Ալբերտ Յավուրյանը սեփական դստերը հանեց «Մենավոր ընկուզենու» կադրից, որովհետև գյուղացի երեխաների կողքին նրա դեմքը չէր հավատացվում. Yerevan Online Mag.-ը հիշում է լեգենդար օպերատորին
- 6 минут назад
- 5 мин. чтения
Լենինականի հին լուսանկարիչներից մինչև Կանն, Վենետիկ ու Նյու Յորք՝ Ալբերտ Յավուրյանի կենսագրության մեջ լույսը աշխատանք էր՝ չափված, մարված, վերադարձված ճիշտ պահին։ Տանը մնացին բանալիները, թեյնիկը և գծանկարները։ Էկրանին՝ խցիկի փոքր ուշացումը, որից կադրը շունչ էր առնում։
28 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
2022-ին Իսրայելյան փողոցի 37 համարի շենքի պատին հուշաքար ամրացրին։ Քարի վրա այդ տանն ապրած երեսունվեց արվեստագետների անուններն են։ Ալբերտ Յավուրյանինը՝ նրանց մեջ։ Վերևի բնակարանում նրա հետքերը քարից անկարգ են պահպանվել։ Մի պատ ամբողջությամբ հին բանալիներով է ծածկված։ Սեղանի մոտ մնացել են թեյնիկն ու բաժակները։ Գրքերի հակառակ երեսներին, թղթերի եզրերին, պաշտոնական նիստերից տուն հասած թերթիկների վրա արագ գծված դեմքեր ու մարմիններ կան։ Դուստրը՝ Շուշանիկ Յավուրյանը, ասում է՝ 2007-ից տունը գրեթե չի փոխվել։ Օգոստոսի 26-ին, նրա ծննդյան 91-րդ տարեդարձին, այստեղ շատ խոսք պետք չէ։ Բավական է նայել պատերին։
Յավուրյանը ծնվել է 1935-ին Լենինականում՝ ուսուցիչների ընտանիքում։ Նրա մանկությունն անցել է պատերազմի տարիներին։ Քաղաքը սահմանից հեռու չէր։ Տղամարդկանց մեծ մասը ռազմաճակատում էր, կանայք երեխաներին կերակրում, տաքացնում ու դպրոց էին ուղարկում այն վախով, որ Թուրքիան կարող է անցնել խորհրդային սահմանը։ Նա հետագայում հիշում էր իրենց փոքր, գեղեցիկ տունը՝ հին Գեղամովների առանձնատունը։ Հոր ազգականներն Ալեքսանդրապոլում հայտնի լուսանկարիչներ էին։ Արհեստանոցի գովազդը խոստանում էր նկարել նաև մթության մեջ։ Ապագա օպերատորի կենսագրության համար սա չափազանց հարմար մանրուք է։ Բայց մանրուքն իրական է։
Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի ինստիտուտում նա սովորեց Լեոնիդ Կոսմատովի արվեստանոցում։ ՎԳԻԿ-ն ավարտելուց հետո մեկնեց Յալթա։ Այնտեղ նկարեց իր առաջին ինքնուրույն ֆիլմը՝ «Քաղաքը՝ մեկ փողոց»։ Ֆրունզե Դովլաթյանը տեսավ աշխատանքը և նրան կանչեց Հայաստան։ «Հայֆիլմում» պատրաստվում էր ֆիզիկոսի մասին մի նկար։ Պատմությունը գնում էր պատերազմական Մոսկվայից մինչև Արագածի տիեզերական ճառագայթների կայան։ Ֆիլմը կոչվեց «Բարև, ես եմ»։
Առաջին կադրերից մեկում Երևանի հրապարակն է։ 1963 թվական։ Մարդիկ նշում են Տիգրան Պետրոսյանի հաղթանակը։ Խաղարկային ֆիլմի մեջ մտնում է իրական բազմության ձայնը։ Հետո Արտյոմ Մանվելյանի մեքենան է։ Խցիկը ներսում է։ Դիմապակու հետևով շենքեր են անցնում։ Հայելու մեջ երևում է դեմքի մի մասը։ Արևը մի պահ կտրում է հերոսի աչքերը, փողոցի ստվերը հաջորդ վայրկյանին ծածկում դրանք։ Դերասանը ճիշտ լույսին չի սպասում։ Արևն ու ստվերը հերթով անցնում են նրա դեմքով։
Յավուրյանը սիրում էր ասել՝ խցիկին պետք է կենդանի էակի պես վերաբերվել։ «Բարև, ես եմ»-ում այն հազվադեպ է հանգիստ մնում։ Մոսկվայի նախկին Կիրովի փողոցով սահում է երկար պլանով։ Կայարանում շրջվում է, սպասում, հետևում մարդկանց։ Թաքնված խցիկը Տանյայի հետ հասնում է մինչև «Մոսկվա» հյուրանոց։ Անցորդները շարունակում են իրենց օրը՝ չիմանալով, որ մտել են ֆիլմի մեջ։ Երբեմն խցիկը կես քայլ ուշանում է հերոսից, հետո հասնում։ Կադրը հենց այդ փոքր ուշացումից է շունչ առնում։
1966-ին «Բարև, ես եմ»-ը մտավ Կաննի հիմնական մրցույթ։ Հայկական խաղարկային կինոն այնտեղ առաջին անգամ էր ներկայացված այդ կարգավիճակով։ Մեկ տարի անց Յավուրյանը ֆիլմի համար ստացավ Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակը։ 2023-ին վերականգնված պատճենը վերադարձավ Կանն։ Մեծ էկրանին նորից վազեցին մեքենայի ապակու ստվերները, արևը կտրեց դերասանի դեմքը, կայարանի շարժումը չընդհատվեց։ Գրեթե վաթսուն տարի էր անցել։ Կադրի ներսում դա չէր զգացվում։
Դովլաթյանի հետ աշխատանքը շարունակվեց։ Յավուրյանը նկարեց «Երևանյան օրերի խրոնիկան», «Երկունքը», «Երջանկության մեխանիկան»։ «Երկունքի» համար ընտրեցին սև ու սպիտակ ժապավեն, երբ գույնն արդեն սովորական էր դառնում։ Պատուհանների լույսը կտրում էր սենյակները։ Պատմական դեմքերը կանգնում էին խիստ տարածության մեջ։ Ամբոխը շարժվում էր հաշվված։ «Երջանկության մեխանիկայում» նույն աչքը մտավ բնակարան, աստիճանավանդակ, մեքենա, պատահական հանդիպում։ 1983-ին այդ ֆիլմը Յավուրյանին բերեց Հայկական ԽՍՀ երկրորդ պետական մրցանակը։
Հետո եկան «Այստեղ, այս խաչմերուկում», «Սգավոր ձյունը», «Ապրեցեք երկար», «Թռիչքն սկսվում է երկրից», «Հրդեհը», «Մենավոր ընկուզենին», «Օտար խաղերը», «Արշակ Երկրորդը»։ Ռեժիսորները փոխվում էին։ Ժանրերը՝ նույնպես։ Յավուրյանը շարունակում էր մարդուն ճշգրիտ տեղադրել տարածության մեջ, սպասել դեմքի վրա լույսի փոփոխությանը, շարժման պահին բռնել ներսի լարվածությունը։ Նա սիրում էր տելեօբյեկտիվի սեղմած հեռավորությունը, բնական ինտերիերը, երկար պլանը։ Նրա մութ կադրերը հազվադեպ էին խուլ։ Ներսում միշտ ինչ-որ բան էր սպասում՝ դեմք, պատուհան, առարկայի եզր։
Սերգեյ Փարաջանովի հետ աշխատելու առաջարկը նրան չոգևորեց։ Կինոստուդիաներում վաղուց պատմում էին Փարաջանովի նկարահանման հրապարակների մասին։ Յավուրյանը մերժեց։ Շուտով լուսանկար ստացավ։ Փարաջանովը բերանի մեջ կողպեք էր պահել։ Խոստումը պարզ էր՝ նկարահանման ժամանակ կլռի։ Կողպեքը երկար չաշխատեց։ Հրապարակում նա օպերատորին կանչում էր. «Ալյո՛, Ալյո՛»։ Յավուրյանը կանգնեցրեց նրան. «Ես Ալյո կամ Ալիկ չեմ, ես Ալբերտ եմ»։ Սահմանը դրվեց։ Աշխատանքը շարունակվեց։
«Աշուղ Ղարիբի» նկարահանման ժամանակ Յավուրյանը երբեմն լույսը հանգցնում էր աղբյուր առ աղբյուր։ Տարածքը մթնում էր, և պատուհանի խճանկարները սկսում էին երևալ։ Հերոսի հագնվելու հետ լույսերը հերթով անհետանում էին։ Սպիտակ ուղտը լուսավորմամբ սևանում էր։ Պատերը փոխում էին գույնը։ Հարթ մակերեսը խորություն էր ստանում։ Փարաջանովը բերում էր իրերի իր շքեղ աշխարհը։ Յավուրյանը որոշում էր՝ որտեղ ավարտվի լույսը։
1988-ին ֆիլմը ցուցադրվեց Վենետիկում։ Ծափերի ժամանակ Յավուրյանը փորձեց հետ քաշվել։ Փարաջանովը ձեռքը դրեց նրա մեջքին ու կանգնեցրեց. «Հետ չգնաս, սա քեզ համար է»։ Նույն աշնանը նրանք մեկնեցին Նյու Յորքի կինոփառատոն։ Փարաջանովն արդեն ծանր հիվանդ էր, ներարկումների կարիք ուներ, և Յավուրյանը նաև դրա համար էր նրա հետ։ Ուղեբեռը մնաց Լոնդոնում։ Երեկոյան կոստյումները, փոխնորդ հագուստը, Ռոնալդ Ռեյգանի համար պատրաստված փարաջանովյան կոլաժը տեղ չհասան։ Ամբողջ գործուղման համար երկուսին տվել էին 45 դոլար՝ Յավուրյանին 23, Փարաջանովին 22։ Լինքոլն կենտրոնի բեմ բարձրացան ճանապարհի հագուստով, հոգնած ու փոշոտ։ Դահլիճը մթնեց։ Հագուստն այլևս չէր երևում։ 1990-ին «Աշուղ Ղարիբի» համար Յավուրյանը ստացավ «Նիկա»՝ լավագույն օպերատորական աշխատանքի համար։
Նրանք սկսեցին նաև «Խոստովանությունը»։ Նկարահանումը կիսատ մնաց Փարաջանովի հիվանդության ու մահվան պատճառով։ Յավուրյանը հետո մասնակցեց «Բոբո» ֆիլմի ստեղծմանը՝ վերադառնալով ընկերոջ թողած պատկերներին ու իրերին։ Այդ տարիների լուսանկարներում երկուսն էլ մորուքավոր են։ Արտասահմանյան ուղևորությունների ժամանակ նրանց երբեմն եղբայրներ էին համարում։ Նկարահանման հրապարակում նմանությունն ավարտվում էր։ Փարաջանովը առարկաները լցնում էր կադրի մեջ։ Յավուրյանը նրանց համար չափ, հեռավորություն ու մութ էր կառուցում։
1970-ականների վերջից Յավուրյանը դասավանդում էր Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարանում։ Հետագայում ղեկավարեց կինոյի և հեռուստատեսության բաժինը։ Ուսանողները հիշում էին պահանջկոտ մարդու։ Մասնագիտական սխալը նրա աչքից չէր վրիպում, անփութությունը՝ առավել ևս։ Դասից հետո նրանցից ոմանք գնում էին Իսրայելյան 37։ Տանը միշտ մարդ կար։ Յավուրյանը թեյը պատրաստում էր իր կարգով՝ հատուկ թեյնիկով, նույն բաժակներով։ Խոսակցությունը կարող էր սկսվել օբյեկտիվից և հասնել հին բանալու, երաժշտության կամ պատի գծանկարի։
Նա նկարում էր գրեթե ամեն տեղ։ Գեղարվեստական խորհրդի նիստերին բաժանված թղթերը տուն էին հասնում դեմքերով ու տարօրինակ մարմիններով ծածկված։ Դստեր մանկական խզբզոցները շարունակում էր իր գծով՝ սկզբնական պատկերը չջնջելով։ Հին մետաղ էր հավաքում։ Մի վանքում նրան բանալի նվիրեցին։ Հետո բանալիները շատացան։ Ուսանողներն էլ էին իրենց գտածները բերում։ Մի օր դրանցից վզնոց պատրաստեցին։
«Մենավոր ընկուզենու» նկարահանման ժամանակ Շուշանիկը ցանկացավ գյուղի դպրոցականներից մեկին խաղալ։ Հայրը նայեց երեխաների շարքին և նրան հանեց կադրից։ Գյուղացի երեխաների արևից կարմրած դեմքերի կողքին նրա քաղաքային գունատ դեմքը կեղծ էր նստում։ Տանը բացատրեց նաև մասնագիտության ընտրությունը. կինո պետք է գնալ սեփական անհրաժեշտությամբ։ Ժառանգած անունով այնտեղ երկար չես ապրի։
Շուշանիկը հետո հիշում էր հոր բացիկներն ու հեռագրերը։ Դրանք գալիս էին փոքր առիթներով էլ՝ դասարանից դասարան անցնելու, մի քանի օրվա բացակայության համար։ Վերջում գրեթե միշտ նույն բառերն էին. «Կարոտել եմ, համբուրում եմ»։
1999-ին Յավուրյանը ստացավ Մովսես Խորենացու մեդալը։ Մրցանակներն արդեն դարակում էին, ուսանողները՝ իրենց նկարահանման հրապարակներում։ Վերջին տարիներին հիվանդությունը ծանրացել էր։ Նա շարունակում էր դասավանդել։ Մենակ մնալ չէր սիրում։ Ուսանող Տիգրանը գալիս ու նստում էր կողքին։ Երբեմն խոսելու բան չկար։ Նստում էին։
Ալբերտ Յավուրյանը մահացավ 2007 թվականի նոյեմբերի 3-ին Երևանում։ Նոյեմբերի 6-ին Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը հրաժեշտ տվեցին նրան։ Հետո թաղեցին Երևանի քաղաքային պանթեոնում։ Շուշանիկը հոր նամակները, լուսանկարները, սցենարները, մամուլի նյութերը, անձնական իրերն ու գծանկարները հանձնեց Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին։ Բնակարանում մնացին թեյնիկը, բաժակները, պատերի նկարներն ու բանալիների հավաքածուն։
Հոր մահվան օրը Շուշանիկը պատշգամբում սպիտակ աղավնի է տեսել։ Աղավնին մի պահ մնացել է, երեք անգամ թափահարել թևերը և թռել։ Նա պատմում է դա առանց բացատրության։ Ներսում բանալիները մնացել էին պատին։ Պատշգամբում այլևս ոչինչ չէր շարժվում։
