1998-ից նա ուզում է, որ փողոցից մարդը չընկնի ուղիղ եթեր. Սուսաննա Ալեքսանյան. մարդու երկրորդ դեմքը՝ ձայնը բացահայտողը
- 17 часов назад
- 5 мин. чтения
22 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Երեք վայրկյան։ Այդքան լռել է խորհուրդ տալիս Սուսաննա Ալեքսանյանը առաջին բառից առաջ։ Նյարդայնացած մարդու համար երեք վայրկյանն էլ երկար է։ Առաջին վայրկյանին նա նկատում է ձեռքերը։ Երկրորդին լսում է սեփական շունչը։ Երրորդին՝ սենյակը։ Հետո խոսում է։
Ալեքսանյանը հաղորդավարներ պատրաստել սկսեց 1998-ին։ Մինչ այդ երկար տարիներ հաղորդավար էր աշխատել։ Իր նպատակը հետո ձևակերպեց ուղիղ՝ կոտրել խորհրդային հաղորդավարական ոճի կարծրությունը, մոտենալ արևմտյան գործելակերպին և թույլ չտալ, որ մարդը փողոցից անմիջապես հայտնվի եթերում՝ առանց տարրական մասնագիտական գիտելիքի։
Եթերն այն ժամանակ դուռ ուներ։ Դռան հետևում ստուդիան էր, խմբագիրը, խոսափողը, տեսախցիկը։ Հիմա այդ դուռը հեռախոսի էկրանին է՝ կարմիր կոճակի տեսքով։ Այսօր նույն պատրաստությունն է պետք գործարար հանդիպման, առցանց դասի, աշխատանքի հարցազրույցի, տեսաուղերձի և մի քանի հարյուր հետևորդ ունեցող էջի համար։
Սկզբի թվականը միանշանակ չէ։ Ալեքսանյանն իր մուտքը ոլորտ թվագրում է 1998-ով։ Դպրոցի մասնագիտական էջում հիմնադրման տարի նշված է 2000-ը, գործարար տեղեկատուում՝ 2005-ը։ Թվերը գուցե վերաբերում են դասավանդման սկզբին, դպրոցի ձևավորմանն ու կազմակերպության գրանցմանը։ Հրապարակված բացատրություն չկա։
Երևանի Չարենցի փողոցի 1 հասցեում գործող դպրոցն այսօր ունի մեկամսյա հանրային խոսքի և երեքամսյա հաղորդավարական հմտությունների դասընթացներ։ Ծրագրում խոսքի տեխնիկա է, ձայնի մշակում, եթերի մշակույթ ու վարքակարգ, տեսախցիկի և խոսափողի հետ աշխատանք, հեռուստատեսային կերպար, գործարար ու հանրային հռետորություն։ Նույն դռնով հիմա մտնում են մենեջեր, բլոգեր, վաճառքի խորհրդատու, ծրագրավորող։ Նրանցից շատերը երբեք եթեր չեն մտնի։ Նրանց խնդիրը նույնքան պարզ է՝ միտքը հասցնել մյուս մարդուն և ճանապարհին չկորցնել սեփական ձայնը։
Ալեքսանյանի ձևակերպումներից մեկը հինգ բառ ունի․ «Ձայնը մարդու երկրորդ դեմքն է»։ 2013-ին նա ասում էր, որ ձայնի երանգը տպավորություն է ստեղծում, կարող է ոգեշնչել, կառուցել կամ վնասել։
2023-ի մի լաբորատոր փորձ չափեց, թե որքան արագ է ծնվում այդ տպավորությունը։ 618 չափահաս լսել էին 100 մարդու արտասանած մեկ ձայնավորի հատվածներ։ Դրանք տևել էին 25-ից 800 միլիվայրկյան։ Ամենակարճ հատվածներում արդեն ընդհանուր տպավորություն էր ձևավորվում ֆիզիկական հատկանիշների և գերիշխող լինելու մասին։ Մոտ 400 միլիվայրկյանից լսողները դատում էին նաև վստահելիության, կրթվածության, գրավչության ու պրոֆեսիոնալ լինելու մասին։
Փորձը սահման ուներ։ Այն չափել էր մարդկանց համաձայնությունը։ Ճշտությունը չէր ստուգվել։ Լսողները կարող էին նույն արագությամբ նույն սխալը անել։ Նրանց ականջում աշխատում էին տարիքի, սեռի, շեշտի, սոցիալական դիրքի ու հեղինակության մասին կարծրատիպերը։ Երկրորդ դեմքը երբեմն լսողն է դնում խոսողի վրա։ Խոսողի ձեռքում մնում են շունչը, ուժը, տեմպը, դադարը, բառի հստակությունը և հնչերանգը։
Դպրոցի նյութերում կան «ձայնը շտկել», «մշակել», «նոր հնչողություն ստանալ» խոստումները։ Վերջին ձևակերպումն ունի գովազդի փայլ։ Աշխատանքը ֆիզիկական է։ Օդը դուրս է գալիս թոքերից, ձայնալարերը թրթռում են, բերանն ու կոկորդը ռեզոնանս են տալիս, լեզուն, շուրթերն ու ծնոտը ձևավորում են բառը։ Ուղիղ, ազատ կեցվածքը հանում է ավելորդ ճիգը։ Թուլացած ուսերն ու վերահսկված արտաշնչումը ձայնին հենարան են տալիս։ Բարձրությունը, ուժը, տեմպը և հնչերանգը մարզվում են լսելով, կրկնելով ու սեփական ձայնագրությանը դիմանալով։
Խոր ձայնը դեռ վստահություն չէ։ Կարելի է գոռալ ու մնալ անլսելի, եթե միտքը ցրված է։ Հանգիստ ձայնը պահում է ուշադրությունը, երբ նախադասությունը հստակ ուղղություն ունի։
Շարունակվող խռպոտությունը, ցավը կամ ձայնի կորուստը վարժությամբ չեն լուծում։ Դրանք բժշկի հարց են։ Դասարանում աշխատում են առողջ ձայնային մեխանիզմի օգտագործման վրա՝ շունչ, հնչեցում, ռեզոնանս, արտաբերում, տեմպ։ Դրսից դա հաճախ ինքնավստահություն է թվում։ Ներսում մկանների և ուշադրության երկար աշխատանք է։
Ալեքսանյանը ձայնից առաջ դնում է ասելիքը։ Գեղեցիկ արտասանված դատարկությունը երկար չի դիմանում։ 2013-ի հարցազրույցում նա ցավով էր խոսում այն հաղորդավարների մասին, որոնք եթեր էին մտնում շպարն ու հագուստը ցուցադրելու համար և չէին հասկանում՝ ինչ գործ ունեն տեսախցիկի առաջ։ Դեմքը պատրաստ էր։ Միտքը՝ ոչ։
Այդ տեսարանը հիմա հազարավոր փոքր էկրանների վրա է։ Օղակաձև լույսը հավասարեցնում է մաշկը։ Հեռախոսը սրում է պատկերը։ Խոսափողը մաքրում է ձայնը։ Դատարկ նախադասությունն էլ մաքուր է հասնում լսողին։
Ասելիքը ստուգելու համար մեկ հարց բավական է․ ի՞նչ պիտի մնա մարդու գլխում, երբ ես լռեմ։ Եթե պատասխանը մեկ նախադասության մեջ չի տեղավորվում, խոսքը դեռ չի հավաքվել։ Ալեքսանյանի պահանջը պարզ է՝ միտքը սկսել, հասցնել և ժամանակին ավարտել։
Շատերը ելույթը փչացնում են վերջում։ Հիմնականը վաղուց ասված է, բայց խոսողը շարունակում է։ Կրկնում է։ Բացատրում արդեն բացատրածը։ Ավելացնում է երկրորդ ավարտը, հետո՝ երրորդը։ Վերջում մնում է ամենաթույլ նախադասությունը։
Ալեքսանյանի գործիքակազմում հինգ հարց կա՝ ում հետ ես խոսում, ինչի մասին, երբ, որտեղ և ինչպես։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ազդում է բառապաշարի, տեմպի, ձայնի ուժի և մանրամասնության չափի վրա։ Խորհրդի սեղանի շուրջ ասված նախադասությունը մանկական լսարանում ուրիշ շունչ է պահանջում։ Ուղիղ եթերում ուղղելու հնարավորությունը քիչ է։ Ձայնագրվող տեսանյութը երկրորդ փորձ է տալիս։ Սգացող մարդու հետ արագ խոսքը կարող է վիրավորել։ Աշխատանքային առաջարկի երկար նախաբանը թաքցնում է խնդրանքը։ «Ինչպես»-ը գալիս է վերջում։ Մինչ այդ խոսողը պիտի ճանաչի մարդուն, նյութը, պահն ու տարածքը։
Հետո գալիս է լսելը։ Խոսքարվեստի գովազդներում այդ բառը հազվադեպ է փայլում։ Ալեքսանյանը լռելու և լսելու կարողությունը մեծ արվեստ է համարում։ Շատերը պատասխանը պատրաստում են, երբ դիմացինը դեռ խոսում է։ Շտապումը երևում է դեմքին, ուսերին, շնչին։ Պատասխանը մտնում է դիմացինի վերջին բառի վրա։ Ձայնը բարձրանում է։ Նախադասությունը երկարում է ու կորցնում ուղղությունը։
Այդ պահին աշխատում է երեք վայրկյանը։ Դադարը ընտրություն է տալիս։ Զայրույթի առաջին բառը կարող է մնալ չասված։ Կարելի է գտնել ճիշտ բայը, հանել վիրավորանքը, պահել միտքը։
Լցնող բառերը հաճախ գալիս են լռության վախից՝ «այսինքն», «ուրեմն», «դե», «ոնց որ»։ Խոսողը ձայնով ծածկում է բառի որոնումը։ Լսողը այդ աղմուկի միջից հանում է իմաստը։ Դադարը չի ծածկում որոնումը։ Այն բաժանում է երկու միտք և տեղ է թողնում հաջորդի համար։
Ձայնն ու մարմինը նույնպես չափ են պահանջում։ 120 մասնակցով փորձի ժամանակ ամենաբարձր գնահատականը ստացել էին միջին աստիճանի ձայնային տատանումն ու չափավոր ժեստերը։ Հարթ ձայնը միապաղաղեցնում է միտքը։ Շատ ուժեղ ձեռքի շարժումը սկսում է մրցել բառի հետ։ Տեսախցիկը արագ բռնում է փոխառված ժեստը՝ անտեղի բացված ափը, անընդհատ բարձրացող մատը, սովորած ժպիտը։ Բնական թվալու համար երկար փորձ է պետք։
2017-ին Ալեքսանյանի դպրոցն արդեն ոլորտի հներից էր և լայն ժողովրդականություն չուներ։ Նա դա չէր թաքցնում։ Իր պատմելով՝ 1998-ին առաջարկածը պահանջված չէր։ Դպրոցը մնում էր քիչ հայտնի, մոտեցումները տարածվում ու կիրառվում էին հայկական եթերում։
Մեկամսյա ծրագիրը դիմում է նրանց, ովքեր շուտով ելույթ, հարցազրույց կամ տեսախցիկի առաջ ներկայանալու անհրաժեշտություն ունեն։ Դասերի երկար ցուցակում արագ բան չկա՝ ասելիք, գրագետ խոսք, մտքի կառուցվածք, հույզի կառավարում, դիմացինի հանդեպ հարգանք, կրկնություն։
Ալեքսանյանի բառապաշարում հարգանքը գործնական բառ է։ Նրա կարճ ձևակերպումներից մեկը «խոսել սիրելով» է։ Խոսողը պիտի խոսի լսողի համար։
Տեսախցիկի առաջ կանգնած մարդը հաճախ հետևում է ինքն իրեն՝ ինչպես է կանգնած, որքան խելացի է հնչում, ձեռքերը ուր դնի, ձայնը բավական խորն է արդյոք։ Լսողին նկատելու պահին հարցերն ուրիշ են․ հասկացա՞վ, ծանր բառը պե՞տք էր, օրինակը տեղ հասա՞վ, ժամանակը սպառվե՞լ է։
Գրագետ հայերենը Ալեքսանյանը նույնպես հարգանքի հետ է կապում։ Ճիշտ վերջավորությունը, հստակ արտաբերումը և ճշգրիտ բառը չեն վատնում դիմացինի ժամանակը։ Տեմբրը, տարիքային հնչողությունը և բարբառային հետքը կարող են մնալ։ Պահանջը մեկն է՝ դիմացինը պիտի հասկանա խոսքը, իսկ բառը չպիտի պատահական ընտրվի։
Գաղտնիք կոչվածը տեղավորվում է մի փոքր թերթիկի վրա։ Գրել մեկ նախադասություն՝ ինչ պիտի հիշի լսողը։ Կտրել ավելորդ բառերը։ Որոշել՝ ով է դիմացինը։ Ձայնը հարմարեցնել սենյակին։ Ստուգել շունչը։ Թուլացնել ուսերը։ Նայել մարդուն։ Լռել երեք վայրկյան։
Մշակված տեմբրը դատարկությունը կարող է ծածկել մի քանի վայրկյան։ Հետո այն լսվում է։ Ասելիքն էլ կարող է տեղ չհասնել, երբ խոսողը կորցնում է շունչը, տեմպը կամ բառի հստակությունը։
Խոսափողի կարմիր լույսը վառվում է։ Մարդը դեռ չի խոսում։ Առաջին վայրկյանին լսում է շունչը։ Երկրորդին՝ սենյակը։ Երրորդին նայում է դիմացինին։ Հետո ասում է առաջին բառը։ Ձայնը նրանից շուտ է հասել։
