուշ պատումները Քուրթլարի հիմնահատակ կործանումն են նկարագրում։ Ամենահին տարբերակում միայն հարվածն ու ավարն են։

Չորս հարյուրի և տասնվեց հազարի պատմությունը թղթին հասավ ավելի քան տասը տարի անց։ 1730-ականներին Ղուկաս Սեբաստացին լսեց Ստեփանոս Շահումյանին ու Տեր Ավետիսին և գրի առավ նրանց պատմածը։ Զինվորական ցուցակ չի պահպանվել։ Թիվը ստուգելու տեղ չկա։ Նույն ձեռագիրը հաղթանակի ժամանակ հազարներ է հաշվում, պարտության ժամանակ հիշում է ջուրը, քարերը, մացառը և ուշ գիշերով թաքստոցներից դուրս եկող մարդկանց։

Ուչթեփեի հաղթանակից հետո Դավիթ Բեկի մոտ սկսեցին մարդիկ գալ։ Չավնդուրից եկավ Թորոս իշխանը։ Նրա հետ ուղարկվեց Բայանդուր զորավարը։ Հին Ջուղայի մելիքական տներից զինված խմբեր միացան։ Զորքը հասավ մոտ երկու հազարի։ Հաջորդ թիրախը Տաթևի դավանափոխ մելիք Բաղրին էր։ Նրա ամրությունը երկու օր դիմացավ։ Բաղրին բռնեցին ու տարան Շինուհայր։ Տասներկու օր նրան եկեղեցում ստիպեցին բարձրաձայն կրկնել․ «Լույս Լուսավորչի հավատին, վայ ուրացողին»։ Հետո գլխատեցին։ Դավիթ Բեկը նստավայրը տեղափոխեց Տաթև։

1723 թվականի Զատկի գիշերը Չավնդուրի վրա շարժվեց մի բանակ, որին ձեռագիրը մոտ տասնութ հազար մարդ է տալիս։ Այն գլխավորում էին Բարգուշատի Ֆաթալի սուլթանն ու Սև լեռան խանը։ Օրդուբադի խանի անունը այս կռվի մեջ չկա։ Չավնդուրի մարդիկ գիշերով մտան ճամբար, կոտորեցին մի մասին, վերցրին բանակային գույքը և մնացածներին քշեցին դաշտից։ Ավելի ուշ այս գիշերը խառնվեց Բարգուշատի, Օրդուբադի և Չավնդուրի ուրիշ կռիվների հետ։ Ձեռագրում դրանք տարբեր օրեր են՝ տարբեր հրամանատարներով ու թվերով։

Զեյվան բարձրադիր ու ամուր բերդ էր։ Ասլամազ-Ղուլին այնտեղ ուժ էր հավաքել։ Դավիթ Բեկը մարդ կանչեց Չավնդուրից, Կալերից, Կենավուզից ու Մեղրիից։ Թորոսը սկզբում առարկեց։ Միջնորդները հաշտեցրին նրանց։ Առաջին գրոհը հետ շպրտվեց։ Մխիթար սպարապետն ու Տեր Ավետիսը չկարողացան անցնել պատը։ Տեր Ավետիսը հետո հնարքով բարձրացավ, բռնեց բերդի պաշտոնյային և ճանապարհ բացեց դրսում սպասող զորքի համար։ Երկօրյա մարտից հետո Զեյվան ընկավ։ Ձեռագիրը այդ օրվա համար գրում է չորս հազար սպանված հակառակորդ և մի քանի հայ զոհ։ Այդ թիվը ստուգող երկրորդ հաշվարկ չկա։ Զեյվայի դարպասը բացվեց Դավիթ Բեկի զորքի առաջ։

Հաջորդ դաշտում պատ չկար։ Դավիթ Բեկի ուժերի մեծ մասը Բարգուշատի կողմում էր։ Նա քիչ մարդ ուներ Սիսիանում։ Նախիջևանի խանը եկավ տասնչորս հազարով։ Դավիթը շտապ մարդ հավաքեց Դարբասից ու Սիսիանից և կանգնեց Նախիջևանի գետի մոտ։ Առաջին բախումից խանի զորքը փախավ։ Հայերը հետապնդեցին օրվա տասնութերորդ ժամից մինչև քսանմեկերորդը։ Քսաներկուերորդ ժամին փախչողները կանգ առան, հավաքվեցին և շրջվեցին։ Հայկական շարքը փլվեց։ Թիկունքում սուրն էր, առջևում՝ հորդացած գետը։ Մարդիկ մտնում էին ջուրը կամ ընկնում ափին։ Մութն ընկնելուց առաջ ավելի քան հազար հայ մնաց դաշտում ու գետի մեջ։ Փրկվածները մտան քարայրներ, ժայռերի ճեղքերն ու մացառները։ Դավիթ Բեկը ուշ գիշերով հասավ Սիսիան։ Հետո մարդիկ մեկ-մեկ դուրս եկան թաքստոցներից ու հավաքվեցին նրա շուրջը։

Մեկ այլ պահպանված տարբերակ խանի զորքը հաշվում է տասներկու հազար, գետում զոհված հայերին՝ երկու հազար երկու հարյուր։ Թվերը չեն հաշտվում։ Երկու տարբերակն էլ պահել են նույն պահը՝ քսաներկուերորդ ժամը, շրջված բանակը, հորդացած գետը և գիշերով Սիսիան հասած Դավիթ Բեկը։ Զոհերի ճշգրիտ թիվը չի վերականգնվում։

Պարտությունից հետո նույն ձորերով նորից զորքեր շարժվեցին։ Ֆաթալի սուլթանը Սափի Ղուլիին գրեց, որ տասներկու հազարով կմտնի Չավնդուր և առաջարկեց հակառակ թևից հարվածել։ Սափի Ղուլին չեկավ։ Չավնդուրցիները հարյուր հիսուն մարդ նստեցրին անտառապատ անցումում, կրակ բացեցին և հետ քշեցին Ֆաթալիի բանակը։ Ձեռագիրն այստեղ էլ մոտ չորս հազար սպանված է հաշվում։ Հետո Սափի Ղուլին երեք հարյուր մարդով հայտնվեց Լևազի կողմում։ Թորոսը հինգ հարյուրով հասավ նրա հետևից և սպանեց ութսուն հոգու։ Երեք թյուրքաբնակ գյուղ հարձակման ենթարկվեց։ Ունեցվածքը տարվեց։ Թորոսը Պապ Կալերցուն թողեց Կենավուզի զորապետ։

Սափի Ղուլին Լևազի թյուրքաբնակ գյուղերի մեծ մասը տեղափոխեց Օրդուբադ։ Արծվաքարի կողմում մնաց չորս գյուղ։ Պապի մարդիկ հարվածեցին երեքին։ Թաղամերի վաթսուն տունը լացով եկավ հայ զինվորների մոտ, հնազանդություն խոստացավ և խնայվեց։ Մեկ կամ երկու ամիս անց Սափի Ղուլին Օրդուբադից հինգ հարյուր մարդ բերեց, գիշերը մտավ Սայփունի երկու հայկական գյուղ։ Տղամարդկանց սպանեց։ Կանանց ու երեխաներին տարավ գերության։ Լուրը հասավ Դավիթ Բեկին։ Նա Մխիթարին հրամայեց ոչնչացնել Թաղամերի այն վաթսուն տունը, որ մեկ կամ երկու ամիս առաջ խնայվել էր։ Հրամանը կատարվեց։

Ձեռագիրը Թաղամերի մարդկանց անունները չի պահել։ Մի քանի տող առաջ նրանց լացն էր ու հնազանդության խոստումը։ Հիմա՝ հրամանը։ Հաջորդ նախադասության մեջ Դավիթ Բեկն ավարտում է Հալիձորի բերդի շինությունը։ Մինչ պատը բարձրանում էր, Մխիթարը կատարում էր հրամանը։ Հետո Դավիթ Բեկը վերադարձավ Հալիձոր, Թորոսը՝ Չավնդուր, Պապը՝ Կենավուզ։ Զինված իշխանությունը նստեց երեք ամրության մեջ։

Սյունիք գալու երրորդ տարում Թորոսը հավաքեց Չավնդուրի մարտունակ տղամարդկանց և պատրաստվեց հարվածել Օրդուբադին։ Երիցվանիկի՝ հետագա Արծվանիկի մելիք Ֆրանգյուլը նրան նամակ ուղարկեց։ Գրել էր, թե Ֆաթալի սուլթանն իմացել է արշավանքի մասին և Թորոսի բացակայությամբ պատրաստվում է մտնել Չավնդուր։ Առաջարկում էր նախ Բարգուշատ գնալ։ Խոստանում էր, որ տեղի հայերը կմիանան։

Թորոսը հավատաց։ Եղվարդի մոտ բանակեց։ Ֆրանգյուլը եկավ երկու հազար մարդով և կանգնեց զորքի մի թևում։ Ֆաթալի սուլթանն ու նրա եղբայր Աղասի խանը մոտ տասնութ հազարով հասան դաշտ։ Առաջին բախումից նրանց զորքը փախավ։ Թորոսը գնաց հետևից։ Այդ պահին Ֆրանգյուլը մարդ ուղարկեց Ֆաթալիի մոտ․ «Դուք առաջից, ես՝ ետևից»։ Փախչողները շրջվեցին։ Ֆրանգյուլի երկու հազարը հարվածեց թիկունքից։ Թորոսի զորքը սեղմվեց երկու կողմից։ Թորոս իշխանը զոհվեց։ Մոտ հազար չորս հարյուր մարդ հասավ Չավնդուր։ Մնացածների համար ձեռագիրը մեկ բառ ունի՝ ընկան։ Ֆրանգյուլը հետո մահմեդականություն ընդունեց՝ Ֆաթալիի առջև հավատարմությունը հաստատելու համար։

Դավիթ Բեկը պատասխանեց հրամանով։ Պապը պետք է երկու հազար մարդ հասցներ Չավնդուր՝ Ֆաթալի սուլթանից շուտ։ 1730-ականների պատումը Ֆրանգյուլի հետագա մահվան ու գերեզմանի մասին լռում է։ Արծվանիկում ուրիշ բան էին պատմում։ 1904 թվականին գրի առնված տեղական պատման մեջ Ստեփան իշխանը ճանապարհին հրացանով սպանում է Ֆրանգյուլին։ Մելիքի ջորին խրտնում է։ Ոտքը մնում է ասպանդակում, մարմինը քարշ է գալիս քարքարոտ ճանապարհով։ Ծառաները մարմինը տանում են ներքին ձոր և գյուղացիներին կանչում՝ գալ իրենց մելիքի դատաստանը տեսնելու։ Ֆրանգյուլին թաղում են հասարակաց գերեզմանատնից հեռու՝ ճամփեզրին։

Տարիներ անց նույն ավանդությունը Արծվանիկ է բերում մելիք Քարամին։ Նա ուզում է բացել գերեզմանը, հանել Ֆրանգյուլի ոսկորներն ու շների առաջ նետել։ Գյուղացիները կանգնեցնում են նրան․ «Գերեզմանատնից հեռու ենք գոռել, մեկ էլ շան հոտը վեր մի հանիր»։ Ճամփով անցնողը թքում էր շիրիմին կամ քար նետում։ 1730-ականների ձեռագիրը Եղվարդից պահեց երեք թիվ՝ Ֆրանգյուլի երկու հազարը, Ֆաթալիի ու Աղասի խանի տասնութ հազարը, Չավնդուր հասած հազար չորս հարյուրը։ Արծվանիկը թիվ չէր հաշվում։ Ճանապարհի եզրին մնաց գերեզմանը։ Անցնողը քար էր գցում։ Այդ քարերը ոչ ոք չէր հաշվում։1. Դավիթ Բեկի առաջին պատերազմներում չորս հարյուրը կոտրեցին տասնվեց հազարին, իսկ մեկ ուշացած հակագրոհ գետի ափին թողեց հազարից ավելի հայ զինվոր

2. Դավիթ Բեկը ռազմակայանը Շինուհայրից տարավ Տաթև ու Հալիձոր, մինչև Ֆրանգյուլի երկու հազարը Եղվարդում կտրեց Թորոսի զորքի թիկունքը

3. Զեյվայի պատը բացվեց Տեր Ավետիսի խորամանկությամբ, իսկ Թաղամերի վաթսուն տունը ոչնչացվեց Դավիթ Բեկի վրեժի հրամանով

4. Դավիթ Բեկի հաղթական թվերի կողքին մնացին գետում խեղդվածները, գերության քշված կանայք ու երեխաները և Արծվանիկի ճամփեզրի անպատիվ գերեզմանը

5. Հիսուն կեղծ կնիքից սկսված արշավը Ուչթեփեից հասավ Զեյվա, Նախիջևանի գետ և Եղվարդի թիկունքային հարված

6. Ջիվանշիրի երեսուներկու ցեղը երեք օրում կոտրվեց չորս հարյուր հայ մարտիկի դեմ, բայց Նախիջևանի խանը մեկ հակագրոհով շրջեց հաղթական հետապնդումը

7. Թորոսը Եղվարդ եկավ Ֆրանգյուլի նամակով, հաղթեց առաջին բախումը և սպանվեց այն պահին, երբ դաշնակիցը հարվածեց թիկունքից

8. Դավիթ Բեկը մայրաքաղաք չուներ․ նրա իշխանությունը տեղավորվում էր Շինուհայրի, Տաթևի ու Հալիձորի այն պատերի ներսում, որոնք դեռ դիմանում էին

9. Քուրթլարի ավարը, Զեյվայի դարպասը, Թաղամերի հրամանը․ Սյունիքի պատերազմի նույն ձեռագիրը հաղթանակն ու կոտորածը գրել է իրար կողքի

10. Նախիջևանի գետի մոտ հայերը հետապնդում էին փախչող բանակին, մինչև փախչողները շրջվեցին, իսկ ետդարձի ճանապարհը փակեց հորդացած ջուրը

11. Ֆաթալի սուլթանը փախավ առաջին հարվածից, Ֆրանգյուլը սպասեց վճռական պահին, և Չավնդուր վերադարձավ ընդամենը հազար չորս հարյուր զինվոր

12. Դավիթ Բեկի բանակը հաղթանակից հետո մեծանում էր, պարտությունից հետո նորից հավաքվում, իսկ նույն ճակատամարտի թվերը երկու պատումներում չէին համընկնում

13. Թաղամերի վաթսուն տունը մի անգամ խնայվեց լացով ու հնազանդության խոստումով, հետո ոչնչացվեց երկու հայկական գյուղի գիշերային կոտորածի դիմաց

14. Զատկի գիշերը Չավնդուրի մարդիկ ցրեցին տասնութհազարանոց բանակը, իսկ մի քանի ամիս անց Եղվարդում սեփական դաշնակիցը փակեց նրանց նահանջը

15. Սյունիքի պատերազմի ամենահնչեղ հաղթանակը հաշվեց տասնվեց հազար թշնամի, ամենածանր պարտությունը՝ հազարից ավելի հայ զոհ, իսկ ամենաերկար դատավճիռը մնաց առանց թվի

16. Տեր Ավետիսը Զեյվայում ներսից ճանապարհ բացեց հայերի համար, Ֆրանգյուլը Եղվարդում թիկունքը բացեց Ֆաթալիի զորքի առաջ

17. Դավիթ Բեկի առաջին երեք տարիները անցան շարժվող զորակայաններով, արագ հավաքվող զորքերով և մի ճակատով, որը փլվեց Ֆրանգյուլի նամակից հետո

18. Երկու պատումները չեն համաձայնում, թե քանի մարդ ընկավ Նախիջևանի գետի մոտ, բայց երկուսն էլ պահել են ժամը, հակագրոհը և գիշերով Սիսիան հասած Դավիթ Բեկին

19. Թորոս իշխանի մահից հետո Ֆրանգյուլի համար տեղ չգտնվեց Արծվանիկի գերեզմանոցում, և անցորդները նրա ճամփեզրի շիրիմին քար էին գցում

20. Դավիթ Բեկի մասին պատումը հաշվում է հաղթանակները և նույն սառնությամբ գրանցում այն հրամանները, որոնցից հետո գյուղեր այլևս չկային

Չորս հարյուր մարտիկ՝ տասնվեց հազարի դեմ։ Զեյվայի գրոհը։ Հորդացած գետի մոտ ընկած հազարից ավելի հայեր։ Թաղամերի վաթսուն տունը և Ֆրանգյուլի թիկունքային հարվածը։ Դավիթ Բեկի առաջին տարիները՝ հաղթանակի թվերի կողքին մնացած պարտությամբ, կոտորածով ու դավաճանությամբ։

Դավիթ Բեկը ռազմակայանը տանում էր այնտեղ, որտեղ դեռ պատ կար, մարդ կար և փակվող ճանապարհ։ Շինուհայր, Տաթև, Հալիձոր։ Վերջում քարտեզից երկար ապրեց Արծվանիկի ճամփեզրի մի գերեզման, որի վրա անցորդները քար էին նետում։

Թղթի ներքևում հիսուն կնիք էր շարված։ Բոլորը պատրաստել էր Ստեփանոս Շահումյանը։ Նա Վախթանգ VI-ի արքունիք էր տանում Ղափանի տանուտերերի անունից գրված խնդրագիրը։ Սյունիքին զորապետ էր պետք։ Տանուտերերի իսկական կնիքները թղթի վրա չկային։ Ստեփանոսը նմանակել էր դրանք։ Արքունիքն ընդունեց խնդրագիրը։ Դավիթ Բեկը ստացավ Սյունիք գնալու, մարդ հավաքելու և պատերազմ վարելու լիազորություն։ Սյունիքյան արշավը սկսվեց այդ թղթից․ հրամանը իսկական էր, կնիքները՝ կեղծ։

1722 թվականին նա հասավ Սիսիանի սահման և կանգ առավ Ուչթեփեի եռաբլուր դաշտում։ Շուրջը հավաքվեց մոտ չորս հարյուր զինված մարդ։ Առաջին հարվածը հասավ Ղարաչոռլու ցեղախմբին։ Հետո Դավիթ Բեկը մտավ Շինուհայրի ամրոց, կանչեց Տաթևի առաջնորդին, տեղացիներից զինված խումբ հավաքեց և շարժվեց թյուրքաբնակ գյուղերի վրա։ Վերադարձան ավարով։ Այդ տարիների «Ղափանը» մեկ քաղաք չէր։ Այդ անունով ամբողջ գավառն էր անցնում՝ բերդերը, ձորերը, գյուղերն ու լեռնանցքները։ Դավիթ Բեկի նստավայրը տեղից տեղ էր գնում։ Որտեղ մարդ էր հավաքվում, ճանապարհ էր փակվում կամ պատը գիշերը դիմանում էր, այնտեղ էր նաև իշխանությունը։

Շինուհայրի հարվածներին պատասխանեց Ջիվանշիր անունով միավորված երեսուներկու թյուրքական ցեղ։ Մեզ հասած պատումը նրանց բանակին տալիս է մոտ տասնվեց հազար մարդ, Դավիթ Բեկին՝ չորս հարյուր ընտիր մարտիկ։ Ուչթեփեի մոտ կռիվը տևեց երկու կամ երեք օր։ Պատման մեջ երրորդ օրը Ջիվանշիրի զորքը կոտրվում է ու դուրս մղվում Սյունիքից։ Հայերը վերցնում են սրերը, զենքը, ձիերն ու բանակային բեռը։ Զենքը, ձիերն ու բեռը ծառայում են հաջորդ արշավին։ Մխիթար սպարապետը մտնում է Քուրթլար, հարվածում ավանին ու տանում ունեցվածքը։ Ավելի ուշ պատումները Քուրթլարի հիմնահատակ կործանումն են նկարագրում։ Ամենահին տարբերակում միայն հարվածն ու ավարն են։

Չորս հարյուրի և տասնվեց հազարի պատմությունը թղթին հասավ ավելի քան տասը տարի անց։ 1730-ականներին Ղուկաս Սեբաստացին լսեց Ստեփանոս Շահումյանին ու Տեր Ավետիսին և գրի առավ նրանց պատմածը։ Զինվորական ցուցակ չի պահպանվել։ Թիվը ստուգելու տեղ չկա։ Նույն ձեռագիրը հաղթանակի ժամանակ հազարներ է հաշվում, պարտության ժամանակ հիշում է ջուրը, քարերը, մացառը և ուշ գիշերով թաքստոցներից դուրս եկող մարդկանց։

Ուչթեփեի հաղթանակից հետո Դավիթ Բեկի մոտ սկսեցին մարդիկ գալ։ Չավնդուրից եկավ Թորոս իշխանը։ Նրա հետ ուղարկվեց Բայանդուր զորավարը։ Հին Ջուղայի մելիքական տներից զինված խմբեր միացան։ Զորքը հասավ մոտ երկու հազարի։ Հաջորդ թիրախը Տաթևի դավանափոխ մելիք Բաղրին էր։ Նրա ամրությունը երկու օր դիմացավ։ Բաղրին բռնեցին ու տարան Շինուհայր։ Տասներկու օր նրան եկեղեցում ստիպեցին բարձրաձայն կրկնել․ «Լույս Լուսավորչի հավատին, վայ ուրացողին»։ Հետո գլխատեցին։ Դավիթ Բեկը նստավայրը տեղափոխեց Տաթև։

1723 թվականի Զատկի գիշերը Չավնդուրի վրա շարժվեց մի բանակ, որին ձեռագիրը մոտ տասնութ հազար մարդ է տալիս։ Այն գլխավորում էին Բարգուշատի Ֆաթալի սուլթանն ու Սև լեռան խանը։ Օրդուբադի խանի անունը այս կռվի մեջ չկա։ Չավնդուրի մարդիկ գիշերով մտան ճամբար, կոտորեցին մի մասին, վերցրին բանակային գույքը և մնացածներին քշեցին դաշտից։ Ավելի ուշ այս գիշերը խառնվեց Բարգուշատի, Օրդուբադի և Չավնդուրի ուրիշ կռիվների հետ։ Ձեռագրում դրանք տարբեր օրեր են՝ տարբեր հրամանատարներով ու թվերով։

Զեյվան բարձրադիր ու ամուր բերդ էր։ Ասլամազ-Ղուլին այնտեղ ուժ էր հավաքել։ Դավիթ Բեկը մարդ կանչեց Չավնդուրից, Կալերից, Կենավուզից ու Մեղրիից։ Թորոսը սկզբում առարկեց։ Միջնորդները հաշտեցրին նրանց։ Առաջին գրոհը հետ շպրտվեց։ Մխիթար սպարապետն ու Տեր Ավետիսը չկարողացան անցնել պատը։ Տեր Ավետիսը հետո հնարքով բարձրացավ, բռնեց բերդի պաշտոնյային և ճանապարհ բացեց դրսում սպասող զորքի համար։ Երկօրյա մարտից հետո Զեյվան ընկավ։ Ձեռագիրը այդ օրվա համար գրում է չորս հազար սպանված հակառակորդ և մի քանի հայ զոհ։ Այդ թիվը ստուգող երկրորդ հաշվարկ չկա։ Զեյվայի դարպասը բացվեց Դավիթ Բեկի զորքի առաջ։

Հաջորդ դաշտում պատ չկար։ Դավիթ Բեկի ուժերի մեծ մասը Բարգուշատի կողմում էր։ Նա քիչ մարդ ուներ Սիսիանում։ Նախիջևանի խանը եկավ տասնչորս հազարով։ Դավիթը շտապ մարդ հավաքեց Դարբասից ու Սիսիանից և կանգնեց Նախիջևանի գետի մոտ։ Առաջին բախումից խանի զորքը փախավ։ Հայերը հետապնդեցին օրվա տասնութերորդ ժամից մինչև քսանմեկերորդը։ Քսաներկուերորդ ժամին փախչողները կանգ առան, հավաքվեցին և շրջվեցին։ Հայկական շարքը փլվեց։ Թիկունքում սուրն էր, առջևում՝ հորդացած գետը։ Մարդիկ մտնում էին ջուրը կամ ընկնում ափին։ Մութն ընկնելուց առաջ ավելի քան հազար հայ մնաց դաշտում ու գետի մեջ։ Փրկվածները մտան քարայրներ, ժայռերի ճեղքերն ու մացառները։ Դավիթ Բեկը ուշ գիշերով հասավ Սիսիան։ Հետո մարդիկ մեկ-մեկ դուրս եկան թաքստոցներից ու հավաքվեցին նրա շուրջը։

Մեկ այլ պահպանված տարբերակ խանի զորքը հաշվում է տասներկու հազար, գետում զոհված հայերին՝ երկու հազար երկու հարյուր։ Թվերը չեն հաշտվում։ Երկու տարբերակն էլ պահել են նույն պահը՝ քսաներկուերորդ ժամը, շրջված բանակը, հորդացած գետը և գիշերով Սիսիան հասած Դավիթ Բեկը։ Զոհերի ճշգրիտ թիվը չի վերականգնվում։

Պարտությունից հետո նույն ձորերով նորից զորքեր շարժվեցին։ Ֆաթալի սուլթանը Սափի Ղուլիին գրեց, որ տասներկու հազարով կմտնի Չավնդուր և առաջարկեց հակառակ թևից հարվածել։ Սափի Ղուլին չեկավ։ Չավնդուրցիները հարյուր հիսուն մարդ նստեցրին անտառապատ անցումում, կրակ բացեցին և հետ քշեցին Ֆաթալիի բանակը։ Ձեռագիրն այստեղ էլ մոտ չորս հազար սպանված է հաշվում։ Հետո Սափի Ղուլին երեք հարյուր մարդով հայտնվեց Լևազի կողմում։ Թորոսը հինգ հարյուրով հասավ նրա հետևից և սպանեց ութսուն հոգու։ Երեք թյուրքաբնակ գյուղ հարձակման ենթարկվեց։ Ունեցվածքը տարվեց։ Թորոսը Պապ Կալերցուն թողեց Կենավուզի զորապետ։

Սափի Ղուլին Լևազի թյուրքաբնակ գյուղերի մեծ մասը տեղափոխեց Օրդուբադ։ Արծվաքարի կողմում մնաց չորս գյուղ։ Պապի մարդիկ հարվածեցին երեքին։ Թաղամերի վաթսուն տունը լացով եկավ հայ զինվորների մոտ, հնազանդություն խոստացավ և խնայվեց։ Մեկ կամ երկու ամիս անց Սափի Ղուլին Օրդուբադից հինգ հարյուր մարդ բերեց, գիշերը մտավ Սայփունի երկու հայկական գյուղ։ Տղամարդկանց սպանեց։ Կանանց ու երեխաներին տարավ գերության։ Լուրը հասավ Դավիթ Բեկին։ Նա Մխիթարին հրամայեց ոչնչացնել Թաղամերի այն վաթսուն տունը, որ մեկ կամ երկու ամիս առաջ խնայվել էր։ Հրամանը կատարվեց։

Ձեռագիրը Թաղամերի մարդկանց անունները չի պահել։ Մի քանի տող առաջ նրանց լացն էր ու հնազանդության խոստումը։ Հիմա՝ հրամանը։ Հաջորդ նախադասության մեջ Դավիթ Բեկն ավարտում է Հալիձորի բերդի շինությունը։ Մինչ պատը բարձրանում էր, Մխիթարը կատարում էր հրամանը։ Հետո Դավիթ Բեկը վերադարձավ Հալիձոր, Թորոսը՝ Չավնդուր, Պապը՝ Կենավուզ։ Զինված իշխանությունը նստեց երեք ամրության մեջ։

Սյունիք գալու երրորդ տարում Թորոսը հավաքեց Չավնդուրի մարտունակ տղամարդկանց և պատրաստվեց հարվածել Օրդուբադին։ Երիցվանիկի՝ հետագա Արծվանիկի մելիք Ֆրանգյուլը նրան նամակ ուղարկեց։ Գրել էր, թե Ֆաթալի սուլթանն իմացել է արշավանքի մասին և Թորոսի բացակայությամբ պատրաստվում է մտնել Չավնդուր։ Առաջարկում էր նախ Բարգուշատ գնալ։ Խոստանում էր, որ տեղի հայերը կմիանան։

Թորոսը հավատաց։ Եղվարդի մոտ բանակեց։ Ֆրանգյուլը եկավ երկու հազար մարդով և կանգնեց զորքի մի թևում։ Ֆաթալի սուլթանն ու նրա եղբայր Աղասի խանը մոտ տասնութ հազարով հասան դաշտ։ Առաջին բախումից նրանց զորքը փախավ։ Թորոսը գնաց հետևից։ Այդ պահին Ֆրանգյուլը մարդ ուղարկեց Ֆաթալիի մոտ․ «Դուք առաջից, ես՝ ետևից»։ Փախչողները շրջվեցին։ Ֆրանգյուլի երկու հազարը հարվածեց թիկունքից։ Թորոսի զորքը սեղմվեց երկու կողմից։ Թորոս իշխանը զոհվեց։ Մոտ հազար չորս հարյուր մարդ հասավ Չավնդուր։ Մնացածների համար ձեռագիրը մեկ բառ ունի՝ ընկան։ Ֆրանգյուլը հետո մահմեդականություն ընդունեց՝ Ֆաթալիի առջև հավատարմությունը հաստատելու համար։

Դավիթ Բեկը պատասխանեց հրամանով։ Պապը պետք է երկու հազար մարդ հասցներ Չավնդուր՝ Ֆաթալի սուլթանից շուտ։ 1730-ականների պատումը Ֆրանգյուլի հետագա մահվան ու գերեզմանի մասին լռում է։ Արծվանիկում ուրիշ բան էին պատմում։ 1904 թվականին գրի առնված տեղական պատման մեջ Ստեփան իշխանը ճանապարհին հրացանով սպանում է Ֆրանգյուլին։ Մելիքի ջորին խրտնում է։ Ոտքը մնում է ասպանդակում, մարմինը քարշ է գալիս քարքարոտ ճանապարհով։ Ծառաները մարմինը տանում են ներքին ձոր և գյուղացիներին կանչում՝ գալ իրենց մելիքի դատաստանը տեսնելու։ Ֆրանգյուլին թաղում են հասարակաց գերեզմանատնից հեռու՝ ճամփեզրին։

Տարիներ անց նույն ավանդությունը Արծվանիկ է բերում մելիք Քարամին։ Նա ուզում է բացել գերեզմանը, հանել Ֆրանգյուլի ոսկորներն ու շների առաջ նետել։ Գյուղացիները կանգնեցնում են նրան․ «Գերեզմանատնից հեռու ենք գոռել, մեկ էլ շան հոտը վեր մի հանիր»։ Ճամփով անցնողը թքում էր շիրիմին կամ քար նետում։ 1730-ականների ձեռագիրը Եղվարդից պահեց երեք թիվ՝ Ֆրանգյուլի երկու հազարը, Ֆաթալիի ու Աղասի խանի տասնութ հազարը, Չավնդուր հասած հազար չորս հարյուրը։ Արծվանիկը թիվ չէր հաշվում։ Ճանապարհի եզրին մնաց գերեզմանը։ Անցնողը քար էր գցում։ Այդ քարերը ոչ ոք չէր հաշվում։