Նա ուսանողի մեջ տաղանդ չէր «արտադրում»․ փնտրում էր կայծը և պահանջում, որ ռեժիսորը մյուսներից գոնե մեկ քայլ առաջ լինի. Հրաչյա Գասպարյանի հիշատակին

27 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Օգոստոսի 27-ի առավոտյան Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտը մի քանի տող հրապարակեց։ Մահացել էր Հրաչյա Գասպարյանը՝ նախկին ռեկտոր, պրոֆեսոր, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ։ Նա 80 տարեկան էր։ Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության հաղորդագրության վերջին նախադասությունը վարչական էր․ ստեղծվելու է հուղարկավորության կառավարական հանձնաժողով։

Քսան տարի առաջ նրա անունը մեկ ուրիշ պետական թղթում էր։ 2006 թվականի մարտի 2-ին կառավարությունը հաստատել էր ինստիտուտի ռեկտորի ընտրության արդյունքը և կրթության նախարարին հանձնարարել հինգ տարվա պայմանագիր կնքել նրա հետ։ Որոշումը մի քանի տող էր։ Քսան տարի անց հրապարակված հաղորդագրությունն էլ երկար չէր։ Այդ երկու ամսաթվերի արանքում Գասպարյանը բեմադրեց, դաս տվեց, ղեկավարեց, լսեց դերասաններին և համոզեց նրանց։ Ինքը սովոր էր կանգնել այն կողմում, ուր հանդիսատեսի հայացքը հազվադեպ է հասնում։

2016-ին, երբ լրացել էր նրա 70 տարին, ընկերները մեծ հոբելյանական երեկո էին պատրաստել Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում։ Գասպարյանը փոքր հավաք էր պատկերացրել «Համազգայինում»։ Ընկերները ծրագիրը փոխել էին։ Նա մի պայման էր դրել՝ «բեմում չեմ նստելու»։ Բեմը դերասանինն էր։ Ռեժիսորը կողքից լսում էր, ուղղում, համոզում և պատասխան տալիս ամբողջ ներկայացման համար։

Հրաչյա Վահագնի Գասպարյանը ծնվել էր 1946 թվականի հունվարի 13-ին Ալավերդիում։ 1972-ին ավարտել էր Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժինը և մեկնել Լենինական՝ Ասքանազ Մռավյանի անվան դրամատիկական թատրոն։ Մնացել էր երկու տարի։ Տասնամյակներ անց այդ թատրոնի մասին ուղիղ էր խոսում։ Մեծ ավանդույթներ էր տեսել։ Տեսել էր նաև գավառականության շերտ։ Երվանդ Ղազանչյանը, դերասանների խումբն ու երիտասարդ ռեժիսորը աշխատում էին այդ շերտը ճեղքելու վրա։ Այդ շրջանից իր համար երկու բառ էր պահել՝ հավատալ և աշխատել։

1974-ին նա մտավ Երևանի Կոնստանտին Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոն և այնտեղ անցկացրեց տասնութ տարի։ Այդ բեմն իր մասնագիտական դպրոցն էր համարում։ Այստեղ սովորեց դերասանական կարգապահություն, նյութի մանրամասն վերլուծություն, ռեժիսորական մշակույթ։ Հետո այդ ամենը տարավ մյուս բեմեր։ 1976-ին բեմադրեց Վադիմ Կորոստիլյովի «Փիրոսմանին», 1978-ին՝ Գ. Սարգսյանի «Հորովելը», 1984-ին՝ Ալեքսեյ Դուդարևի «Երեկոն», 1989-ին՝ Սլավոմիր Մրոժեկի «Մարդակերները»։

Կոլտնտեսության մասին երկու պիեսներն էլ պարտադիր էին։ Պատերազմի մասին նա երեք աշխատանք էր արել։ Պատերազմի թեմայով ներկայացումներից մեկը պատրաստ էր, երբ պրեմիերայից քսան օր առաջ Պաշտպանության նախարարությունից նամակ եկավ․ ցուցադրությունը չպետք է կայանար։ Նա վերցրեց Լեոնիդ Լեոնովի «Ոսկե կառքը»։ Քսան օր անց նոր ներկայացումը բեմում էր։

Կոլտնտեսության մասին մյուս պատվերն էլ փոխեց։ Անվանեց «Հորովել» և պատմության կենտրոնում դրեց բնության աղետների դեմ կռվող գյուղացուն։ Պարտադիր թեման ինքը չէր ընտրել։ Բեմական լուծումը իր գործն էր։

«Մարդակերները» 1989-ին նրան բերեցին Լեհական դրամատուրգիայի միջազգային փառատոնի առաջին մրցանակը։ Երեք տարի անց Խորհրդային Միությունն այլևս չկար։ Թատրոնների շենքերում լույս ու ջերմություն հաճախ չկար։ Գասպարյանը տեղափոխվեց նորաստեղծ «Համազգային» թատրոն։ 1993-ին դարձավ գլխավոր ռեժիսոր։

Ցուրտ ու մութ տարիներին Սոս Սարգսյանը հոսանքի հարցով գնացել էր էներգետիկների մոտ։ Վերադարձել էր ու ասել, թե պետք է զանգահարել «Էլեկտրոցյանին»։ Այդ ազգանունով մարդ չկար։ Հետո պարզվել էր՝ խոսքը էլեկտրացանցի մասին էր։ Դերասանները փորձ էին անում անջատումների մեջ։ Թատրոնի ղեկավարները հոսանքի հետևից անձամբ էին գնում։

«Համազգայինում» հավաքվել էին Գալյա Նովենցը, Աննա Էլբակյանը, Տիգրան Ներսիսյանը, Դավիթ Հակոբյանը և ուրիշներ։ Նրանց միացել էր Սոս Սարգսյանի ուսանողական կուրսը։ Գասպարյանը վստահ էր՝ երիտասարդ դերասանը արագ է աճում, երբ կողքին ուժեղ գործընկերներ կան և գեղագիտական պահանջը հստակ է։ Այդ բեմում նա ներկայացրեց Նիլ Սայմոնի «Շիկացած սիրեկանը», Թումանյանի նյութով «Անբան Հուռին», Մոլիերի «Տարտյուֆը»։ Ասում էր՝ փորձարկումը կանգ առնելուն պես թատրոնը մեռնում է։ Եթե որևէ մեկը չի հետևում դերասանի աճին, բեմը վերածվում է արտադրամասի։

Ինստիտուտի լսարան նա մտել էր դեռ 1976-ին։ 1998-ին դարձավ պրոռեկտոր, 2003-ին՝ պրոֆեսոր, 2006-ին՝ ռեկտոր։ Կառավարության որոշումը մի քանի տող էր՝ հաստատել ընտրության արդյունքը, կնքել հինգ տարվա պայմանագիր։ Ռեկտոր ընտրվելու պահին նա արդեն երեսուն տարի դաս էր տալիս նույն ինստիտուտում։

Գասպարյանը ուսանողին պատրաստի տաղանդ չէր խոստանում։ Ուսանողի մեջ փնտրում էր կայծը, ներքին ուժը, դիմադրելու և երևակայելու կարողությունը։ Գտնելուց հետո փորձում էր նրան համոզել, որ այդ ուժն իր մեջ կա։

Դերասանի հետ աշխատանքը բացատրում էր պարզ։ Պետք էր լսել նաև վատ ձևակերպված միտքը, հասկանալ՝ ինչ է փորձում ասել մարդը, ընդունել, երբ նա իրավացի է, համոզել, երբ սխալվում է։ Համոզելու համար ռեժիսորը պարտավոր էր նյութը տիրապետել։ Նրա պահանջը կարճ էր՝ «գոնե մեկ քայլ առաջ լինել մյուսներից»։

2010 թվականի հոկտեմբերին, դեռ ռեկտոր, նա լրագրողների հետ խոսում էր երիտասարդ դրամատուրգների և բեմադրիչների մասին։ Նրանց խենթ փորձերը իրեն դուր էին գալիս։ Արվեստից հարթ ընթացք չէր սպասում։ Սպասում էր պոռթկումների։ Նրանց փորձերը շարժում էին քարացած սովորությունները։ Հայկական թատրոնի պայքարը, իր ձևակերպմամբ, ազատ երկրի ազատ թատրոն դառնալն էր։ Եվրոպական ձևերի պատճենումը նրան չէր հետաքրքրում։ Պահանջում էր զբաղվել մարդու ճակատագրով և սեփական հանդիսատեսի հետ խոսել սեփական փորձից։

2004-ին նրան շնորհվեց Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործչի կոչում։ 2010-ին Անտոն Չեխովի «Հոբելյան» բեմադրության համար ստացավ Թատերական գործիչների միության «Արտավազդ» մրցանակը։ 2011-ին դարձավ Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ։ Նույն տարում ավարտվեց ռեկտորի հնգամյա շրջանը։ Ռեկտորի պաշտոնից հետո էլ նա դասավանդեց և բեմի հետ կապը չկտրեց։

Գասպարյանը նկարահանվել էր նաև «Արձակուրդ ծովափին», «Քառյակ», «Երեք նավազներ տոթ անապատում» ֆիլմերում, ավելի ուշ՝ «Շիրազի վարդը» և «Լեռները կհիշեն» հեռուստատեսային նախագծերում։ 2024-ի զրույցներից մեկում իր հաշվարկով հիշել էր հարյուրից ավելի բեմադրություն։ Դերասաններին ճանաչում էին։ Ռեժիսորին՝ քիչ։ Հեռուստասերիալից հետո փողոցում իրեն ավելի հաճախ էին ճանաչում։ Դա նրան չէր վիրավորում։ Կադրից դուրս մնալը իր աշխատանքի բնական տեղն էր համարում։

Նույն զրույցում նա պատմել էր ծանր վիրահատության մասին։ Դուստրը ամենադժվար շրջանում իրեն մենակ չէր թողել։ Որդին ու դուստրը ամեն օր զանգում էին։ Ծերության մասին խոսելիս ասում էր՝ ապրում եմ, գործում եմ, մինչև վերջ կանեմ։ Օգոստոսի 27-ի հաղորդագրությունը մահվան պատճառ չէր նշում։

Ինստիտուտը թվարկեց նրա կոչումները, պաշտոնները, բեմադրություններն ու ուսանողներին փոխանցած փորձը։ 2016-ին, երբ նրան հարցրել էին՝ ինչն է կարոտում, Գասպարյանը հիշել էր կորցրած մարդկանց։ Տարիների հետ նրանց թիվը շատանում էր։ 2026 թվականի օգոստոսի 27-ին այդ ցանկում ուրիշները գրեցին իր անունը։

Նախարարության հաղորդագրության վերջին տողը հանձնաժողովի մասին էր։ Դրանից հետո այլ տող չկար։