Արիկ Մանուկյանի կտավների լռող աղաղակը

17 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, YEREVAN ONLINE Mag.

Կտավների առաջ կանգնած մարդը երբեմն հանդիպում է իր անցյալին ավելի անպաշտպան, քան հայելու առջև։ Հայելին վերադարձնում է դեմքը։ Կտավը վերադարձնում է այն պահերը, երբ մարդը դեռ չգիտեր՝ ինչ է իր մեջ ձևավորվում, ինչից է փրկվում, ինչին է մոտենում, ինչի առաջ է լռում։

Արիկ Մանուկյանի համար Մոսկվայի ВДНХ-ի «Հայաստան» տաղավարում ներկայացվող ցուցահանդեսը այդպիսի հանդիպում է։ Տարիների ընթացքում ստեղծված աշխատանքները հավաքվել են մեկ տարածության մեջ, և ժամանակը սկսել է երևալ շերտերով՝ յուղաներկի նման։ Մի տեղ՝ թափանցիկ, մի տեղ՝ խիտ, մի տեղ՝ դեռ ներսից խոնավ, որովհետև կան ապրումներ, որոնք չեն ավարտվում անգամ այն ժամանակ, երբ նկարն արդեն վաղուց կախված է պատից։

Այս ցուցահանդեսում ներկայացված են նրա տարբեր շրջանի աշխատանքները՝ վաղ կտավներից մինչև վերջին ստեղծագործական որոնումները։ Դրանց կողքով անցնելիս կարելի է զգալ ձեռքի փոփոխությունը, գույնի հանդեպ ավելի ազատ վերաբերմունքը, ռեալիստական ձևից դեպի մետամորֆոզ, դեպի աբստրակտ մտածողություն շարժվող ընթացքը։ Այդ ամենի խորքում, սակայն, նույն ներքին ձգողականությունն է՝ լույսի կողմը գնալու համառությունը։

Մանուկյանը իր ճանապարհը նկարագրում է ալիքի պատկերով։ Այդ ալիքը անցնում է Հայրենիքից դեպի Աստված, Աստծուց դեպի սեր, սիրուց կրկին դեպի Հայրենիք։ Նրա համար սա գեղեցիկ բանաձև չէ, այլ ներքին շարժման ճշգրիտ զգացողություն։ Կտավների հերթականությունը հանկարծ բացահայտում է մի գաղտնի ռիթմ, որի մասին հեղինակը գուցե առանձին պահերի չի մտածել։ Տարիները, աշխատանքները, թեմաները, գույները, լռությունները միանում են իրար և ստեղծում կյանքի մի ընդհատ, բայց ճանաչելի ալիք։

Այդ նախադասության մեջ կա ցուցահանդեսի նուրբ բանալին։ Այն չի խոսում ավարտի մասին։ Այն խոսում է հավաքվելու մասին։ Մարդու ներսում երբեմն երկար տարիներ ապրած առանձին հատվածները մի օր կանգնում են կողք կողքի և սկսում իրար բացատրել։ Այդպես է նաև այս ցուցադրության մեջ. առանձին կտավների փոխարեն տեսանելի է դառնում անցած կյանքի շնչառությունը։

Արիկ Մանուկյանի վաղ աշխատանքներում արդեն զգացվում էր հասուն ձեռք։ Նա շուտ մոտեցավ յուղաներկին, իսկ այդ նյութը պահանջում է լուրջ հարաբերություն։

Յուղաներկի հետ չի ստացվում շտապել։ Այն պահանջում է շերտ, համբերություն, նյութի զգացողություն, լույսի հետ երկար խոսակցություն։ Երիտասարդ նկարիչը շատ էր կրկնօրինակում Այվազովսկուն, Շիշկինին, ռուսական և եվրոպական գեղանկարչության վարպետներին։ Այդ կրկնօրինակումները պատճենելու դպրոցից առաջ արհեստի խիստ փորձառություն էին։

Այվազովսկին նրա առաջին ներքին ուսուցիչներից էր։ Ծովը այնտեղ միայն թեմա չէր. այնտեղ կար լուսային թռիչք, տարածության շունչ, լեսիրովկաների նրբություն, շարժման երաժշտություն։ Մանուկյանը Այվազովսկու մեջ տեսնում էր այն ազատությունը, որին հասնում են մեծ կարգապահության միջով։

Գեղանկարչության մեջ ազատ ձեռքը ծնվում է տարիների անտեսանելի աշխատանքի արդյունքում։ Նախ պետք է ճանաչել գիծը, կոմպոզիցիան, նյութը, լույսի վարքը, հետո կարողանալ հեռանալ կանոնից՝ առանց կորցնելու հիմքը։

Նրա համար վարպետությունը մարմնի հիշողություն է։ Ձեռքը կարող է որոշ ժամանակ լռել, հմտությունը կարող է ժամանակավորապես թուլանալ, բայց ձեռք բերված խորքային փորձը մնում է մարդու մեջ՝ ինչպես երբևէ լսած երաժշտություն։ Այդ պատճառով Մանուկյանը արհեստի մասին խոսում է առանց ռոմանտիկ մշուշի։ Նկարիչը պիտի կարողանա գրել, կառուցել, տեսնել, տարբերել։ Ազատությունը առանց հիմքի արագ վերածվում է աղմուկի։

Ժամանակի ընթացքում ռեալիստական լեզուն, ճշգրիտ նկարը, ակադեմիական կառուցվածքը սկսեցին նրան տանել դեպի նոր հարցեր։ Մարդը, որը շարունակում է փնտրել, չի կարող երկար մնալ նույն ձևի մեջ։ Ձանձրույթը արվեստագետի համար վտանգավոր ազդանշան է. այն ցույց է տալիս, որ ներսում արդեն բացվել է նոր տարածք, իսկ հին լեզուն այլևս չի հերիքում ամբողջ ապրումը փոխանցելու համար։

Այդպես նրա կտավներում հայտնվեցին մետամորֆոզներ, աբստրակտ լուծումներ, ավելի ազատ գույն, ավելի կարճ ու խիտ նշաններ, ավելի ներքին ռիթմ։ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի հետ հանդիպումը այս անցման մեջ ունեցավ առանձնահատուկ նշանակություն։ Մանուկյանի համար Խաչատրյանի արվեստը բացեց ժամանակակից հայկական ձևի մի հզոր հնարավորություն։ Պարզ գիծը, ծավալը, կերպարանափոխված մարմինը, անսպասելի կառուցվածքը կարող էին փոխանցել այն, ինչ երկար նկարագրությունը երբեմն չէր կարողանում հասնել։

Այդ հանդիպման մեջ կար նաև հպարտություն։ Հայ նկարիչը կարող էր խոսել աշխարհի հետ բարդ, ինքնուրույն, ինտելեկտուալ լեզվով՝ չկորցնելով իր խորքային ինքնությունը։ Մանուկյանին հետաքրքրել են Շեմյակինը, իմպրեսիոնիստները, եվրոպական և ռուսական տարբեր դպրոցների վարպետները։ Այդ ազդեցությունները նրա ճանապարհին մնացին իբրև անցակետեր։ Դրանց միջով անցնելով՝ նա մոտեցավ սեփական ձևին։

Գույնը նրա արվեստում ունի բնավորություն։ Այն ներկի մակերես չէ, այլ ներքին եղանակ։ Գույնը կարող է հուշել լուծում, փոխել նկարի շնչառությունը, բացել ձև, երբ միտքը դեռ չի գտել բառերը։ Գիծը երբեմն պահանջում է խստություն, իսկ գույնը թույլ է տալիս շնչել, շեղվել, վերադառնալ, խառնել, փորձել։ Յուղաներկի մեջ գույնը հատկապես կենդանի է. այն կարող է փակվել, բացվել, մթնել, թեթևանալ, հանկարծ դուրս բերել այն, ինչ հեղինակը չէր ծրագրել։

Այդ միտքը բացում է նրա գեղանկարչության ներսային տրամաբանությունը։ Նրա կտավներում գույնը ապրումի վկայություն է։ Երբ ներսում դատարկություն կա, ասում է նա, նկարը չի ծնվում։ Երբ ներսում հավաքված են հիշողությունը, ցավը, ուրախությունը, տեխնիկան, հավատը, կյանքի պատահական թվացող դրվագները, նույնիսկ մի բիծ կարող է ճանապարհ դառնալ։

Մանուկյանի արվեստը ծնվում է լույսից։ Նա այդ մասին խոսում է հանգիստ, առանց հռետորական շեշտի։ Լույսը նրա համար աշխարհի հետ հարաբերության ձև է։ Ցավը չի ջնջվում։ Պատմական անարդարությունը չի մոռացվում։ Ազգային վերքը չի ծածկվում գեղեցիկ բառերով։ Բայց մարդը չի կարող բնակվել ցավի մեջ անվերջ։ Ցավը, եթե չի անցնում լույսի, հավատքի, շնորհակալության միջով, սկսում է քայքայել ներսից։

Այստեղ է հայտնվում Մանուկյանի ամենանուրբ հոգեբանական թեմաներից մեկը՝ ներքին երեխայի պահպանումը։ Նա այդ մասին խոսում է գրեթե որպես գոյության օրենքի մասին։ Ներքին երեխան նրա համար անփորձություն չէ։ Դա մարդու այն մաքուր տարածքն է, որտեղ դեռ կարելի է զարմանալ, ուրախանալ փոքր բանից, տեսնել գեղեցկություն այնտեղ, որտեղ աչքը սովորաբար սահում է անտարբեր։

Այս խոսքերը նրա արվեստում ունեն շատ հստակ տեղ։ Ստեղծագործող մարդը պետք է մեծանա՝ չկորցնելով առաջին հայացքի մաքրությունը։ Պարզությունը պիտի հասունանա ներսից։ Պիկասոն, Դալին, մետամորֆոզների և աբստրակտ ձևերի ճանապարհով անցած մեծերը Մանուկյանի համար հետաքրքիր են հենց այդ պատճառով. նրանք եկել են մանկական թվացող ձևի՝ անցնելով ակադեմիայի և վարպետության երկար դպրոցով։ Պարզությունը երբեմն ամենաբարդ նվաճումն է։

Արիկ Մանուկյանի արվեստի խորքային աղբյուրներից մեկը Հայրենիքն է։ Նա դրա մասին խոսում է առանց դեկորատիվության։ Հայրենիքը նրա մեջ գործում է որպես ներքին ձգողություն, որպես ուժ, որը մղում է աշխատելու, չլռելու, օգտակար լինելու։ Նա ասում է մի նախադասություն, որը բացում է նրա անձի ամենախոր շերտերից մեկը. «Ես մանկության տարիներին դեռ չէի հասկանում՝ ինչ է նշանակում սիրել կնոջը, բայց արդեն հասկանում էի՝ ինչ է նշանակում սիրել Հայրենիքը»։

Այդ խոսքի մեջ կա նրա հայկականության ջերմաստիճանը։ Հայրենիքը նրա համար զգացողություն է, որը եկել է հասուն ձևակերպումներից առաջ։ Մինչև գաղափարները, մինչև մեծ բառերը, մինչև քաղաքականությունը։ Այն նստած է աշխատանքի մեջ՝ երբեմն բացահայտ, երբեմն լուռ։ Այն լցնում է նրա կտավները, անգամ երբ պատկերի վրա չկա ուղիղ ազգային նշան։

Հայաստան, Արցախ, Արարատ. այս անունները նրա համար հիշողության, պարտքի, ցավի և արժանապատվության տարածքներ են։ Նա ուզում է տեսնել Հայաստանը խաղաղ, ուժեղ, արժանապատիվ, պատմությունը հիշող և իրենից չհրաժարվող։ Այդ զգացողությունից են ծնվում նրա ամենաներքին աշխատանքները։ Նա առանձնացնում է «Դիմում» կտավը՝ որպես իր սիրելի ու կարևոր գործերից մեկը։ Այնտեղ կա Հայրենիքի ցավը, պատմական անարդարության զգացողությունը, խորքից եկող ճիչը։ Այդ ճիչը չի փակվում հուսահատության մեջ։ Այն ուղղված է վեր՝ դեպի Աստված, դեպի պատմություն, դեպի մարդու խիղճը։

ВДНХ-ի «Հայաստան» տաղավարը այս առումով ստանում է առանձնահատուկ նշանակություն։ Սա այն վայրերից է, որտեղ տարբեր մարդիկ կարող են մոտենալ հայկական մշակույթին կենդանի ներկայության միջոցով։ Տաղավարի արտ-տնօրեն Նվարդ Մնացականյանը վաղուց էր առաջարկում կազմակերպել Մանուկյանի ցուցահանդեսը։ Նա նկարչի աշխատանքներում տեսել էր խորություն, լույս և հենց այդ պահպանված ներքին երեխային։ Մանուկյանը նրա մասին խոսում է երախտագիտությամբ։ Երբեմն ցուցահանդեսը ծնվում է այն պահին, երբ ինչ-որ մեկը կարողանում է տեսնել դեռ չհավաքված ամբողջությունը։

Մանուկյանի աշխարհում կա նաև կինոն։ Այսօր նա աշխատում է «Արարատի հակառակ կողմը» գեղարվեստական ֆիլմի վրա։ Սցենարի հետ նրա կապը սկսվել է դեռ 2006 թվականին։ Քսան տարի այդ պատմությունը ապրել է նրա ներսում, փոխել ձևը, վերադարձել պատկերներով, երբեմն անցել կտավների վրա, երբեմն մնացել լռության մեջ՝ սպասելով իր ժամանակին։

Ֆիլմը նրա համար խոստովանական նախագիծ է։ Այն կապված է հայ ժողովրդի վերջին հարյուրամյակի ծանր փորձառության, ցեղասպանության հիշողության, Արցախի կորստի, շրջափակման, տեղահանության, անարդարության ցավի հետ։ Մանուկյանը փորձում է մտածել Հայաստանի մասին լույսի վիճակից՝ հույսի, ներքին պայքարի, բարդ հաղթանակի ուղղությամբ։ Նրա համար ազգային ցավը պիտի դառնա ինքնաճանաչման, արթնացման, ուժի աղբյուր։

«Արարատի հակառակ կողմը» կառուցվում է կիսատոների վրա։ Քիչ խոսք, շատ գործողություն, մարդկային հարաբերությունների ծանր փորձություն։ Պատմության առանցքում վերադարձի մոտիվն է՝ անառակ որդու վերադարձը հայրենի Արցախ, փոքր որդու և պապի հետ հարաբերությունները, շրջափակման սեղմվող օղակը, մարդիկ, որոնք դժվարության մեջ բացահայտում են իրենց իրական չափը։ Այս ֆիլմի մասին Մանուկյանը խոսում է զգուշորեն։ Կան աշխատանքներ, որոնց իմաստը բացվում է դիտման պահին, ոչ թե նախապես տրված բացատրության մեջ։

Կտավը և կինոն նրա համար տարբեր միջոցներ են նույն ներքին հարցին մոտենալու համար։ Գեղանկարչությունը տալիս է գույն, ձև, լռություն, խտացում։ Կինոն տալիս է շարժում, ժամանակ, մոնտաժ, մարդկային ընթացք։ Երկու դեպքում էլ նա փնտրում է մարդուն տարբեր կողմերից տեսնելու հնարավորություն։ Այդ փնտրտուքը նրա ստեղծագործության մեջ նույնպես մետամորֆոզ է՝ հայացքի, ձևի, արտահայտման եղանակի փոփոխություն։

Մանուկյանի հայկականությունը չի բարձրանում լոզունգի մակարդակ։ Այն աշխատում է ավելի խորքում՝ որպես ներքին զարկ։ Հայ լինելը նրա արվեստում նշանակում է հիշել, բայց չքարանել հիշողության մեջ։ Ճանաչել ցավը, սակայն չապրել ցավի իշխանության տակ։ Հավատալ մշակույթին, բայց չբավարարվել անցյալի փառքով։ Սիրել Հայրենիքը աշխատանքի, կարգապահության, ներքին ազնվության միջոցով։

Նրա խոսքում երբեմն վերադառնում է Հայկի և Բելի առասպելը։ Այդ առասպելը նրա համար ազգային հիշողության խորքային նշան է։ Հայ ժողովուրդը, ասում է նա, ուժ ունի անցնելու մեծ փորձությունների միջով և պահելու հաղթանակի իրավունքը։ Այդ հավատը նրա մոտ հնչում է որպես ներքին ուխտ։ Առանց աղմուկի, առանց ցուցադրական կոշտության, բայց հաստատ։

Միևնույն ժամանակ նա չի ուզում, որ մարդը ապրի տառապանքի պաշտամունքով։ Նա սիրում է կյանքը և ուզում է ապրել հետաքրքիր, հոգևոր, բաց։ Արտաքին փայլը նրան չի գրավում։ Նրան կարևոր է ներքին լցվածությունը։ Նյութականացման վտանգը նա զգում է շատ սուր. երբ մարդը կորցնում է հոգևորությունը, կյանքը արագ դառնում է դեկորատիվ, իսկ դեկորատիվության խորքում հաճախ սկսվում է դատարկությունը։

Նրա մարդկային բանաձևը պարզ է ու դժվար միաժամանակ. սիրել Հայրենիքը, սիրել Աստծուն, սիրել կնոջը, ազնիվ լինել ինքդ քո առաջ, չկորցնել ներքին երեխային։ Ապրել լիաթոք։ Ուրախանալ կյանքին։ Ցավի միջով անցնել այնպես, որ այն չմարի լույսը ներսում։

«Մարդը նախ և առաջ էներգիա է, լույս»,– ասում է Արիկ Մանուկյանը։

Այս ցուցահանդեսը խոսում է այդ լույսի մասին։ Լույսի, որը անցել է մանկության, Ղարաբաղյան պատերազմի հեռավոր արձագանքների, ընտանեկան դժվարությունների, քաղաքից քաղաք տեղափոխությունների, սիրո, կորստի, որոնման, ձանձրույթից փրկվելու, ձևի մեջ չմեռնելու, Աստծուն դիմելու և Հայրենիքին կրկին մոտենալու միջով։

Արիկ Մանուկյանի կտավների առաջ կանգնած մարդը կարող է տեսնել ստեղծագործական փուլերի հերթագայությունը։ Կարող է զգալ նաև ավելի անձնական բան՝ մարդու փորձը չմթնելու։ Չդատարկվելու այն աշխարհում, որտեղ նյութականը հաճախ խլում է հոգին։ Չկորցնելու զգայունությունը այն պատմության առաջ, որը ցավ է պատճառում։ Չմոռանալու առաջին հայացքը, երբ մեծանալը փորձում է մարդուց վերցնել զարմանալու կարողությունը։

Գեղանկարչությունը, ասում է նա, ինքդ քեզ փրկելու միջոց է։ Իսկ երբ մարդը փրկում է իր մեջ լույսը, նա ուրիշների համար էլ մի փոքր տարածք է բացում։ Տարածք, որտեղ ցավը վերջնական ճակատագիր չի դառնում։ Տարածք, որտեղ Հայրենիքը ապրում է մարդու ներսում՝ կենդանի, պահանջկոտ, լուսավոր։ Տարածք, որտեղ արվեստը վերադարձ է դեպի կյանքի ամենախոր շերտերը։

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ