Զեմֆիրան հիսուն տարեկան է. Yerevan Online Mag.-ը հիշում է ռադիոգովազդի երեք րոպեն, ռեստորանի սպասքի զնգոցը, գիշերային հերթափոխը և առհասարակ՝ որտեղից եկավ Զեմֆիրայի սերնդային ճշտությունը
- 7 часов назад
- 5 мин. чтения
1999-ին առաջին ալբոմի շապիկը սարքեցին էժան ծաղկավոր պաստառից։ 2026-ին նրա երկու բառից առաջ պետությունը դնում է երկար իրավական պիտակ։ Միջևում՝ քսանյոթ տարվա երգեր, վերաձևված բեմեր, պատերազմ և Ուֆայի պատին մնացած դիմանկար։
27 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
2026 թվականի օգոստոսի 26-ին Ուֆայի Չեռնիկովկա թաղամասում, Ադմիրալ Ուշակովի փողոցի 64 համարի հինգհարկանի շենքի ճակատին, մեծ կիթառի մեջ նկարված Զեմֆիրայի դիմանկարը դեռ տեղում էր։ Ներքևում տարիների գրություններն էին՝ երգերի տողեր, սիրո խոստովանություններ, սև մարկերով գրված «Խաղաղություն աշխարհին»։ Նույն օրը «Ժողովրդի կանչ» շարժման ղեկավարը պահանջեց ծածկել նկարը։ Դրա տեղում նա ուզում էր տեսնել «իսկական հայրենասերի» կամ պատերազմի հերոսի։ Այդ շենքում Զեմֆիրա Ռամազանովան անցկացրել էր մանկությունը։ Հիսունամյակի առավոտյան մարդիկ վիճում էին արդեն պատի վրա մնացած նրա դեմքի շուրջ։
Նա հիսունը դիմավորեց Փարիզում։ Հարցազրույց չեղավ։ Ամռանը նրա ներկայացուցիչները մերժել էին լրագրողների առաջարկը։ 2024-ին խոստացված նոր ալբոմը դեռ պատրաստ չէր։ Չեղավ հաշվետու ֆիլմ, երկար ելույթ, սեփական նշանակության մասին հանդիսավոր խոսք։ Լռությունը Զեմֆիրայի կենսագրության մեջ վաղուց սովորական աշխատանքային վիճակ է։
Մեկ տարի առաջ՝ 2025-ի հուլիսի 4-ին, Երևանի «Հրազդան» մարզադաշտում համերգը սկսվեց երեկոյան իննից քիչ անց։ Առաջինը հնչեց «Դրամատիկը»։ Հետո եկավ «Երթևեկությունը»՝ 2002-ի ալբոմից։ Մարզադաշտում կային մարդիկ, որոնք այդ երգն առաջին անգամ լսել էին դպրոցական կասետով։ Կային նաև նրանք, որոնք 2002-ին դեռ չէին ծնվել։ Երկուսն էլ երգում էին։ Գործիքավորումը փոխված էր, շեշտերը՝ տեղափոխված։ Ձայնը երբեմն իջնում էր գրեթե շշուկի, հետո կտրում մարզադաշտի բաց օդը։ Հին երգը բեմ չէր վերադարձել փոշին վրան։ Այն նորից էր հավաքվել։
Այդ ճշտության մեծ մասը գալիս էր Ուֆայից։ 1990-ականների կեսերին Զեմֆիրան «Եվրոպա պլյուս» ռադիոկայանում ձայնային ռեժիսոր էր։ Ցերեկը հավաքում էր գովազդային հոլովակներ ու ջինգլներ։ Գիշերը նույն սարքավորումներով գրում էր իր երգերը։ Մինչ այդ ավարտել էր երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի բաժինը, լրջորեն խաղացել բասկետբոլ, ընդունվել Ուֆայի արվեստի ուսումնարանի էստրադային վոկալի բաժին։ Սաքսոֆոնահար ընկերոջ հետ երգել էր ռեստորաններում։ Այնտեղ սպասքը չէր լռում։ Երգը պիտի անցներ բաժակների ու ափսեների զնգոցի միջով և ստիպեր անծանոթին գլուխը բարձրացնել։ Ռադիոն ուրիշ խստություն ուներ՝ երեք րոպե, հաշվված վայրկյաններ։
Դեմո կասետը Մոսկվայի «Մաքսիդրոմ» փառատոնում հասավ «Մումի Տրոլ» խմբի մենեջեր Լեոնիդ Բուրլակովին։ Զանգը նույն օրը հասավ Ուֆա։ 1998-ի աշնանը Զեմֆիրան իր խմբով մտավ «Մոսֆիլմի» ստուդիա։ Նախատեսված տասը հերթափոխից ինը գնաց երաժշտությանն ու գործիքավորումներին։ Վոկալի համար մնաց մեկ օր։ Այդ օրը նա երգեց տասը երգի հիմնական ձայնամասերը։ Եվս չորսը ավարտեց Լոնդոնում։ Շապիկը սարքեցին կենցաղային խանութից գնված էժան ծաղկավոր պաստառով, անունը գրեցին ձեռքով։ 1999-ի մայիսին ալբոմը հենց այդ տեսքով դրվեց վաճառասեղաններին։
Մի քանի շաբաթ անց երգերը լսվում էին հագուստի խանութներում, կայարանների սրճարաններում, բակերում, խոհանոցներում, մեքենաներում։ «ՁԻԱՀ», «Արիվեդերչի», «Հրթիռներ», «Երիցուկներ», «Ինչու»։ Կարճ վերնագրեր։ Երբեմն՝ կոպիտ։ Զեմֆիրան ձայնը չէր հարթեցնում։ Կուլ էր տալիս վերջավորությունները, շեշտը դնում անսպասելի տեղում, ձայնավորը ձգում մինչև ճաքը, հետո հաջորդ բառը նետում գրեթե անտարբեր։ Առաջին տեսահոլովակի համար նրան ծանր շպարեցին։ Նա հետո ուղիղ ասաց՝ այդ դեմքն իրեն դուր չէր եկել։ Հաջորդ կադրերում մնացին կարճ մազերը, նեղ ուսերը, մեծ աչքերը և բեմի վրա սեփական տարածքը չափող շարժումները։
Նա լսողին չէր գուշակում։ Երգերում այն առարկաներն էին, որոնց կողքով մարդիկ ամեն օր անցնում էին՝ նվագարկիչ, ականջակալ, տաքսի, ինքնաթիռ, ձյուն, ծխախոտ, երթևեկություն, հիվանդանոցային պատ, ամսագրի թերթ, չպատասխանած զանգ։ Գործողությունը պահում էր առաջին դեմքի բայը։ «Ես»-ը սիրում էր, փախչում, հիվանդանում, վիրավորում, խնդրում, վերադառնում։ Դիմացինը մոտ էր։ Գրեթե անհասանելի։ Մի քանի վաղ երգերում կնոջ ձայնը դիմում էր կնոջը։ Տղամարդիկ նույն բառերը երգում էին՝ դերանունները չփոխելով։ Երգը հասցնում էր անցնել այդ սահմանը, մինչև լսողը կմտածեր՝ ում է թույլատրված այդպես խոսել։
Բեմում Զեմֆիրան կանգնած էր սեփական երգերով, կիթառով, ստեղնաշարով, ծրագրավորված հարվածայիններով և ձայնային աշխատանքի գիտելիքով։ Խումբը տղամարդկանցից էր կազմված։ Փորձը ղեկավարում էր նա։ Լսում էր յուրաքանչյուր գործիք, փոխում տեմպը, կտրում ավելորդ տակտը։ Այդ հսկողության տակ երգերը պահում էին անհարթ շունչը։ Հրամանը կանգնում էր խնդրանքի կողքին, հեգնանքը՝ խուճապի, կոշտությունը՝ ամաչկոտ քնքշության։ Առաջին ունկնդիրների ձեռքին բջջային հեռախոսն արդեն կար, գրպանում կասետը դեռ մնացել էր։ Աշխատանքն ու վաղվա օրը նույնքան վստահելի չէին։
2000-ի մարտին դուրս եկավ «Ներիր ինձ, իմ սեր» ալբոմը։ Վաճառքը հասավ մոտ մեկուկես միլիոն օրինակի։ Ապրիլի 1-ին Զեմֆիրան առաջին մեծ մոսկովյան համերգը տվեց «Օլիմպիական» մարզադաշտում։ Նույն տարվա Յակուտսկի համերգում մուտքի մոտ հրմշտոց եղավ։ Մարդիկ վնասվածքներ ստացան։ Զեմֆիրան բեմից, հետո նաև լրագրողների առաջ մեղադրեց կազմակերպիչներին՝ չափից շատ տոմս վաճառելու համար։ Մեկուկես միլիոնը մինչ այդ վաճառքի թիվ էր։ Յակուտսկում այն դարձավ սեղմված կրծքավանդակներ, ոստիկանների շղթա, ուշացող դռներ և բեմի հետևում կանգնած արտիստ, որն իր անվան շուրջ հավաքված բազմությունն այլևս չէր կարող կառավարել։
Հետո դուռը փակվեց։ 2002-ին եկավ «Տասնչորս շաբաթ լռությունը»՝ «Անսահմանություն» և «Երթևեկություն» երգերով։ Առաջին երկու ալբոմների փողոցային արագությունը դանդաղել էր։ Ներսում մնացել էր չափված լարվածություն։ Երեք տարի անց «Վենդետայի» վերջնական ձայնագրությունն ավարտվեց թողարկումից չորս օր առաջ։ Զեմֆիրան պահեց անկատար կատարումները։ Մաքրված տարբերակում պահը կորում էր։ Ստուդիայում հնչեցին անալոգային «Համոնդը», «Ռոդսը», «Մուգը»։ Երգերը չհարթվեցին մինչև անշնչություն։
2007-ի «Շնորհակալություն» ալբոմը Անգլիայում ձայնագրվեց կենդանի կազմով։ Համերգներում հին երգերն անցնում էին ջազի, բոսա նովայի, բլյուզի միջով։ Ռենատա Լիտվինովայի «Կանաչ թատրոնը Զեմֆիրայում» ֆիլմում մնացին կուլիսների լռությունը, ծխախոտի ծուխը, կարճ պատասխանները, բեմից հետո կախված դատարկ վայրկյանը։ Նրանց աշխատանքը շարունակվեց կինոյում ու թատրոնում։ Զեմֆիրան երաժշտություն էր գրում տեսարանի համար։ Լիտվինովայի տեսախցիկը պահում էր դեմքի այն շարժումները, որոնք երգչուհին հարցազրույցներում չէր բացատրում։
«Ապրել քո գլխում» ալբոմը լույս տեսավ 2013-ին՝ վեց տարվա դադարից հետո։ 2016-ի «Փոքրիկ մարդ» շրջագայության վերջում Զեմֆիրան հայտարարեց մեծ շրջագայությունների այդ ձևաչափի ավարտը։ Լուրը արագ վերածեցին բեմից հեռանալու պատմության։ Նա հեռանալու մասին չէր ասել։ Համերգները շարունակվեցին։ Դրանց միջև տարածությունը մեծացավ։ Ամեն վերադարձի հետ փոխվում էին գործիքավորումը, լույսը, երբեմն՝ ամբողջ երգը։
2021-ի փետրվարին, ութ տարվա ընդմիջումից հետո, լույս տեսավ «Սահմանագիծը»։ Տասներկու երգերի մեջ անքնություն էր, կպչուն միտք, մարմնի հոգնածություն, ինքն իր հետ փակված խոսակցություն։ Հուլիսին հաջորդեց «Ախ» կարճ ալբոմը։ Այդ ձայնագրությունների աշխարհը սենյակի չափ էր՝ վերարկու, փոստ, դեղահաբի ճշտությամբ անհանգստություն։ Յոթ ամիս անց սենյակից դուրս պատերազմ էր։
2022-ի փետրվարի 24-ին նրա պաշտոնական կայքը սևացավ։ Էկրանին մնացին երկու բառ՝ «Ոչ պատերազմին»։ Մարտին հրապարակված «Մի կրակեք» տեսահոլովակում իրար էին հաջորդում Ուկրաինայի ավերված քաղաքների և Ռուսաստանի հակապատերազմական ցույցերի կադրերը։ Մայիսին դուրս եկավ «Միսը»։ Մարիուպոլի կեսգիշերը մտավ այն նույն ձայնի մեջ, որը քսաներեք տարի առաջ երգում էր երիցուկների, ինքնաթիռների ու սիրային աղետի մասին։ Մեղեդին կոտրվում էր։ Խոսքը հասնում էր ճիչի։ Նկարված տեսահոլովակը պատրաստել էր Լիտվինովան։
Զեմֆիրան հեռացավ Մոսկվայից և հաստատվեց Փարիզում։ 2022-ի աշնանը եղբորորդու՝ Արթուր Ռամազանով-Օստապենկոյի հետ հրապարակեց «Զեմֆիրան Լուկայից» չորս երգանոց ալբոմը։ 2023-ի մարտին եկավ «Հայրենիքը»՝ պատերազմի, վախեցնող պետական բառապաշարի և պարտադրված սիրո մասին երգը։ Մեկ ամիս առաջ՝ փետրվարի 10-ին, Ռուսաստանի արդարադատության նախարարությունը նրան ներառել էր «օտարերկրյա գործակալների» գրանցամատյանում։ Պաշտոնական հիմնավորման մեջ գրված էին Ուկրաինային աջակցելը, արտասահմանյան համերգներում հակապատերազմական կոչերը և «օտար աղբյուրներից» ստացած աջակցությունը։ Զեմֆիրան վիճարկեց որոշումը։ Դատարանները պիտակը չհանեցին։
Այդ օրվանից նրա գրառման առաջին տողը պետությունն է գրում։ Մեծատառ իրավական նախազգուշացում՝ երգչուհու ամբողջ անունով և «18+» նշումով։ Երբեմն այն ավելի երկար է, քան բուն գրառումը։ 2025-ի ծննդյան օրը դրա տակ տեղավորվել էին երկու կարճ բառ՝ «49, շնորհակալություն»։ Նույն տարվա համերգային ծրագրերում հայտնվեցին նոր «Կոլետը» և «Դրամատիկը»։ Պատերազմի մասին ամենաուղիղ երկու երգերը՝ «Միսը» և «Հայրենիքը», գրեթե չհնչեցին։ Դրանք մնացին ձայնագրությունների մեջ՝ առանց մարզադաշտային կրկներգի։
2025-ի հոկտեմբերին Զեմֆիրան վերադարձավ 1997-ին Ուֆայում գրված «Ջիմ Բիմ» երգին։ Հին տարբերակը տարիներ շարունակ կիսատ էր թվում իրեն։ Նոր ձայնագրության մեջ երիտասարդ ձայնի և հիսունին մոտեցող երաժշտի միջև ընկած քսանութ տարիները նստեցին նույն երգի վրա։ Մնացել էր մի հին տակտ, մի ձայնային շերտ, մի ավարտ, որը նրան չէր բավարարել։ Նա վերադարձավ ու ավարտեց։
Հիսունամյակի օրը Փարիզից մեծ հայտարարություն չեկավ։ Ուֆայում մեծ կիթառը դեռ տան պատին էր։ Նկարված թռչունը նայում էր կողք։ Ներքևում սև մարկերով մնացել էր «Խաղաղություն աշխարհին»։ Առավոտյան լրահոսում արդեն պտտվում էր պատկերը ջնջելու պահանջը։ Զեմֆիրայի պաշտոնական էջում ցանկացած նոր բառից առաջ դեռ պիտի հայտնվեր պետության կազմած երկար նախադասությունը։ Հետո միայն՝ նրա տողը։
