Փարիզի քաղաքապետարանում Բաքվում պահվող 19 հայերի դեմքերն են՝ հինգ ցմահ դատավճռով
- 9 часов назад
- 5 мин. чтения
Փարիզի քաղաքապետարանի առջև 19 դեմք է և մեկ բառ՝ «Ազատություն»։ Այդ մարդկանցից հինգը Բաքվում ցմահ պատիժ են ստացել, 15-ի գործով գանգատը հասել է Ստրասբուրգ, իսկ Կարմիր խաչի վերջին հրապարակված այցը նրանց մոտ եղել է 2025-ի դեկտեմբերի 24–25-ին։
1 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԵՎՐՈՊԱՅԻ ԹՂԹԱԿԻՑ
2026 թվականի օգոստոսի 31-ին Փարիզի քաղաքապետարանի առջև կանգնած սև վահանակի կենտրոնում մեկ բառ էր՝ LIBERTÉ, «Ազատություն»։ Սպիտակ տառերը մեծ էին։ Դեմքերը՝ փոքր։ Ինը՝ վերևում, տասը՝ ներքևում։
Վերին շարքում Լյուդվիգ Մկրտչյանն էր, Գուրգեն Ստեփանյանը, Լևոն Բալայանը, Դավիթ Ալավերդյանը, Մադաթ Բաբայանը, Դավիթ Բաբայանը, Գարիկ Մարտիրոսյանը, Ալյոշա Խոսրովյանն ու Բակո Սահակյանը։ Ստորին շարքում՝ Լևոն Մնացականյանը, Դավիթ Իշխանյանը, Արկադի Ղուկասյանը, Դավիթ Մանուկյանը, Վասիլի Բեգլարյանը, Արայիկ Հարությունյանը, Մելիքսեթ Փաշայանը, Ռաշիդ Բեգլարյանը, Էրիկ Ղազարյանն ու Ռուբեն Վարդանյանը։ Նրանց տակ գրված էր պահանջը՝ անհապաղ ու անվերապահ ազատություն Ադրբեջանի կողմից ապօրինաբար պահվող հայ կալանավորներին։
Քաղաքային փաստաթղթում ցուցադրությունը շատ ավելի չոր անուն ուներ՝ «2026 DGRI 30»։ Փարիզի խորհուրդը երկու կարճ հոդվածով հաստատել էր քաղաքապետարանի և Ֆրանսիայի հայկական կազմակերպությունների համակարգող խորհրդի համատեղ նախաձեռնությունը։ Առաջինը թույլ էր տալիս ցուցադրությունն անցկացնել քաղաքապետարանի մոտ։ Երկրորդը քաղաքապետին լիազորում էր ստորագրել կազմակերպչական համաձայնագիրը։ Այդ թղթից հրապարակ էին դուրս եկել 19 դեմք, մեկ պահանջ և հինգ օր՝ օգոստոսի 31-ից սեպտեմբերի 4-ը։ Պաշտոնական բացումը նշանակված էր սեպտեմբերի 2-ին, առավոտյան ժամը 10-ին։
Նույն օրը հրապարակվեց նաև Բաքվում միասին դատված 15 հայերի խմբային գանգատի մասին տեղեկությունը։ Փաստաբան Սիրանուշ Սահակյանն այն օգոստոսի 21-ին ուղարկել էր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան։ Փարիզի վահանակին անունները 19-ն էին։ Ստրասբուրգ հասած գանգատը վերաբերում էր 15-ին։ Ռուբեն Վարդանյանը դատվել էր առանձին, իսկ Լյուդվիգ Մկրտչյանի, Ալյոշա Խոսրովյանի և Ռաշիդ Բեգլարյանի գործերը քննվել էին ավելի վաղ։
Գանգատի առանցքում 422 հատորն էր՝ մոտ 105 հազար էջ։ Պաշտպանները պնդում էին, որ նյութերի մեծ մասը հայերեն կամ ռուսերեն ամբողջական թարգմանություն չուներ։ Թարգմանության, գործին ծանոթանալու, պաշտպանությանը պատրաստվելու և փաստաբանների հետ գաղտնի հաղորդակցվելու միջնորդությունները մերժվել էին կամ ուշացել։ Դատավճռից հետո կալանավորներին թույլ էին տվել կարդալ դատավճռի մի օրինակ՝ առանց կնիքի ու վավերացման։ Ընտանիքներն ու ընտրված փաստաբանները դատավճռի ամբողջական պատճենը չէին ստացել։ Գանգատի վերաբերյալ Ստրասբուրգի դատարանը դեռ որոշում չի ընդունել։
Բաքվի ռազմական դատարանում 15-ի դատավարությունը սկսվել էր 2025 թվականի հունվարի 17-ին։ 2026-ի փետրվարի 5-ին հինգ տղամարդ ցմահ ազատազրկման դատապարտվեցին՝ Արայիկ Հարությունյանը, Լևոն Մնացականյանը, Դավիթ Մանուկյանը, Դավիթ Իշխանյանը և Դավիթ Բաբայանը։ Արկադի Ղուկասյանն ու Բակո Սահակյանը ստացան քսան տարվա պատիժ։ Դատարանի հաղորդագրությունն առանձին հիշեցնում էր նրանց տարիքը. Ադրբեջանի օրենքով 65 տարին լրացած անձանց ցմահ պատիժ չէր նշանակվում։ Մադաթ Բաբայանն ու Մելիքսեթ Փաշայանը դատապարտվեցին 19 տարվա, Գարիկ Մարտիրոսյանը՝ 18, Դավիթ Ալավերդյանն ու Լևոն Բալայանը՝ 16, Վասիլի Բեգլարյանը, Գուրգեն Ստեփանյանն ու Էրիկ Ղազարյանը՝ 15 տարվա ազատազրկման։ Օգոստոսի 6-ին վերաքննիչ դատարանը ոչինչ չփոխեց։
Ռուբեն Վարդանյանի գործն առանձնացված էր։ Նրա դատավարությունն ավարտվեց փետրվարի 17-ին՝ քսան տարվա ազատազրկմամբ։ Մեղադրական հոդվածները 42-ն էին։ Բաքվի պաշտոնական տեքստերում կողք կողքի էին ահաբեկչությունը, պատերազմական հանցագործությունները, մարդկության դեմ հանցագործությունները, ագրեսիվ պատերազմը և իշխանության բռնի զավթումը։ Լեռնային Ղարաբաղը միջազգայինորեն ճանաչված էր Ադրբեջանի մաս, այնտեղ հռչակված հայկական հանրապետությունը ճանաչում չուներ։ Բաքուն այդ կառույցի ղեկավարներին ներկայացնում էր որպես Ադրբեջանի տարածքում գործած ապօրինի իշխանության պատասխանատուներ և ծանր հանցագործությունների հեղինակներ։ Փարիզի վահանակին նույն մարդիկ կոչվում էին ապօրինաբար պահվող հայ կալանավորներ։ Ֆրանսիական քաղաքական խոսքում հնչում էին նաև «պատանդ» և «քաղբանտարկյալ» բառերը։
Բաքուն նիստերը կոչում էր բաց։ Օտար լրագրողներն ու անկախ միջազգային դիտորդները դահլիճ մուտք չստացան։ Դրսում մնացածների համար դատավարությունը կազմված էր պետական լրատվամիջոցների լուսանկարներից, դատախազության շարադրանքից ու դատարանի կարճ հաղորդագրություններից։ Ռազմական դատարանի ամբաստանյալների թվում նաև քաղաքացիական պաշտոնյաներ էին՝ նախկին նախագահներ, նախարար, խորհրդարանի նախագահ։ 15-ի գործով ամբողջական դատավճիռը, պաշտպանների պնդմամբ, չէր հասել ընտանիքներին։
2023 թվականի օգոստոսի 30-ին Փարիզի անունը հայտնվեց Կոռնիձորի ճանապարհին։ Անն Իդալգոյի գլխավորած ֆրանսիական պատվիրակությունը հասավ այնտեղ տասը բեռնատարի հետ։ Բեռը տրամադրել էին Փարիզն ու Ֆրանսիայի հինգ շրջանները։ Մեքենաներում սնունդ ու առաջին անհրաժեշտության պարագաներ կային։ Շարասյունը կանգնեց Լաչինի միջանցքի մուտքի մոտ։ Ապրիլից Հաքարիի կամրջին կանգնած ադրբեջանական անցակետից այն կողմ բեռնատարները չանցան։ Ստեփանակերտից տեսազանգով Արայիկ Հարությունյանը շնորհակալություն հայտնեց և ասաց, որ Բաքուն փորձում է ծնկի բերել Արցախը։ Երեք տարի անց նրա լուսանկարը Փարիզի սև վահանակի ստորին շարքում էր։
Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն սկսեց։ Հաջորդ օրը հրադադար հայտարարվեց։ Մի քանի օրվա ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղի ավելի քան 100 հազար հայ բնակիչ անցավ Հայաստան։ Օգոստոսին օգնության մեքենաների առաջ փակված ճանապարհը սեպտեմբերին աշխատում էր մեկ ուղղությամբ՝ դուրս։ Այդ ճանապարհին էլ սկսվեցին ձերբակալությունները։
Սեպտեմբերի 27-ին Հաքարիի անցակետում ձերբակալվեց Ռուբեն Վարդանյանը, երբ փորձում էր անցնել Հայաստան։ Նույն օրը կալանավորվեց Պաշտպանության բանակի հրամանատարի նախկին տեղակալ Դավիթ Մանուկյանը։ Դավիթ Բաբայանը հայտարարեց, որ Բաքուն պահանջում է իրեն։ Նա ասաց՝ ինքնակամ գնում է Շուշի, որ ուրիշներին չվտանգի։ Սեպտեմբերի 29-ին անցակետում կանգնեցրին Պաշտպանության բանակի նախկին հրամանատար Լևոն Մնացականյանին։ Հոկտեմբերի 3-ին ձերբակալվեցին Արցախի նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանը, Բակո Սահակյանը, Արայիկ Հարությունյանը և Ազգային ժողովի նախագահ Դավիթ Իշխանյանը։ Պաշտոնական հաղորդագրություններում նրանց անունների կողքին գրված պաշտոններն արագ անհետացան։ Դրանց տեղում հայտնվեցին Ադրբեջանի քրեական օրենսգրքի հոդվածները։ 2026-ի օգոստոսին նույն անունները նորից հայտնվեցին՝ Փարիզի վահանակի երկու շարքում։
2026 թվականի հունվարի 14-ին Հաքարիի կամրջով Հայաստան վերադարձան Վագիֆ Խաչատրյանը, Վիգեն Էուլջեքչյանը, Գևորգ Սուջյանը և Դավիթ Դավթյանը։ Բաքվում պահվող հաստատված հայ կալանավորների թիվը 23-ից դարձավ 19։ Հինգ օր անց Ֆրանսիայի արտգործնախարարությունը ողջունեց ազատ արձակումը և այն կապեց 2025 թվականի օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան գործընթացի դրական շարժի հետ։ Մինչև օգոստոսի վերջ հաջորդ ազատ արձակման մասին հայտարարություն չեղավ։ Փարիզի վահանակին մնաց 19 դեմք։
2020-ի նոյեմբերին Փարիզի խորհուրդը Ֆրանսիայի կառավարությանը կոչ արեց ճանաչել միջազգային ճանաչում չունեցող Արցախի Հանրապետությունը։ 2023-ի օգոստոսին քաղաքը մասնակցեց Կոռնիձոր հասած օգնության շարասյանը։ Նույն տարվա նոյեմբերի 17-ին Փարիզը Արցախի ժողովրդին շնորհեց քաղաքի պատվավոր քաղաքացիություն։ Այդ պահին արցախցիների մեծ մասն արդեն Հայաստանում էր։ Նախկին ղեկավարները՝ Բաքվում։
2026-ի ցուցադրությունը բացվեց Էմանուել Գրեգուարի քաղաքապետության օրոք։ Նա Փարիզի քաղաքապետ էր ընտրվել մարտի 29-ին։ «2026 DGRI 30» նախագծի վրա դրված էր միջազգային հարաբերությունների հարցերով փոխքաղաքապետ Օդրի Պյուլվարի անունը։ Անն Իդալգոն այլևս քաղաքապետ չէր։ Այս անգամ Փարիզի խորհուրդը քվեարկում էր քաղաքապետարանի առջև 19 լուսանկար ցուցադրելու մասին։
Փետրվարի 3-ին, երեկոյան ժամը 6-ն անց 20-ին, Ֆրանսիայի Ազգային ժողովում սկսվեց հայ կալանավորների մասին բանաձևի քննարկումը։ «Պատանդ» բառը հնչեց մի քանի ելույթում։ Արտգործնախարար Ժան-Նոել Բարոն պատասխանեց զգուշորեն։ Կառավարությունը պաշտպանում էր ազատ արձակման պահանջը, բայց ուզում էր ինքն ընտրել տարածաշրջանը նկարագրող բառերը և չհեռանալ Հայաստանի պաշտոնական դիրքից։ Քվեատախտակին հայտնվեց 183 կողմ և 0 դեմ։ Բանաձևը պահանջում էր անհապաղ ազատել Ադրբեջանում պահվող հայերին։
Հուլիսի 31-ին Կորսիկայի ժողովն ընդունեց «Աջակցություն Արցախին և Ադրբեջանում պատանդ պահվող հայ կալանավորների ազատ արձակում» անունով որոշումը։ Վերադարձը փաստաթղթում նկարագրված էր երեք բառով՝ անվտանգ, արժանապատիվ և անարգել։ Դրանց կողքին պահանջվում էին իրական միջազգային երաշխիքներ։ 2023 թվականի նոյեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրել էր ապահովել սեպտեմբերի 19-ից հետո Ղարաբաղից հեռացած և վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անարգել ու արագ վերադարձը։ Դատարանի որոշումը պահանջում էր բաց ճանապարհ։ Հաքարիի անցակետում մնում էին դարպասը, զինված պահակն ու թույլտվության պահանջը։
Ֆրանսիայի հայկական կազմակերպությունների համակարգող խորհրդի համանախագահ Մուրադ Փափազյանը 19 դիմանկարները կոչեց Լեռնային Ղարաբաղի պատմության, քաղաքական կյանքի և նրա ժողովրդի իրավունքների կենդանի վկայություններ։ Երկու շարքերում իրար կողքի էին նախկին նախագահներ, խորհրդարանի նախագահ, նախարար, զինվորականներ, 2020-ի ռազմագերիներ, 2023-ին կալանավորված ծառայողներ և քաղաքացիական անձինք։ Վահանակի կենտրոնում բոլորի համար նույն բառը կար՝ «Ազատություն»։
Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն 2025 թվականի սեպտեմբերի 3-ին փակել էր Ադրբեջանում իր պատվիրակությունը։ Դեկտեմբերի 24-ին և 25-ին Ժնևից ժամանած ներկայացուցիչներն այցելել էին հակամարտության առնչությամբ պահվող կալանավորներին, առանձին խոսել նրանց հետ և կապ ապահովել ընտանիքների հետ։ Կազմակերպության հրապարակած ժամանակագրությունում դրանից հետո նոր այց չկա։
Փարիզի քաղաքային օրացույցում ցուցադրությունն ունի սկիզբ ու վերջ՝ օգոստոսի 31, սեպտեմբերի 4։ Կարմիր խաչի ժամանակագրությունում վերջին այցի օրերն են՝ 2025-ի դեկտեմբերի 24 ու 25։ Սև վահանակի վրա ազատության ամսաթիվ չկա։ Միայն՝ «Ազատություն»։
