Գործատուներն ասում են, որ աշխատող չկա, աշխատողներն ասում են՝ աշխատանք չկա. ինչ է կատարվում Հայաստանում

27 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Թափուր տեղն ու գործազուրկ մարդը հաճախ նույն մարզում են։ Նրանց միջև մնում են ճանապարհը, չգրված աշխատավարձը, փորձի պահանջը, հերթափոխը և այն դիմումը, որից հետո երբեմն պատասխան չի գալիս։

«Իսկապե՞ս փողի կարիք ունի»։ 2026 թվականի հունվարի 29-ին աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Արսեն Թորոսյանն այս հարցը տվեց 80–100 հազար դրամանոց աշխատանքի մասին։ Մարդը գործ չունի, առաջարկը մերժում է. նախարարի հարցը գալիս էր հենց այդտեղից։ Այդ օրը Միասնական սոցիալական ծառայության հաշվառման մեջ 3,108 թափուր հաստիք կար։ Թորոսյանը խոսեց նաև գործարանների մասին, որոնք դիմող չեն գտնում և աշխատանքի են ընդունում աշխատանքային միգրանտների։

80–100 հազարի կողքին հասցե չէր նշվել։ Չկային հերթափոխի ժամերը, աշխատանքային շաբաթվա տևողությունը, ճանապարհը, պայմանագրի ձևը։ Պարզ չէր՝ գումարը հարկերից առա՞ջ էր, թե՞ հետո։ Օրենքով նվազագույն ամսական աշխատավարձը 75 հազար դրամ էր։ Կառավարության ծրագրում 2026-ի համար նախատեսված 85 հազար դրամը դեռ օրենքով սահմանված նվազագույն չէր դարձել։ 2025-ի պաշտոնական տարեկան միջին ամսական անվանական աշխատավարձը 303,140 դրամ էր։ 80 հազարը դրա մոտ քառորդն էր։ 100 հազարը՝ մոտ մեկ երրորդը։ Հարցը հնչեց առանց այն մարդու անվան, որը պետք է ընդուներ կամ մերժեր առաջարկը։

2026-ի առաջին եռամսյակի հաշվարկում 181 հազար մարդ համապատասխանում էր երեք պայմանի։ Աշխատանք չուներ, նախորդ չորս շաբաթում փնտրել էր և պատրաստ էր երկու շաբաթվա ընթացքում սկսել։ Գործազրկության մակարդակը 13.7 տոկոս էր։ Մարտին պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների ամսական միջին թիվը 27.6 հազար էր, հունիսին՝ 24.9 հազար։

181 հազարը ստացվում է տնային տնտեսություններում անցկացվող աշխատուժի հետազոտությունից։ Հարցազրուցավարը մարդուն գտնում է տանը։ 27.6 և 24.9 հազար թվերը գալիս են պետական գրանցամատյանից։ Այնտեղ մարդը հայտնվում է, երբ մտնում է համակարգ։ Երկու հաշվառումների միջև ավելի քան վեցապատիկ տարբերություն կար։ Աշխատանք փնտրելը դադարեցրած մարդը 181 հազարի մեջ էլ չի մնում։ Վիճակագրական աղյուսակում նա անցնում է աշխատուժից դուրս։

3,108-ը մեկ օրվա թիվ էր, 181 հազարը՝ եռամսյակային միջին։ 3,108-ը նաև երկրի բոլոր թափուր տեղերի ամբողջական ցանկը չէր։ Այդ ցուցակից 181 հազար մարդու համար պատրաստ աշխատանք չէր ստացվում։ Մասնագիտությունը կարող էր չհամընկնել։ Հասցեն՝ հեռու լինել։ Ժամերը՝ անհարմար։ Առողջությունը կամ ընտանեկան գրաֆիկը՝ չթողնել։ Աղյուսակում մեկ թափուր տեղն ու մեկ գործազուրկը հեշտ են տեղավորվում կողք կողքի։ Նրանց միջև կարող էին կանգնած լինել մեկ այլ քաղաք, գիշերային հերթափոխ կամ լրիվ ուրիշ մասնագիտություն։

2025-ին աշխատանքի հավաքագրման հարթակներում ուսումնասիրվել էր 18,500 հայտարարություն։ Երեք տարվա ավելի լայն բազայում՝ 72,500։ Մարզային հայտարարությունների 50.9 տոկոսը բանկային ու վարկային աշխատանք էր։ Վաճառքին ու սպասարկմանը բաժին էր ընկնում 15.8 տոկոսը։ Արտադրական մասնագիտություններին՝ 1.4 տոկոսը։

Արտադրամասը կարող է աշխատող գտնել դարպասին փակցված թղթով, համայնքի ծանոթի միջոցով կամ անմիջական զանգով։ Այդ ճանապարհները առցանց հարթակը չի տեսնում։ Աշխատանք փնտրողի էկրանին մարզային շուկան հիմնականում երևում էր որպես բանկի մասնաճյուղ, վարկային մասնագետի սեղան, վաճառքի սրահ և սպասարկման կետ։

Մարզային հայտարարությունների 15.8 տոկոսը կենտրոնացած էր Աբովյանում, 8.6 տոկոսը՝ Գյումրիում, 5.6 տոկոսը՝ Մասիսում, 5 տոկոսը՝ Աշտարակում։ Հայտարարության մեջ «գտնվելու վայրը» մեկ տող էր։ Գյուղից հերթափոխի հասնող մարդու օրը հաշվվում էր փոխադրամիջոցներով ու վերջին երթուղու ժամով։ Հեռավորությունը նախարարն էլ էր նշել աշխատանքի մերժման պատճառների շարքում։ Երբ ճանապարհը վերցնում է վարձատրության նկատելի մասը կամ երթուղին ավարտվում է հերթափոխից շուտ, թափուր տեղը մնում է թափուր։

2025-ի երրորդ եռամսյակում Սյունիքի միջին անվանական աշխատավարձը 343,912 դրամ էր։ Երևանինը՝ 339,025։ Գեղարքունիքում նույն ցուցանիշը 149,470 դրամ էր, Շիրակում՝ 158,724։ Սյունիքի թիվը բարձրացնում էին հանքարդյունաբերությունն ու էներգետիկան։ Հանրապետական 303,140 դրամ միջինի կողքին Գեղարքունիքն ու Շիրակը կանգնած էին գրեթե կեսի վրա։

2025-ի սեպտեմբերին տեղեկատվության և կապի ոլորտի միջին աշխատավարձը 836,737 դրամ էր։ Ֆինանսական ու ապահովագրական գործունեության ոլորտում՝ 679,230։ Հանքարդյունաբերության մեջ՝ 549,148։ Կացության և հանրային սննդի ոլորտում՝ 150,529։ Կրթության մեջ՝ 168,117։

150,529 դրամանոց հանրային սննդի ոլորտում թափուր տեղը կարող էր երկար սպասել։ Կրթության 168,117 դրամանոց միջինն էլ բարձր չէր։ 836,737 դրամանոց տեղեկատվության և կապի ոլորտում ընկերությունը կարող էր ամիսներով փնտրել հենց իրեն պետք եկող մասնագետին։ Հաշվետվության մեջ բոլոր տեղերն անցնում էին նույն բառով՝ «թափուր»։

Հայտարարությունների ամենամեծ բաժինը նախատեսված էր միջին փորձառություն ունեցող մասնագետների համար։ Հետո գալիս էին ավագները, ապա՝ կրտսերները։ Ուսանողական տեղերը քիչ էին։ Պրակտիկան ու կես դրույքը՝ սահմանափակ։ Սկսնակը բացում էր հայտարարությունը և տեսնում երկու կամ երեք տարվա փորձի պահանջ։ Գործատուն ուսուցման ամիսներ չէր ուզում կորցնել։ Նրան մարդ էր պետք առաջին օրվանից։ Սկսնակին պետք էր հենց այն առաջին օրը, որը հայտարարությունը նրան չէր տալիս։

Շատ հայտարարություններում աշխատավարձն ընդհանրապես չէր գրվում։ Դիմողն ուղարկում էր ինքնակենսագրականը, անցնում առաջին զրույցը, երբեմն՝ երկրորդը, կատարում փորձնական առաջադրանք և վերջում լսում գումարը։ Մերժումից հետո պատասխանը կարող էր չգալ։ Գործատուի աղյուսակում դա թեկնածուի ընտրության փուլ էր։ Դիմողի օրացույցում՝ կորած ժամեր, ճանապարհ, երբեմն նաև չվճարված փորձնական աշխատանք։ Մինչև երրորդ հանդիպումը «աշխատանք կա» նախադասությունը դեռ գին չուներ։

Թափուր տեղը հաճախ շատ կոնկրետ մարդ էր պահանջում։ Մարզային անասնաբույժի հաստիքը վաճառողը չի լրացնի։ Նույն քաղաքում հարյուր գործազուրկ լինելը ծրագրավորողի տեղը չի փակում։ Եռակցողը, տեխնոլոգը, հաստոցավարը, բուժաշխատողը, հաշվապահական հատուկ ծրագրին տիրապետող մասնագետը մեկ օրում չեն պատրաստվում։ Թորոսյանը պատմել էր մարզերում ադմինիստրատորի և անասնաբույժի տեղերի մասին, որոնք տարիներով չէին համալրվում։ Գործարանը հերթափոխը անվերջ կանգնեցնել չի կարող։ Մարդ է բերում դրսից կամ աշխատում է պակաս կազմով։

Դիպլոմի և հաստիքի միջև բացը երևում էր հարցազրույցում։ Դիպլոմում գրված էր մասնագիտությունը։ Հարցազրույցում գործատուն հարցնում էր կոնկրետ սարքի, ծրագրի, վաճառքի մեթոդի կամ արտադրական փորձի մասին։ Մասնագիտական կրթության կենտրոնն իր ժամանակացույցն ուներ։ Ձեռնարկության պատվերը սպասել չէր ուզում։ Թափուր տեղը շտապ էր, մասնագետի պատրաստումը՝ երկար։ Դիպլոմով դիմողը լսում էր՝ համապատասխան փորձ չունեք։

Գործատուի «աշխատող չկա» նախադասությունը հաճախ շարունակություն ուներ՝ այս հմտությամբ, այս հասցեում, այս ժամերին, այս վճարով, հենց հիմա։ Դիմողն էլ հաշվում էր ապրելու չափ գումարը, հասանելի ճանապարհը, գրանցված պայմանագիրը, կանխատեսելի հերթափոխը և իր ուղարկած դիմումի պատասխանը։ Այդ մանրամասները հազվադեպ էին հավաքվում հայտարարության առաջին տողում։ Դրանք երևում էին հեռախոսազանգից հետո, ճանապարհը հաշվելիս, երկրորդ հարցազրույցում կամ առաջին աշխատավարձի օրը։

Արսեն Թորոսյանը աշխատանքի մերժման պատճառների մեջ նշել էր ծանրությունը, հեռավորությունը, անհրաժեշտ հմտության բացակայությունն ու աշխատանքի «անհեղինակավոր» համարվելը։ Ցանկի կողքին մնում էր 80–100 հազար դրամանոց առաջարկը։ Մի թեկնածու մերժում էր։ Ընդունողը երբեմն մի քանի շաբաթ անց հեռանում էր։ Հայտարարությունը նորից բացվում էր։ Հերթական թեկնածուին կրկին հարցնում էին՝ քանի տարվա փորձ ունեք։

Մարզային անասնաբույժի՝ տարիներով չլրացված հաստիքը հաջորդ հաշվետվության մեջ նորից մեկ թափուր տեղ է։ Աշխատուժի հարցման մեջ նույն մարզի մեկ ուրիշ բնակիչ նորից նշվում է որպես աշխատանք փնտրող։ Համակարգում երկուսն էլ համար ունեն, ամսաթիվ ունեն, կարգավիճակ ունեն։ Դաշտ չկա, որտեղ գրվի՝ ինչու չհանդիպեցին։ Հաստիքի դիմաց մնում է «թափուր»։ Մարդու դիմաց՝ «գործազուրկ»։ Նրանց միջև եղած ճանապարհի համար առանձին վանդակ չկա։