Ինչո՞ւ Հայաստանը չի կարող միաժամանակ անդամակցել ԵՄ-ին և ԵԱՏՄ-ին

2013-ին խորը ազատ առևտրի համաձայնագիրը կանգ առավ նույն պատին։ 2025-ին ընդունված օրենքը եվրոպական ճանապարհը նորից դրեց պետական օրակարգում։ Մեղրիի մաքսատան էկրանին դեռ գործում է ԵԱՏՄ մեկ դրույքաչափը։

2 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2026 թվականի մայիսի 29-ին Աստանայում ԵԱՏՄ գագաթնաժողով էր։ Հայաստանը ներկայացնում էր փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը։ Նիկոլ Փաշինյանը սեղանի շուրջ չէր։ Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի ղեկավարները Հայաստանի մասին առանձին հայտարարություն ստորագրեցին։ Այն խոսում էր ռիսկերի, Միության անվտանգության և հնարավոր հետևանքների մասին, ապա պահանջում Հայաստանում հնարավորինս արագ հանրաքվե անցկացնել՝ ԵՄ անդամակցությո՞ւն, թե՞ ԵԱՏՄ-ում մնալ։ Մհեր Գրիգորյանը նույն սրահում էր։ Փաստաթղթի տակ Հայաստանի ստորագրությունը չկար։

Օգոստոսի 7-ին Չոլպոն-Աթայում արդեն Փաշինյանն էր խոսում ԵԱՏՄ կառավարությունների ղեկավարների առջև։ Սկզբում թվեր բերեց։ 2025 թվականին Հայաստանը ներմուծման մաքսատուրքերից Միության ընդհանուր բյուջե էր փոխանցել շուրջ 319 միլիոն դոլար, բաշխումից ստացել՝ շուրջ 175 միլիոն։ ԵԱՏՄ երկրներից ներմուծումը կազմել էր մոտ 5 միլիարդ դոլար, հայկական ապրանքների արտահանումը՝ մոտ 3,2 միլիարդ։ Հետո ասաց. «Մենք հասկանում ենք, որ ԵԱՏՄ-ին և ԵՄ-ին միաժամանակ անդամակցությունն անհնար է»։ Հաջորդ նախադասությամբ սահմանը հստակեցրեց. 2025 թվականի օրենքը դեռ անդամակցություն չէ։ Դրան պետք է հաջորդեն պաշտոնական հայտը, թեկնածուի կարգավիճակը, բանակցությունները, ԵՄ անդամ պետությունների համաձայնությունը և Հայաստանի քաղաքացիների որոշումը։

ԵԱՏՄ պայմանագրում չկա նախադասություն, որը բառացի արգելի անդամ պետությանը մտնել ԵՄ։ Նույնպիսի արգելք չկա նաև ԵՄ պայմանագրերում։ Փակուղին նստած է երկու համակարգերի լիազորությունների մեջ։

Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագրի 25-րդ հոդվածը անդամներին կապում է ընդհանուր մաքսային սակագնով, միասնական մաքսային կարգավորմամբ և երրորդ երկրների նկատմամբ ընդհանուր առևտրային ռեժիմով։ 35-րդ հոդվածով ազատ առևտրի ռեժիմը երրորդ երկրի հետ հաստատվում է ամբողջ Միության կնքած միջազգային պայմանագրով։ Երևանը կարող է բանակցության ժամանակ ներկայացնել իր շահերը։ Մաքսակետում կիրառվող վերջնական դրույքաչափը Երևանն ինքնուրույն չի որոշում։ Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի պարտադիր որոշումը հասնում է հայկական մաքսային համակարգ։

ԵՄ-ում նույն իրավասությունը պահում է Բրյուսելը։ ԵՄ գործունեության մասին պայմանագրի 3-րդ հոդվածը մաքսային միությունն ու ընդհանուր առևտրային քաղաքականությունը դասում է Միության բացառիկ իրավասությունների շարքը։ 28-րդ հոդվածը սահմանում է երրորդ երկրների նկատմամբ ընդհանուր մաքսային սակագին։ 207-րդ հոդվածը նույն համակարգի տակ է դնում սակագների փոփոխությունը, առևտրային համաձայնագրերը, արտահանման քաղաքականությունը, հակագնագցման միջոցներն ու սուբսիդիաներից պաշտպանությունը։ Առևտրային համաձայնագրերը բանակցում է Եվրահանձնաժողովը՝ անդամ պետությունների մանդատով։ ԵՄ անդամ Հայաստանը չէր կարող ինքնուրույն Իրանին այլ սակագին խոստանալ, պահել ԵԱՏՄ ազատ առևտրի արտոնությունը կամ սեփական որոշմամբ փոխել ներմուծման տուրքը։

Մեղրիում իրավական լեզուն դառնում է մաքսային հայտարարագիր։ Իրանից եկող բեռնատարի փաստաթղթում գրվում են ապրանքի ծածկագիրը, ծագման երկիրը, արժեքը և մաքսատուրքի դրույքաչափը։ Այսօր այն հաշվարկվում է ԵԱՏՄ ընդհանուր սակագնով։ Մաքսազերծումից հետո բեռը ստանում է ԵԱՏՄ ապրանքի կարգավիճակ։ Դեպի Ռուսաստան ճանապարհին Վրաստանի սահմաններն ու տարանցիկ փաստաթղթերը մնում են, բայց բեռի մաքսային կարգավիճակն արդեն որոշված է։ ԵՄ անդամակցության դեպքում նույն բեռնատարը պետք է ձևակերպվեր ԵՄ ընդհանուր սակագնով և Եվրոպական միության մաքսային օրենսգրքով։

Երկու դրույքաչափ պահելու դեպքում ներմուծողը կընտրեր էժան մուտքը։ Հետո ապրանքը կուղղվեր մյուս միության շուկա։ Տարբեր սանիտարական կամ տեխնիկական պահանջների դեպքում նույն անցքով կարող էր ներս մտնել ապրանք, որը մյուս շուկան չէր ընդունի։ Այդ ճանապարհը փակելու համար ԵՄ-ն ու ԵԱՏՄ-ն Հայաստանից եկող բեռը պիտի նորից ստուգեին իրենց սահմանին, պարզեին ծագումը, գանձեին տարբերությունը, երբեմն էլ մերժեին մուտքը։ Ազատ տեղաշարժը հենց այդ պահին կվերջանար։ Մաքսային միությունը աշխատում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ արտաքին դարպասների մոտ բոլոր անդամները նույն կանոնն են կիրառում։

Բեռնատարը դուրս է գալիս Մեղրիից։ Թղթերի հակասությունը մնում է։ ԵԱՏՄ-ն ազատ առևտրի պայմանագրեր ունի Իրանի, Վիետնամի և այլ գործընկերների հետ։ ԵՄ-ն ունի իր պայմանագրերի ցանցը, ծագման իր կանոնները, պաշտպանական իր միջոցները։ Հայկական մաքսատունը նույն իրանական ապրանքին չի կարող տալ ԵԱՏՄ պայմանագրով արտոնություն և ԵՄ կանոնով մեկ այլ կարգավիճակ։ Վերջնական հասցեն էլ չի փրկում դրությունը։ Մաքսազերծումից հետո միության ներսում նոր սահմանային հսկողություն չպետք է հայտնվի։

Երկու համակարգերը կարող էին կողք կողքի աշխատել, եթե ԵՄ-ն ու ԵԱՏՄ-ն ունենային ընդհանուր արտաքին սակագին, փոխադարձ պարտադիր վերահսկողություն և երրորդ երկրների հետ համաձայնեցված առևտրային քաղաքականություն։ Այդպիսի պայմանագիր չկա։

2026 թվականի ապրիլի 1-ին Մոսկվայում Վլադիմիր Պուտինը խոսեց շուկա մուտք գործելու պայմանների և բուսասանիտարական կանոնների տարբերության մասին։ Փաշինյանը պատասխանեց, որ երկու միությունների անդամակցությունն սկզբունքորեն անհամատեղելի է, իսկ ներկա օրակարգերը դեռ կարող են զուգահեռ շարժվել։ Օրենսդրական բարեփոխումները, կրթական ծրագրերը, էներգետիկ կապերը, վիզային ազատականացման երկխոսությունը և քաղաքական համագործակցությունը մաքսային տեսուչից չեն պահանջում փոխել ԵԱՏՄ դրույքաչափը։ Լիիրավ անդամակցությունը պահանջում է ԵՄ ամբողջ իրավական ժառանգության ընդունումը։ Մաքսային միության և արտաքին առևտրի բանակցային գլուխները հասնում են նույն տեսուչի սեղանին։ Արտաքին քաղաքականության գլուխը բերում է ԵՄ հայտարարություններին, սահմանափակող միջոցներին և պատժամիջոցներին համապատասխանեցման պարտավորություն։ ԵԱՏՄ անդամության համար պահվող առանձին ռեժիմ այնտեղ նախատեսված չէ։

Դեղի գրանցումը, մսի անասնաբուժական վկայականը, մեքենայի անվտանգության չափանիշը կամ խաղալիքի նշագրումը երբեմն հնարավոր է մոտեցնել։ Համարժեքության համաձայնագիրը կարող է մեկ վկայականը ընդունելի դարձնել երկու շուկայում։ Մաքսատուրքը չի լուծվում այդ եղանակով։ ԵՄ ընդհանուր սակագինը պարտադիր է ԵՄ բոլոր անդամների համար։ ԵԱՏՄ սակագինը՝ ԵԱՏՄ բոլոր անդամների։ Եթե Հայաստանին տրվեր ապրանք առ ապրանք հարմար համակարգ ընտրելու իրավունք, նույն անցքը կօգտագործեր յուրաքանչյուր ներմուծող։

Եվրոն այստեղ վճռական հարց չէ։ Շենգենը՝ նույնպես։ ԵՄ-ում կան պետություններ, որոնք եվրոգոտուց դուրս են, կա նաև Շենգենից դուրս մնացած անդամ։ Մաքսային միությունը տարածվում է բոլորի վրա։ ԵԱՏՄ-ն ռազմական դաշինք չէ։ Անվտանգության բառապաշարը կարելի է ամբողջությամբ հանել վեճից։ Ընդհանուր արտաքին սակագինը կմնա տեղում։ Երրորդ երկրների հետ առևտրային պայմանագիր կնքելու իրավասությունն էլ։

Երևանը նույն պատին կանգնել էր 2013-ին։ Հուլիսին Հայաստանն ու ԵՄ-ն ավարտել էին Ասոցացման համաձայնագրի բանակցությունները, ներառյալ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին։ Սեպտեմբերի 3-ին Սերժ Սարգսյանը Մոսկվայում հայտարարեց Մաքսային միությանը միանալու որոշման մասին։ Հոկտեմբերին ԵՄ առևտրի նախարարները արձանագրեցին, որ այդ խոր ազատ առևտրի համաձայնագիրը չի համատեղվում երրորդ երկրի գլխավորած մաքսային միության անդամակցության հետ։ Նոյեմբերին հայկական համաձայնագիրը Վիլնյուսում չնախաստորագրվեց։

Չորս տարի անց ստորագրվեց Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը։ Այն ուժի մեջ մտավ 2021 թվականին։ Փաստաթուղթը պահեց քաղաքական երկխոսությունը, դատական ու կառավարման բարեփոխումները, ոլորտային համագործակցությունը, մրցակցության, գնումների, մտավոր սեփականության և մաքսային համագործակցության կանոնների մեծ մասը։ Խորը ազատ առևտրի կառուցվածքը դուրս էր մնացել։ Հենց այնտեղ էին սակագների ազատականացումն ու այն պարտավորությունները, որոնք չէին տեղավորվում ԵԱՏՄ անդամության մեջ։ Այդ սահմանափակ տարբերակով Երևանը տարիներ շարունակ պահեց ԵԱՏՄ անդամակցությունն ու ԵՄ-ի հետ լայն գործընկերությունը։

2025 թվականի մարտի 26-ին Ազգային ժողովն ընդունեց ԵՄ անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը։ Այն ուժի մեջ մտավ ապրիլի 17-ին։ Առաջին հոդվածը մեկ նախադասություն է. Հայաստանի Հանրապետությունը հայտարարում է անդամակցության գործընթացի մեկնարկը։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ ԵՄ խորհրդին պաշտոնական հայտ չէր ներկայացվել։ Հայաստանը թեկնածուի կարգավիճակ չուներ։ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու ծանուցում էլ չէր ուղարկվել։

2026 թվականի մայիսի 5-ի ԵՄ–Հայաստան առաջին գագաթնաժողովի հայտարարությունը հիշատակեց Հայաստանի եվրոպական ձգտումներն ու այդ օրենքը։ Թեկնածուի կարգավիճակի մասին որոշում չկար։ Օգոստոսի 24-ին Փաշինյանն ասաց, որ Հայաստանը դեռ պետք է պաշտոնական հայտ ներկայացնի, ստանա ԵՄ պատասխանը և տեսնի անդամակցության իրատեսական ճանապարհային քարտեզը։ Հանրաքվեն նա կապեց այդ հերթականության հետ։ Աստանայի հայտարարությունը պահանջում էր քվեարկությունն անցկացնել հնարավորինս արագ։ Երևանի նշած հերթականությունը սկսվում էր Բրյուսելի պատասխանից։

Պաշտոնական հայտը ԵԱՏՄ պայմանագիրը չի դադարեցնի։ Թեկնածուի կարգավիճակն էլ չի դադարեցնի։ Բանակցությունները կարող են երկարել, եվրոպական օրենքների զգալի մասը կարող է ընդունվել այդ տարիներին։ Վերջին փուլում Հայաստանը կհասնի մաքսային և ընդհանուր առևտրային գլուխներին։ Դրանք հնարավոր չի լինի փակել, քանի դեռ երկիրը կապված է ԵԱՏՄ ընդհանուր սակագնով և երրորդ երկրների հետ Միության պայմանագրերով։ Անդամակցության պայմանագրով նշված օրը Հայաստանը պետք է անցնի ԵՄ մաքսային ու առևտրային ռեժիմին։ Նույն օրը երկու պարտադիր սակագին չի գործի։

ԵԱՏՄ պայմանագիրը ելքի ընթացակարգ ունի։ Անդամ պետությունը դիվանագիտական ճանապարհով գրավոր ծանուցում է ուղարկում ավանդապահին։ Պայմանագիրն այդ պետության նկատմամբ դադարում է գործել ծանուցումն ստանալուց տասներկու ամիս անց։ Այդ մեկ տարվա ընթացքում պետք է փոխվեն սակագնային աղյուսակները, մաքսային ծրագրերը, ծագման վկայականները, ներմուծողների պայմանագրերը, սահմանային հսկողության ընթացակարգերը և ընդհանուր բյուջե փոխանցվող տուրքերի կարգը։ ԵԱՏՄ շուկայի արտոնյալ հասանելիության համար նոր համաձայնություն կպահանջվի։ ԵՄ անդամակցությունից հետո այդ բանակցությունը կվարի Բրյուսելը։

Մոսկվայի համաձայնությունը ԵՄ ընդհանուր սակագինը չի փոխի։ Բրյուսելի քաղաքական աջակցությունը ԵԱՏՄ պայմանագիրը չի ջնջի։ Երրորդ տարբերակը երկու միությունների միջև նոր ընդհանուր կառուցվածքն է՝ համաձայնեցված սակագներով, ծագման կանոններով, վերահսկողությամբ և վեճերի լուծման կարգով։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ին այդպիսի կառուցվածք չկա։ Կա ԵԱՏՄ անդամ Հայաստանի գործող պայմանագիրը։ Կա ԵՄ-ի հետ լայնացող քաղաքական օրակարգը։ Կա նաև մեկ նախադասությամբ օրենք, որից հետո պաշտոնական հայտ դեռ չի ուղարկվել։

Մեղրիի մաքսատանը տեսուչը բացում է ներմուծման հայտարարագիրը։ Էկրանին երևում է ապրանքի ծածկագիրը։ Հետո՝ ծագման երկիրը։ Տուրքի համար մեկ վանդակ կա։