Քոչարյանն ու բանտը. քանի անգամ է և ինչ հիմքերով նախկին նախագահն ազատազրկվել ու ազատ արձակվել անցած ութ տարիներին

27 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2026 թվականի օգոստոսի 27-ի առավոտյան Հակակոռուպցիոն դատարանում Ռոբերտ Քոչարյանի աթոռը դատարկ մնաց։ Նախորդ գիշեր բժիշկները նրան նիստից տարել էին հիվանդանոց։ Դատավոր Սարգիս Դադոյանը շարունակեց երկու ամսվա կալանքի միջնորդության քննությունը։ Փաստաբանները դահլիճում էին։ Մեղադրյալը՝ ոչ։

Առավոտյան դատարանի որոշումն արդեն հայտնի էր։ Կեսօրից հետո Արամ Օրբելյանը լրագրողներին ասաց, որ պաշտպանությունը գրավոր ակտը չի ստացել։ Այդ պահին Քոչարյանին դուրս էին գրել «Գրիգոր Լուսավորիչ» բժշկական կենտրոնից և տեղափոխել «Երևան-Կենտրոն» քրեակատարողական հիմնարկ։ Պաշտպանների ձեռքին որոշումը դեռ չկար։ Քոչարյանն արդեն կալանավայրում էր։

Երեք օր առաջ Ազգային ժողովի իններորդ գումարման առաջին նստաշրջանն էր։ Կառավարության ծրագրի քննարկման ժամանակ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Լևոն Քոչարյանը խոսեց դատարանների մասին։ Ամբիոնից նա կրկնեց իրեն փոխանցված վիրավորական հարցը՝ «Արցախը կործանած պիղծ դավաճանն ինչո՞ւ է վարչապետ»։ Նիկոլ Փաշինյանը հարցրեց. «Դուք ինչո՞ւ եք միլիոնատեր»։ Հետո պահանջեց, որ ընտանիքի ունեցվածքը վերադարձվի հանրապետությանը «հատիկ-հատիկ»։

Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ հանրային քրեական հետապնդում հարուցելու դատախազի որոշման վրա օգոստոսի 24-ն է։ Հրապարակված նյութում ժամը չկա։

Օգոստոսի 25-ի վաղ առավոտյան դիմակավորված ԱԱԾ աշխատակիցները մտան Ռոբերտ Քոչարյանի, նրա ավագ որդի Սեդրակի և կրտսեր որդի Լևոնի բնակարաններ։ Նրանք խուզարկեցին նաև ընտանիքի հետ կապվող այլ տներ ու ընկերություններ։ Ռոբերտ և Սեդրակ Քոչարյաններին տարան Հակակոռուպցիոն կոմիտե։ Հաջորդ օրը Սեդրակին երկու ամսով կալանավորեցին։ Հոր ինքնազգացողությունը կոմիտեի շենքում վատացավ։ Շտապօգնությունը նրան տարավ հիվանդանոց։

Պաշտպանները հիշեցրին՝ երկու շաբաթ առաջ Քոչարյանը վիրահատվել էր։ Նրանց փոխանցմամբ՝ բժիշկները հետվիրահատական առաջին ամիսը ռիսկային էին համարել։ Օգոստոսի 26-ին նրան հիվանդանոցից բերեցին դատարան։ Գիշերը բժիշկները նորից մտան դահլիճ և դուրս տարան նրան։

2018-ի գործի վերևում գրված էր Մարտի 1։ 2026-ի նոր վարույթում գրված են Երևանի հասցեներ՝ Աճառյան, Ծարավ Աղբյուր, Դեմիրճյան, Պարոնյան 8, Ծիծեռնակաբերդի խճուղի, Վազգեն Սարգսյան, Նալբանդյան, Իսակով։ Դատախազը Քոչարյանին վերագրում է պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահման երեք, առանձնապես խոշոր չափերով կաշառքի երկու և փողերի լվացման չորս դրվագ։ Վարույթում ներգրավված է ևս ինը անձ։ Նրանց թվում են Սեդրակ Քոչարյանն ու երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանը։ Սերժ Սարգսյանի նկատմամբ կիրառվել է բացակայելու արգելք։

Առաջին դրվագը տանում է 2001 թվականի սեպտեմբերի 6-ի կառավարության որոշմանը։ Աճառյան և Ծարավ Աղբյուր փողոցներին հարող չորս հեկտարն ու Կասկադի ձախակողմյան հատվածի երկու հեկտարը առանց մրցույթի վարձակալության էին տրվել «Սամվել-10» ընկերությանը։ Երկու պայմանագրերում ձեռքով ավելացվել էր 29-րդ կետը։ Այն ընկերությանը տալիս էր հողն ուղղակի գնելու նախապատվության իրավունք։ Մեկ ամիս անց քաղաքապետարանը թույլ էր տվել նույն տարածքները վաճառել կադաստրային արժեքով։ Դատախազությունը մեղադրանքում առանձնացնում է հենց այդ ձեռագիր կետը։

Ծիծեռնակաբերդի խճուղու 7/1 հասցեում դատախազությունը համադրում է վաճառքի գինն ու բանկային գնահատականը։ Թենիսի մանկապատանեկան մարզադպրոցի 29 հազար քառակուսի մետր հողը, շենքերը, ավտոտնակները, սարքավորումներն ու գույքն ունեին ավելի քան 192 միլիոն դրամ կադաստրային արժեք։ 2004 թվականի որոշմամբ ամբողջը 12 միլիոն 267 հազար դրամով ուղղակի վաճառվել էր Քոչարյանի որդու հետ կապվող ընկերությանը։ Մեկուկես տարի անց նույն գույքը բանկում գնահատվել էր մեկ միլիարդ 100 միլիոն դրամ և դրվել գրավ։ Մեղադրանքի համաձայն՝ ընկերության կես բաժնեմասն ավելի ուշ գրանցվել էր Սեդրակ Քոչարյանի հիմնադրած ընկերության անունով։

Վազգեն Սարգսյան 20 հասցեի Սպայի տունը պետական ցուցակում պատմամշակութային հուշարձան էր։ 2005-ին այն քանդվեց։ Թույլտվությունը տրվել էր առանց լիազորված մարմնի եզրակացության։ Հողն ու Նալբանդյան 16-ի կիսակառույցը փոխանցվեցին «Պիացցա Գրանդե» ընկերությանը։ Դատախազությունը պնդում է, որ 2011–2017 թվականներին այդ շենքի 56 անշարժ գույք փաստացի փոխանցվել է Քոչարյանին։ Նշված ընդհանուր արժեքը մոտ երկու միլիարդ 634 միլիոն դրամ է։

Մեկ այլ դրվագում քննիչները «Տոյոտա Երևան» ընկերության 30 տոկոս բաժնեմասը համարում են Սեդրակ Քոչարյանի անունով գրանցված կաշառք։ Ըստ մեղադրանքի՝ բաժնեմասը տրվել է Պաշտպանության նախարարության հողերը շուկայականից բազմակի ցածր գնով օտարելու դիմաց։

Սրանք մեղադրանքի թվերն ու հասցեներն են։ Դատավճիռ չկա։ Քոչարյանն ու նրա պաշտպանները գործը համարում են քաղաքական և իրավականորեն խոտանված։ Արամ Օրբելյանի խոսքով՝ մեղադրանքը հանցավոր արարք է անվանում նախագահի կողմից կառավարության որոշումների վավերացումը, թեև դա նրա սահմանադրական պարտականությունն էր։ Պաշտպանները մատնացույց են անում գործարքների տարեթվերը։ Դրանք կատարվել են շուրջ երկու տասնամյակ առաջ, և նրանց պնդմամբ՝ քրեական պատասխանատվության վաղեմության ժամկետներն անցել են։ Դատախազությունն օգոստոսի 27-ին պատասխանեց մեկ նախադասությամբ՝ ժամկետները չեն անցել։ Դատարանը վաղեմության հարցը դեռ չի քննել ըստ էության։ Այդ նիստում քննվում էր խափանման միջոցը։

Առաջին անգամ նրան կալանավորեցին 2018 թվականի հուլիսի 27-ին՝ հեղափոխությունից տասնմեկ շաբաթ անց։ Նախորդ օրը Հատուկ քննչական ծառայությունը մեղադրանք էր առաջադրել սահմանադրական կարգը տապալելու համար։ Քննության վարկածով՝ 2008 թվականի փետրվարի 23-ին Քոչարյանը պաշտպանության նախարարին հրահանգել էր զինված ուժերը ներգրավել քաղաքական գործընթացներում, իսկ բանակի 0038 գաղտնի հրամանով ստորաբաժանումները բերվել էին զորանոցային վիճակի և ուղղվել դեպի Երևան։ Մարտի 1-ի երեկոյան հայտարարված արտակարգ դրությունից առաջ ու հետո քաղաքում ուժ կիրառվեց։ Զոհվեց տասը մարդ՝ ութ քաղաքացիական անձ և ոստիկանության զորքերի երկու զինծառայող։

Մարտի 1-ի մեկ այլ գործով բանտ մտավ Նիկոլ Փաշինյանը։ 2008-ի ընտրությունների ժամանակ նա Լևոն Տեր-Պետրոսյանի շտաբի անդամ էր։ Մարտի 1-ից հետո մեկ տարի չորս ամիս մնաց ընդհատակում։ 2009 թվականի հուլիսի 1-ին ինքնակամ ներկայացավ դատախազություն և ձերբակալվեց։ 2010-ի հունվարին դատարանը նրան յոթ տարվա ազատազրկման դատապարտեց զանգվածային անկարգություններ կազմակերպելու մեղադրանքով։ Համաներումից հետո Փաշինյանն ազատվեց 2011 թվականի մայիսի 27-ին։ Բանտում անցկացրել էր մեկ տարի տասնմեկ ամիս։

2022-ին Եվրոպական դատարանը նրա գործում արձանագրեց ազատության և հավաքների ազատության իրավունքների խախտումներ։ Հայաստանի Վճռաբեկ դատարանը հետագայում բեկանեց դատավճիռը, ճանաչեց Փաշինյանի անմեղությունը և գործը կարճեց հանցակազմի բացակայությամբ։

2018-ի ամռանը վարչապետ դարձած Փաշինյանը Մարտի 1-ի բացահայտումը դրեց քննչական մարմնի առաջնահերթությունների շարքում։ Հուլիսի 27-ին դատարանը Քոչարյանին երկու ամսով կալանավորեց։ Օգոստոսի 13-ին Վերաքննիչ դատարանը նրան ազատեց՝ որոշման հիմքում դնելով նախկին նախագահի անձեռնմխելիությունը։ Նոյեմբերի 15-ին Վճռաբեկ դատարանը բեկանեց այդ ակտը և գործը հետ ուղարկեց։ Դեկտեմբերի 7-ին Քոչարյանը երկրորդ անգամ մտավ կալանավայր։

2019 թվականի մայիսի 16-ին դատարանի դահլիճ եկան Արցախի գործող նախագահ Բակո Սահակյանն ու նախկին նախագահ Արկադի Ղուկասյանը։ Նստեցին Քոչարյանի կողքին։ Ստորագրեցին անձնական երաշխավորությունը։ Յուրաքանչյուրը 500 հազար դրամ փոխանցեց դատարանի դեպոզիտային հաշվին։ Մայիսի 18-ին դատավոր Դավիթ Գրիգորյանը Քոչարյանին ազատեց։

Մայիսի 20-ի առավոտյան, Փաշինյանի կոչով, քաղաքացիները փակեցին Հայաստանի դատարանների մուտքերն ու ելքերը։ Վարչապետը նույն օրը հաստատեց, որ արգելափակումը կատարվել է իր կոչով, և խոսեց դատական համակարգի լայն փոփոխությունների մասին։ Հունիսի 25-ին Վերաքննիչ դատարանի դատավոր Արմեն Դանիելյանը վերացրեց անձնական երաշխավորությունը։ Քոչարյանը կալանավորվեց երրորդ անգամ։

Այդ կալանքը տևեց գրեթե մեկ տարի։ 2020 թվականի հունիսի 18-ին Վերաքննիչ դատարանը նրան ազատեց երկու միլիարդ դրամ գրավով։ 2021 թվականի մարտի 26-ին Սահմանադրական դատարանը 300.1-րդ հոդվածը ճանաչեց Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։ Ապրիլի սկզբին առաջին ատյանի դատարանը այդ հոդվածով դադարեցրեց քրեական հետապնդումը։

Գործում մնացել էր երեք միլիոն դոլարի կաշառքի դրվագը։ Այդ դրվագն ավարտվեց առանց մեղադրական կամ արդարացման դատավճռի։ 2023 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Քոչարյանն ինքը խնդրեց կիրառել վաղեմությունը։ Դատարանը դադարեցրեց հետապնդումը և նրա դստերը վերադարձրեց երկու միլիարդ դրամ գրավը։

Մարտի 1-ի թղթապանակը նորից բացվեց։ 2024 թվականին Վճռաբեկ դատարանը գործը վերադարձրեց նոր քննության։ Մեղադրողը սահմանադրական կարգը տապալելու հոդվածը փոխարինեց պաշտոնեական լիազորություններն անցնելու հոդվածով։ 2026 թվականի հունվարի 16-ին Հակակոռուպցիոն դատարանը թույլ տվեց նոր մեղադրանքը ներկայացնել Քոչարյանին, Սեյրան Օհանյանին, Յուրի Խաչատուրովին և Արմեն Գևորգյանին։ Դատավարությունն այդ մեղադրանքով սկսվեց նորից։

Դրանից չորս ամիս առաջ Եվրոպական դատարանը Մարտի 1-ի ինը զոհերի հարազատների գործով արձանագրել էր, որ յոթ մահվան դեպքում պետությունը խախտել է կյանքի իրավունքը, իսկ ուժի կիրառումը եղել է անխտրական ու անհամաչափ։ Այդ վճիռը վերաբերում էր պետության պատասխանատվությանը։ Վճիռը որևէ մեկի անհատական քրեական մեղքը չէր որոշում։

2026 թվականի օգոստոսին Քոչարյանն արդեն մեկ դատական գործով ամբաստանյալի աթոռին էր, երբ բացվեց հողերի, շենքերի, բաժնեմասերի և բանկային գնահատականների երկրորդ վարույթը։ Օգոստոսի 25-ին՝ խուզարկությունների օրը, Փաշինյանը խորհրդարանում կրկնեց նախընտրական կոպիտ բայը՝ «կզցնելու եմ», ապա ավելացրեց՝ «բառիս դե յուրե իմաստով»։ Դատարանի համար այդ խոսքերը ապացույց չեն։ Օգոստոսի 24-ին ստորագրվել էր դատախազի որոշումը։ 25-ին սկսվեցին խուզարկությունները։ 26-ին Քոչարյանին հիվանդանոցից բերեցին դատարան։ 27-ին նրան կալանավորեցին։

Օգոստոսի 27-ի կեսօրին Արամ Օրբելյանը կանգնել էր լրագրողների առաջ։ Ասում էր՝ իրենք դեռ չունեն դատավոր Դադոյանի գրավոր որոշումը։ Ասում էր նաև՝ երկու շաբաթ առաջ վիրահատված Քոչարյանը պետք է ևս մի քանի օր մնա բժշկական հսկողության տակ։ Այդ պահին հսկողությունն արդեն ավարտված էր։ Կալանքի տեքստը փաստաբանների ձեռքին չկար։ Ռոբերտ Քոչարյանը «Երևան-Կենտրոնի» փակ դռան մյուս կողմում էր։