«Կտրիճի հեղափոխությունը». Փաշինյանը պնդում է, թե Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը լուրջ գործողությունների է պատրաստվում, իսկ Yerevan Online Mag.-ը փորձում է հասկանալ՝ ինչ նկատի ունի վարչապետը

28 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Օգոստոսի 27-ի կեսօրին, կառավարության նիստից հետո, Նիկոլ Փաշինյանը մոտեցավ լրագրողներին ու ասաց, որ նախորդ օրը տեղեկացել է՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը պատվիրակություններ է ուղարկել գյուղեր և այլ բնակավայրեր։ Խմբերը, նրա խոսքով, պիտի պարզեին՝ հնարավո՞ր է սկսել նոր հասարակական-քաղաքական շարժում։ Վարչապետը չտվեց անուն, հասցե կամ հանդիպման օր։ Կաթողիկոսին կոչեց Կտրիճ Ներսիսյան։ «Բագրատի հեղափոխությունից պրծանք, հիմա էլ սկսվելու է Կտրիճի հեղափոխությունը»,— ասաց նա։ Հետո 2024 թվականի մայիսից վերցրեց տասնհինգ րոպեանոց վերջնագիրը և դրեց Գարեգին Բ-ի բերանում՝ պատկերացնելով, թե նա Փաշինյանին այդքան ժամանակ է տալիս հրաժարական ներկայացնելու համար։

Լրագրողը հարցրեց՝ ի՞նչ պատվիրակությունների մասին է խոսքը։ «Մենք տեղեկություններ ունենք»,— պատասխանեց վարչապետը։ Ասաց, որ խմբեր են ուղարկվել տարբեր բնակավայրեր՝ «զոնդաժ» անելու և 2024 թվականի դեպքերի նման շարժման հնարավորությունը ստուգելու համար։ Այդ հինգ բառից այն կողմ տեղեկությունը չբացվեց։ Չհնչեց խմբի ղեկավարի անուն, գյուղի անուն, հանդիպման ամսաթիվ կամ խոսակցության բովանդակություն։ Չներկայացվեց նաև այն նյութը, որի հիման վրա մարզային այցերը ստացել էին «հեղափոխություն» անունը։

Առավոտյան փաստաբան Արա Զոհրաբյանն արդեն հայտնել էր, որ օգոստոսի 28-ին՝ ժամը 16։30-ին, Վաղարշապատի դատարանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի փողոցի 15 հասցեում նշանակված է Գարեգին Բ-ի և Գերագույն հոգևոր խորհրդի վեց անդամների գործով նախնական դատալսումը։ Կաթողիկոսն ու եպիսկոպոսները նիստին չեն ներկայանալու։ Նրանց աթոռներին նստելու են պաշտպանները։ Կեսօրին հնչեց «Կտրիճի հեղափոխությունը»։ Ժամը 16։11-ին Մայր Աթոռը պատասխանեց։ Տեղեկատվական համակարգի տնօրեն Տեր Եսայի քահանա Արթենյանն ասաց, որ Գարեգին Բ-ն որևէ պատվիրակություն որևէ համայնք չի ուղարկել։ Վարչապետի խոսքը նա անվանեց հերթական զրպարտություն և ենթադրեց, որ դրա հիմքում Մասյացոտնի թեմի նորանշանակ առաջնորդ Ռուբեն եպիսկոպոս Զարգարյանի՝ օրեր առաջ Տիգրանաշեն կատարած այցն է։

Մայր Աթոռի նկարագրությունը կարճ էր։ Ռուբեն եպիսկոպոսը հովվական խնամքի համար գնացել էր իր թեմի Տիգրանաշեն համայնք և այցելել եկեղեցու սպասավորի ընտանիքին։ Երեկոյան եպիսկոպոսը հրապարակեց իր գրառումը։ Գնացել էր սեփական նախաձեռնությամբ։ Մեկ տուն։ Եկեղեցու սպասավորի ընտանիք։ Քաղաքական հավաք չէր եղել։ Կազմակերպչական աշխատանք չէր կատարվել։

Նա հիշատակեց նաև Տիգրանաշենի կենտրոնական փողոցում կայանված մեքենայի վարորդին և համայնքի վարչական ղեկավարին։ Եպիսկոպոսը ենթադրեց, որ նրանցից մեկը թերի է փոխանցել այցի հանգամանքները կամ պարզապես արձանագրել է մեքենայի ու հոգևորականների ներկայությունը։ Հրապարակված կոնկրետ նկարագրությունը դրանով ավարտվում էր՝ փողոցում կանգնած մեքենա, մեկ տան դուռ, բնակավայրի ապագայով մտահոգ մարդու հետ զրույց։ Վարչապետի խոսքում կային մի քանի բնակավայր, անհայտ խմբեր և նոր հեղափոխության փորձարկում։

Գյուղի անունը հենց այդ շաբաթ առանձին վեճ էր դարձել։ Օգոստոսի 20-ին Փաշինյանը, խոսելով 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի պահին գոյություն ունեցած քարտեզների մասին, այն անվանել էր Քյարքի։ Ասել էր, որ բնակավայրը Հայաստանի 29 հազար 743 քառակուսի կիլոմետրի մեջ չի մտնում։ Վերադարձի կամ տարածքների փոխանակման մասին կոնկրետ պայմանավորվածություն, նրա խոսքով, չկար։ Հարցը պիտի անցներ սահմանազատման ընթացակարգով։ Օգոստոսի 27-ին նա նորից բացատրեց, որ «Քյարքի» բառն արտասանելը տարածքը հանձնելու հայտարարություն չէր։ Ռուբեն եպիսկոպոսը նույն վայրը կոչում էր Տիգրանաշեն։ Նրա գրառման մեջ Հայաստանի քաղաքացին այցելել էր մեկ այլ քաղաքացու և լսել գյուղի ապագայի մասին նրա մտահոգությունը։ Օգոստոսի 27-ին տեղանունների վեճին միացավ այդ այցի քաղաքական իմաստը։

Նախորդ օրը Մայր Աթոռում Գարեգին Բ-ի նախագահությամբ հավաքվել էին Գերագույն հոգևոր խորհուրդը, Հայաստանի եպիսկոպոսները և թեմակալ առաջնորդները։ Օգոստոսի 26-ի հայտարարությունը կրկնում էր իշխանության վերջին ամիսների բառապաշարը՝ «օտար ազդեցության գործակալ», «պետություն պետության մեջ», «պատերազմի կուսակցություն», «անվտանգային սպառնալիք»։ Հոգևորականները գրել էին, որ այդ բառերը ճանապարհ են բացում եկեղեցու ներքին կյանք մտնելու և նրա ինքնավարությունը սահմանափակելու համար։ Հաջորդ կեսօրին նույն շարքում հայտնվեց «նոր հեղափոխությունը»։

Բախումն արդեն պետական ծրագրի մեջ էր։ Օգոստոսի 20-ին հաստատված կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագրի «Հոգևոր անվտանգություն» գլխում գրված է, որ պետք է կանխվեն եկեղեցին արտաքին ուժերի «հիբրիդային պայքարի հենակետ» դարձնելու փորձերը։ Հաջորդ կետերը գրված են վարչական չոր լեզվով։ Պետք է ապահովվի եկեղեցու «փաստացի պետի» հեռացումը կամ հանգստի կոչումը և ընտրվի կաթողիկոսական տեղապահ։ Պետք է ընդունվի եկեղեցու կանոնադրություն՝ ֆինանսական թափանցիկության ու հոգևորականների բարեվարքության մեխանիզմներով։ Պետք է ապահովվի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրությունը։ Գարեգին Բ-ի անունը փաստաթղթում չկա։ Նրա պաշտոնի ավարտը կառավարության հանձնառությունների շարքում է։

Օգոստոսի 24-ին Ազգային ժողովի ամբիոնից Փաշինյանն ասաց, որ իր հանձնարարությամբ պատրաստվում է զեկույց եկեղեցում «խորը համակարգային ճգնաժամի» մասին։ Հաջորդ օրը խոստացավ այն հրապարակել առավելագույնը մեկ ամսում, առաջարկել խորհրդարանական քննիչ հանձնաժողով և սկսել օրենսդրական փոփոխություններ։ Նա կարդաց Սահմանադրության այն տողը, ըստ որի պետության ու Հայ Առաքելական եկեղեցու հարաբերությունները կարող են կարգավորվել օրենքով, հետո ասաց, որ անջատ լինելը «պետություն պետության մեջ» ապրելու իրավունք չի տալիս։ Մայր Աթոռը կառավարության ծրագիրը սահմանադրական իրավունքների խախտում էր անվանել։ Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը առանձին ամրագրում է կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունն ու պետությունից անջատվածությունը։ 2007 թվականի օրենքը ճանաչում է եկեղեցու ինքնակառավարումը իր նվիրապետության սահմաններում։

Խորհրդարանի դահլիճում իրավական բառերը երկար չմնացին թղթի վրա։ Երբ Փաշինյանը կրկին արտասանեց «Կտրիճ Ներսիսյան», ընդդիմադիր պատգամավորները սկսեցին հարվածել սեղաններին։ Իշխանական հատվածից ծափեր եկան։ Նիստը վարող Ռուբեն Ռուբինյանը պահանջեց դադարեցնել աղմուկը։ Փաշինյանը շարունակեց։ Գարեգին Բ-ին անվանեց «պատերազմի կուսակցության ներկայացուցիչ» և ասաց, որ եկեղեցու փաստացի պետը պետք է հանգստի կոչվի։ Դահլիճը մեկ անվան ընտրությանը պատասխանեց սեղանի հարվածներով ու ծափերով։ «Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս» կոչումը վարչապետի նախադասության մեջ չկար։ Մնացել էր քաղաքացիական անունը։ Այդ մարդու պաշտոնի ավարտն արդեն գրված էր պետական ծրագրում։

Քրեական գործի հիմքում ուրիշ վեճ է։ Մասյացոտնի թեմը ղեկավարած Արման Սարոյանը՝ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանը, հունվարի 15-ին դատարանից պահանջել էր անվավեր ճանաչել իրեն թեմի առաջնորդի պաշտոնից ազատելու տնօրինությունը։ Հունվարի 16-ին դատարանը կիրառել էր հայցի ապահովման միջոց և պահանջել չխոչընդոտել նրա պաշտոնավարմանը մինչև վերջնական ակտը։ Եկեղեցական իշխանությունը հետո նրան կարգալույծ էր հռչակել։ Մեղադրող կողմը այդ քայլը համարում է դատարանի որոշման կատարմանը գիտակցված խոչընդոտում։ Պաշտպանությունը պնդում է, որ աշխարհիկ դատարանը չի կարող որոշել՝ ով է եպիսկոպոս և ով է կորցրել հոգևոր աստիճանը։ Նույն ստորագրությունը եկեղեցական կանոններով կարգալուծում է, քրեական գործում՝ հնարավոր հանցանքի գործողություն։

Փետրվարի 14-ին Գարեգին Բ-ի նկատմամբ քրեական հետապնդում հարուցվեց։ Նրան արգելվեց լքել Հայաստանը։ Հուլիսի վերջին գործը հասավ Արմավիրի մարզի դատարան։ Օգոստոսի 7-ի առաջին նիստը կարճ տևեց։ Դատավորը ինքնաբացարկ հայտնեց, քանի որ փաստաբանի արտոնագիրը ստացել էր պաշտպան Արա Զոհրաբյանից։ Նոր դատավորի մոտ նախնական դատալսումը նշանակվեց օգոստոսի 28-ին։ Դրանից մեկ օր առաջ վարչապետը խոսեց Կաթողիկոսի ուղարկած խմբերից։ Քրեական մեղադրանքը վերաբերում է դատական ակտի կատարմանը։ Ճեպազրույցի մեղադրանքը՝ հեղափոխության «զոնդաժին»։ Երկուսն իրար կողքի կանգնեցին օրացույցում։

Հեղափոխության բառը այս վեճի մեջ առաջին անգամ չէր հնչում։ 2020 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, քառասունչորսօրյա պատերազմից հետո, Գարեգին Բ-ն հանդիպել էր Փաշինյանին և հորդորել վայր դնել վարչապետի լիազորությունները՝ ժամանակավոր ազգային համաձայնության կառավարություն ձևավորելու համար։ 2024 թվականի գարնանը Տավուշի սահմանազատման դեմ շարժումը ղեկավարեց Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը։ Մայիսի 9-ին Հանրապետության հրապարակում նա Փաշինյանին մեկ ժամ տվեց հրաժարական ներկայացնելու համար, հետո ավելացրեց տասնհինգ րոպե։ Գարեգին Բ-ն քաղաքական պայքարի ընթացքում սառեցրել էր նրա թեմական պաշտոնավարումը։ Բագրատ Գալստանյանն ասել էր, որ շարժումը սկսել է Կաթողիկոսի օրհնությամբ։ 2025-ին իշխանությունը նրա դեմ գործ հարուցեց՝ իշխանությունը բռնի զավթելու և ահաբեկչություն նախապատրաստելու մեղադրանքներով։ 2026 թվականի օգոստոսի 27-ին Փաշինյանը այդ հին տասնհինգ րոպեն վերադարձրեց եթեր և վերագրեց սպասվող «Կտրիճի հեղափոխությանը»։

2024-ի շարժման ու Տիգրանաշենի մեկ տան միջև հրապարակված կապը վարչապետի մի նախադասությունն է՝ «2024 թվականի պրոցեսների նմանությամբ»։ Կառավարությունը չի հայտնել, թե ով է գնացել երկրորդ գյուղ, ինչ հարցեր են տրվել, ում հետ են խոսել, ինչ ժամկետ է քննարկվել կամ ինչ հանձնարարություն է տվել Գարեգին Բ-ն։ Մայր Աթոռը հերքել է պատվիրակությունների գոյությունը։ Ռուբեն եպիսկոպոսը հաստատել է իր այցը և նկարագրել դրա սահմանները։ Հրապարակային նյութը այստեղ ընդհատվում է։ Իշխանության կողմում մնում է չբացված տեղեկությունը։ Եկեղեցու կողմում՝ մեկ տան այցի նկարագրությունը։

Օգոստոսի 28-ին՝ ժամը 16։30-ին, Վաղարշապատի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի փողոցի 15 հասցեում կսկսվի նախնական դատալսումը։ Գարեգին Բ-ի և վեց եպիսկոպոսների տեղերում կլինեն փաստաբանները։ Դատարանը պիտի լսի՝ կարո՞ղ էր եկեղեցական կարգալուծումը խոչընդոտել աշխարհիկ դատական ակտին։ Նիստի հայտարարված առարկան կարգալուծումն է ու դատարանի ակտը։ Տիգրանաշենի կենտրոնական փողոցի մեքենան մնացել է Ռուբեն եպիսկոպոսի գրառման մեջ։ «Կտրիճի հեղափոխության» մարդկանց ու հասցեների մասին հրապարակված տեղեկությունն էլ՝ «Մենք տեղեկություններ ունենք» հինգ բառի մեջ։