Կարմիր կեղծամի ու տեսախցիկների հետևում կար մի երթուղի՝ հոգեբուժարանից արվեստանոց, արվեստանոցից հոգեբուժարան, և այդ ճանապարհը տևեց տասնամյակներ. Յայոի Կուսամայի հիշատակին

27 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

1966-ին Վենետիկի խոտին դրված նրա հայելե գունդն արժեր երկու դոլար։ 2022-ին 1959-ի կտավը վաճառվեց 10,5 միլիոնով։ Մեջտեղում մնացին հոգեբուժական հիվանդանոցից արվեստանոց տանող ամենօրյա ճանապարհը, Նյու Յորքի մերկ ակցիաները, թանգարանների հերթերը և 2023-ի ներողությունը։

2026 թվականի օգոստոսի 27-ին Յայոի Կուսամայի պաշտոնական կայքի գլխավոր էջում սև տառերով մի քանի տող հայտնվեց։ Կուսաման մահացել էր օգոստոսի 14-ին՝ Տոկիոյի հիվանդանոցում։ Նա 97 տարեկան էր։ Մահվան պատճառը չէր նշվում։ Հաղորդագրության մեջ գրված էր, որ Կուսաման աշխատել էր մինչև կյանքի վերջին շրջանը և վրձինը ձեռքից դրել մահից քիչ առաջ։ Տասներեք օրվա բացը մնաց առանց բացատրության։ Նույն էջի ներքևում ցուցահանդեսների օրացույցն էր։ Տոկիոյի Կուսամայի թանգարանում «Կուսամայի փոփը» բաց էր մինչև օգոստոսի 30-ը։ Ամստերդամի քաղաքային թանգարանի մեծ ցուցահանդեսի դիմաց գրված էր՝ «11 սեպտեմբերի 2026»։ Մահվան լուրն ու հաջորդ բացման օրը կանգնած էին նույն էջում։

Մացումոտոյի քաղաքային արվեստի թանգարանը նույն օրը հայտարարեց, որ օգոստոսի 28-ից 30-ը քաղաքի բնակիչները կարող էին անվճար այցելել «Յայոի Կուսամա․ հոգու կացարանը» ցուցադրությունը։ Ներսում հիշատակի սեղան էին պատրաստում։ Մացումոտոն նրա ծննդավայրն էր։ Այստեղ էր ծնվել Կուսաման՝ 1929 թվականի մարտի 22-ին, սերմեր ու տնկիներ վաճառող ընտանիքում։ Վաղ տարիքից նա նկարում էր ուրիշների համար անտեսանելի պատկերներ։ Տարիներ անց պատմում էր տեսիլքների ու ձայների մասին։ Ծաղիկները տարածվում էին պատերի վրայով։ Կետերը նստում էին առարկաների վրա։ Ցանցերը փակում էին տեսադաշտը։ Նա դրանք տեղափոխում էր թղթի վրա։ Մոտ տասը տարեկանից ընտանիքի բուսաբուծարանում նկարում էր ծաղիկների, կետերի ու դեմքերի կրկնվող շարքեր։

Կիոտոյի արվեստի դպրոցում Կուսաման սովորեց ճապոնական ավանդական նկարչություն։ Մացումոտո վերադառնալուց հետո նամակագրություն սկսեց Ջորջիա Օ’Քիֆի հետ։ Ամերիկացի նկարչի պատասխանները քաջալերեցին նրան։ 1952 թվականի մարտին Մացումոտոյի մի դահլիճում բացվեց Կուսամայի առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Այն տևեց երկու օր։ Պատերին ավելի քան երկու հարյուր աշխատանք կար։ Հինգ տարի անց նա թողեց Ճապոնիան։ 1957 թվականի նոյեմբերին Ամերիկա մեկնեց մոտ երկու հազար նկարով ու գծանկարով, մետաքսե կիմոնոներով և հագուստի մեջ թաքցրած դոլարներով։ Սիեթլում մեկ ամիս չանցած՝ Զոի Դյուզանի պատկերասրահը բացեց նրա անհատական ցուցահանդեսը։ Վեց ամիս անց Կուսաման տեղափոխվեց Նյու Յորք։

Նա բարձրացավ Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգի դիտահարթակ։ Ներքևում տանիքներն ու պատուհանները կրկնվում էին մինչև տեսադաշտի վերջը։ Տարիներ անց Կուսաման ասում էր, որ այդ քաղաքում նկատելի դառնալու համար հարկավոր էր իսկապես տեսարժան բան անել։ 1959-ին Բրատա պատկերասրահում նա ցուցադրեց սպիտակ ներկով ծածկված մեծ կտավներ։ Հազարավոր փոքր աղեղներ անցնում էին մակերեսով, մինչև կտավը կորցնում էր կենտրոնն ու եզրը։ Դոնալդ Ջադը, որն այդ ժամանակ արվեստի քննադատ էր, Կուսամային անվանեց ինքնատիպ նկարիչ։ Նա գնեց գործերից մեկը։ Երկու հարյուր դոլարը վճարեց չորս մասով։ Այդ կտավները հայտնի դարձան «Անվերջության ցանցեր» անունով։

Նյու Յորքի փոքր արվեստանոցում կրկնությունը դուրս եկավ կտավից։ Կուսաման աթոռներ, կոշիկներ, բազմոցներ ու մակարոնեղեն հիշեցնող առարկաներ ծածկեց ձեռքով կարված փափուկ ելուստներով։ 1962-ի խմբային ցուցադրությունում նրա աշխատանքը ցուցադրված էր Կլես Օլդենբուրգի և Էնդի Ուորհոլի գործերի կողքին։ Հաջորդ տարի նա իսկական նավակն ու թիակները պատեց սպիտակ փափուկ ձևերով, իսկ պատերին փակցրեց նույն նավակի 999 սև-սպիտակ պատճեն։ Տարիներ անց Կուսաման պնդեց, որ Ուորհոլն ու Օլդենբուրգը վերցրել էին իր լուծումները։ Վեճը հստակ ավարտ չունեցավ։ Մնացին Կուսամայի հուշերը, ժամանակակիցների տարբեր պատմությունները և ցուցահանդեսների ամսաթվերը։ Ավելի ուշ թանգարանային տեքստերը նշում էին, որ նրա փափուկ քանդակներն ու կրկնվող պատային պատկերը շատ վաղ էին հայտնվել Նյու Յորքում։

1965-ին Կաստելան պատկերասրահում Կուսաման բացեց «Ֆալոսների դաշտը»։ Հատակին կուտակված սպիտակ, կարմիր կետերով փափուկ ձևերը բազմապատկվում էին հայելիների մեջ։ Դիտողը մտնում էր սենյակ և իր մարմինն էլ տեսնում կրկնության մեջ։ Հաջորդ տարի Կուսաման մեկնեց Վենետիկի բիենալե՝ առանց պաշտոնական հրավերի։ Իտալական տաղավարի մոտ նա ստեղծեց «Նարցիսի այգին»՝ խոտին տարածելով մոտ հազար հինգ հարյուր հայելե գունդ։ «Քո նարցիսիզմը վաճառվում է»․ այսպես էր գրված ցուցանակին։ Կուսաման յուրաքանչյուր գունդ առաջարկում էր երկու դոլարով։ Կազմակերպիչները կանգնեցրին վաճառքը։ Նրանց բացատրությունը կարճ էր․ արվեստը չէին վաճառում հոթ-դոգի կամ պաղպաղակի պես։ Գնդերը մնացին խոտի վրա։ Դրանց կոր մակերեսներին երևում էին երկինքը, անցորդների դեմքերը և մյուս գնդերը։

1967-ից 1969-ը Կուսաման Նյու Յորքում կազմակերպեց շուրջ յոթանասունհինգ հեփենինգ։ Նա մերկ մարմինների վրա կետեր էր նկարում, ակցիաներ անում Կենտրոնական այգում, Բրուքլինի կամրջի մոտ, Ուոլ Սթրիթում և եկեղեցու տարածքում։ Մամուլին ուղարկված հայտարարությունները այդ տեսարանները կապում էին Վիետնամի պատերազմի դեմ բողոքի, սեռական ազատության և պետական իշխանության հետ։ Լուսանկարներում Կուսաման հաճախ հագնված էր, մյուսները՝ մերկ։ Նա գիտեր տեսախցիկի տեղը և վերնագրի գինը։ 1969-ին գրանցեց «Կուսամա նորաձևության ընկերությունը» և Նյու Յորքի Վեցերորդ պողոտայի մոտ խանութ բացեց։ Հագուստի վրա անցքեր կային։ Որոշ հագուստներ երկու մարմին էին միացնում մեկ կտորի մեջ։ Կետերը հայտնվել էին վաճառվող հագուստի վրա։

1973-ին Կուսաման վերադարձավ Ճապոնիա։ Հաջորդ տարի մահացավ հայրը։ Նրա հոգեկան վիճակը վատացավ։ 1977-ից նա իր ընտրությամբ բնակվեց Տոկիոյի հոգեբուժական հիվանդանոցում։ Աշխատանոցը մոտ էր։ Առավոտյան գնում էր այնտեղ, երեկոյան վերադառնում հիվանդանոց։ Այդ երթուղին տևեց տասնամյակներ։ Նա գրում էր վեպեր ու բանաստեղծություններ, պատրաստում կոլաժներ, նկարում, կարում, նախագծում բացօթյա քանդակներ։ Հիվանդանոցի հասցեն դարձավ նրա կենսագրությունների ամենաշատ կրկնվող տողերից մեկը։ Աշխատանոցի դուռը բացվում էր ամեն առավոտ։

1989-ին Նյու Յորքի Միջազգային ժամանակակից արվեստի կենտրոնը կազմակերպեց Կուսամայի առաջին միջազգային հետահայաց ցուցահանդեսը։ 1993-ին նա վերադարձավ Վենետիկ՝ այս անգամ որպես Ճապոնիայի տաղավարի պաշտոնական ներկայացուցիչ։ Քսանյոթ տարի առաջ նա կանգնած էր տաղավարից դուրս՝ երկու դոլարանոց գնդերի կողքին։ Հիմա ցուցադրության կենտրոնում դեղին, սև կետերով դդումներ էին, իսկ Կուսաման նստած էր դրանց մեջ։ 1998-ին Լոս Անջելեսում բացված «Սեր՝ հավերժ» հետահայացը հասավ Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարան և այլ քաղաքներ։ 2009-ից 2021-ը նա նկարեց «Իմ հավերժական հոգին» շարքի մոտ ինը հարյուր կտավ։ 2017-ին Տոկիոյում բացվեց նրա անունով թանգարանը։

2017-ին Վաշինգտոնի Հիրշհորնի թանգարանում հերթը սկսվում էր ցուցասրահի դռանը հասնելուց շատ առաջ։ Կուսամայի ցուցադրությունը երեք ամսում ընդունեց մոտ 160 հազար այցելու։ Թանգարանով անցավ մոտ 450 հազար մարդ։ Փոքր խմբերը սպասում էին դռան մոտ, ներսում բարձրացնում հեռախոսները և կարճ այցելության ընթացքում փորձում իրենց մարմինը տեղավորել լույսերի կրկնության մեջ։ «Անվերջ Կուսամա» առցանց արշավը հասավ 91 միլիոն օգտահաշվի և գրանցեց 330 միլիոն ցուցադրում։ 1965-ին նյույորքյան փոքր պատկերասրահում ստեղծված սենյակը 2017-ին ուներ ժամային մուտք, անվտանգության աշխատակիցներ և հաշվված հոսք։

1966-ին հայելե գնդի գինը երկու դոլար էր։ 2022-ի աճուրդային արձանագրության մեջ Կուսամայի 1959-ի «Անվերնագիր ցանցեր» կտավի գինը 10,5 միլիոն դոլար էր։ «Լուի Վիտոնը» նրա կետերը տարավ պայուսակների, խանութների ճակատների և ցուցափեղկերի վրա՝ 2012-ին, ապա նոր մեծ համագործակցությամբ՝ 2023-ին։ Խանութների առջև կանգնած նրա շարժվող հսկա կերպարները ներկում էին շենքերը կամ նայում անցորդներին։ Վեցերորդ պողոտայի փոքր խանութում Կուսաման իր անունով հագուստ էր վաճառում դեռ 1969-ին։

2023-ի աշնանը Սան Ֆրանցիսկոյի ժամանակակից արվեստի թանգարանը պատրաստվում էր բացել Կուսամայի «Անսահման սեր» ցուցադրությունը։ Թանգարանը հրապարակեց նաև մեկ ուրիշ տեքստ։ Կուսամայի հին ինքնակենսագրական և գրական գործերում սևամորթների մասին վիրավորական ու ռասայականացված նկարագրություններ կային։ Նա ներողություն խնդրեց իր օգտագործած վնասակար լեզվի համար և գրեց, որ խորապես ափսոսում է։ Հաջորդ մայիսին թանգարանը թեմայով հանրային քննարկում անցկացրեց։ Կայքում ներողության էջն ու ցուցադրության էջը մնացին կողք կողքի։ Ցուցադրության անունը «Անսահման սեր» էր։

2024 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2025-ի ապրիլ Վիկտորիայի ազգային պատկերասրահում Կուսամայի ցուցադրությունն ընդունեց ավելի քան 570 հազար այցելու։ Դա թանգարանի վճարովի ցուցահանդեսների ռեկորդն էր։ 2026-ի մարտին Քյոլնի Լյուդվիգի թանգարանը բացեց ավելի քան երեք հարյուր աշխատանք ընդգրկող հետահայացը՝ 1934-ի մոտ թվագրվող մանկական գծանկարից մինչև նոր պատվերով ստեղծված գործ։ Ցուցադրությունը փակվեց օգոստոսի 2-ին։ Տասներկու օր անց Կուսաման մահացավ։ Վերջին տարիներին նրա շարժունակությունը սահմանափակվել էր։ Կտավները փոքրացել էին։ Բնակելի սենյակի մի մասը դարձել էր աշխատատեղ։ Նոր շարքը կոչվում էր «Ամեն օր աղոթում եմ սիրո համար»։ Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ գրված էր, որ նա մահից քիչ առաջ էլ նկարում էր։

Օգոստոսի 28-ից Մացումոտոյի բնակիչները երեք օր կարող էին անվճար մտնել թանգարան և ծաղիկ թողնել հիշատակի սեղանին։ Տոկիոյի «Կուսամայի փոփը» բաց էր մինչև օգոստոսի 30-ը։ Կուսամայի պաշտոնական կայքում մահվան կարճ հաղորդագրությունից ներքև դեռ կանգնած էր Ամստերդամի տողը՝ «11 սեպտեմբերի 2026»։