«Զգուշացեք, երեխաներն են» միջոցառման ժամանակ 12 և 13 տարեկան աշակերտների վեճից հետո փաստաթղթերն ուղարկեցին քննիչներին. ի՞նչ է կատարվում Հայաստանի դպրոցներում

Հինգ դպրոցների հարցման ժամանակ երեխաները տանը չպատմելու պատճառներից մեկը նշել էին սխալ հասկացվելու վախը։ Սեպտեմբերի 1-ից ուժի մեջ մտած նոր կարգը դպրոցից պահանջում է վաղ նկատել բռնությունն ու օգնություն կազմակերպել։ Երկու օր անց Էջմիածնի երկու աշակերտ վնասվածք ստացավ։

7 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Ոստիկանները դպրոցի մոտ էին, երբ լսեցին վիճաբանության ձայները։ Էջմիածին, 2026 թվականի սեպտեմբերի 3։ Թիվ 9 հիմնական դպրոցում նրանք մասնակցում էին «Զգուշացեք, երեխաներն են» անվտանգության միջոցառմանը։ Ձայները գալիս էին հարակից տարածքից։ Վիճում էին նույն դպրոցի երկու աշակերտ՝ տասներկու և տասներեք տարեկան։ Նրանց տարան ոստիկանության Վաղարշապատի բաժին։

Սեպտեմբերի 6-ի հրապարակման մեջ վեճի ժամը նշված էր՝ մոտ 14։20։ Երեխաները հարվածել էին միմյանց։ Տասներկու տարեկան աշակերտը քթի շրջանում վնասվածք ուներ, տասներեք տարեկանը՝ քերծվածքներ։ Կոտրվածքի մասին չէր ասվում։ Վեճի պատճառը նշված էր երկու բառով՝ «կենցաղային հարցեր»։ Փաստաթղթերն ուղարկել էին Վաղարշապատի քննչական բաժին։ Երեխաների հետ հոգեբանի աշխատանքի կամ դպրոցի ձեռնարկած քայլերի մասին տեղեկություն չկար։

Նրանց նախկին հարաբերությունների մասին նույնպես ոչինչ չէր ասվում։ Առաջի՞ն վեճն էր, նախկինում մեկը մյուսին սպառնացե՞լ էր, մեծահասակներից օգնություն խնդրե՞լ էին։ Բուլինգը՝ շարունակական հալածանքը, ենթադրում է կրկնվող ագրեսիա ու ուժերի անհավասարություն։ Էջմիածնի մասին կարճ տեղեկությունը դրանք հաստատելու համար բավարար չէ։

2020 թվականի հունվարի 22-ին Մարդու իրավունքների պաշտպանը հայտնել էր մարզերից մեկի դպրոցում կատարված ստուգման մասին։ Ծնողը բողոքել էր, որ ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչը պարբերաբար բռնություն է գործադրում իր վեցերորդ դասարանցի որդու և նրա համադասարանցիների նկատմամբ։ Բողոքում նշված էր, որ տնօրենին տեղեկացրել են։ Նա խոստացել էր զբաղվել խնդրով, բայց քայլ չէր արել։ Պաշտպանի աշխատակիցները գնացել էին դպրոց ու զրուցել դասարանի 28 աշակերտների հետ։ Երեխաները պատմել էին նաև դեպքեր, որոնց մասին ծնողները չգիտեին։

Դպրոցում հանդիպմանը ներկա ծնողները նույնպես պնդել էին, որ բռնությունը կրկնվում է։ Գրություններ էին ուղարկվել մարզպետարան և Գլխավոր դատախազություն։ Տնօրենը ֆիզկուլտուրայի ուսուցչի նկատմամբ կարգապահական տույժ էր կիրառել, իսկ այդ դասարանի ժամերը տվել ուրիշ ուսուցչի։ Մարզպետը տնօրենին հանձնարարել էր մանկավարժների հետ բացատրական աշխատանք կատարել։

2021-ին Հանրապետական մանկավարժահոգեբանական կենտրոնը ծրագրում ընդգրկված հինգ դպրոցում հարցում անցկացրեց։ Մասնակցեցին նաև հինգերորդ և վեցերորդ դասարանների 170 աշակերտներ։ Նրանցից 69-ը տանը հազվադեպ էր պատմում դպրոցում կատարվածը։ Եվս 47-ը պատասխանել էր՝ երբեք կամ ոչ։ Չպատմելու պատճառների մեջ կար հարցերն ինքնուրույն լուծելու ցանկությունը, նաև վախը, որ տանը կարող են սխալ հասկանալ։

2024 թվականի նոյեմբերի 11-ին Ազգային ժողովում երեխաների իրավունքների մասին լսումներ էին։ Անահիտ Մանասյանը խոսեց ուսուցիչների հմտությունների պակասից։ Մշտադիտարկումների ընթացքում որոշ մանկավարժներ բավարար մասնագիտական հմտություններ չէին ցուցաբերել հալածանքը կանխելու համար։ Նա հիշեցրեց նաև հոգեբանական բռնության մասին. ֆիզիկական հարվածների քննարկումներում այն հետին պլանում էր մնում։ Մանասյանը խնդիրը կապում էր նաև երեխայի լավագույն շահի նկատմամբ մեծահասակների զգայունության պակասի հետ։

Նա անդրադարձավ նաև երեխաների մասին հրապարակումներին։ Լուսանկարները, տեսանյութերն ու անհատականացնող մանրամասները երբեմն թույլ էին տալիս համայնքում ճանաչել բռնության ենթարկված երեխային։ Սեռական բռնության ենթարկված երեխաների մասին որոշ հրապարակումներում Մանասյանը հանդիպել էր նաև այսպիսի բնութագրման՝ «երեխան չի փայլել իր վարքով»։ Պաշտպանը դա քննադատում էր որպես բռնությունն արդարացնող շեշտադրում։

Կրթական առաջընթացի 2025 թվականի զեկույցը նորից գործնական հրահանգներ էր առաջարկում դպրոցի ղեկավարությանն ու մանկավարժներին։ Դպրոցական հալածանքին նվիրված բաժնում նշված էր՝ սոցիալական և հոգեբանական ծառայությունների հետ աշխատանքը թույլ է համակարգված, հոգեբանական օգնության հնարավորությունները սահմանափակ են։ Հեղինակներն առաջարկում էին դպրոցի աշխատողների համար առանձին հրահանգավորման թերթիկներ պատրաստել՝ ըստ նրանց պաշտոնների, և գործնական վերապատրաստումներ անցկացնել։ Կրթական և սոցիալական մարմինները պետք է համաձայնեցնեին իրենց աշխատանքը։ Առանձին կարգավորում էր առաջարկվում դեպքը նկատելու, երեխային օգնության ուղղորդելու և հետո նրա հետ կապը պահելու համար։

Ապրիլի 11-ի հայտարարության մեջ պաշտպանի գրասենյակը կրկին հիշատակեց դպրոցներից եկող ֆիզիկական ու հոգեբանական բռնության ահազանգերը և երեխաների հետ շփվելու հմտությունների պակասը։ Նույն տեքստում հիշեցվում էր՝ պաշտպանի ներկայացուցիչները կարող են դպրոց գալ առանց նախազգուշացնելու։ Նրանց այցելությանը խոչընդոտել չի կարելի։ Որևէ դպրոց այդ հիշեցման մեջ անունով նշված չէր։

2026-ի փետրվարին համայնքային ոստիկանության մասնագիտական մեթոդական աջակցման վարչության պետ Գեորգի Խաչատրյանը ներկայացրեց երկու հաշվարկ։ Ուսումնական հաստատություններում անչափահասների մասնակցությամբ գրանցված, քրեաիրավական գնահատական չստացած «մտահոգիչ դեպքերը» 2024-ի 43-ից 2025-ին հասել էին 91-ի։ Նա առանձին թիվ ներկայացրեց նաև անչափահասների մասնակցությամբ առողջությանը միջին և ծանր վնաս պատճառելու դեպքերի համար՝ յուրաքանչյուր տարում 24։ «Դպրոցներում բռնությունը կրկնապատկվել է» պնդման համար այս թվերը բավարար չեն։ Հաշվառման մեջ չկան դեպքերը, որոնց մասին չեն հայտնել։ Գրանցումների աճի մեջ էլ առանձնացված չէ ավելի հաճախ տեղեկացնելու ազդեցությունը։

Խաչատրյանը նույն հարցազրույցում ներկայացրել էր համայնքային ոստիկանների նոր գործառույթը։ Նրանք պետք է շաբաթական առնվազն մեկ անգամ այցելեին ուսումնական հաստատություն, զրուցեին երեխաների, անհրաժեշտության դեպքում՝ ծնողների ու մանկավարժների հետ։ Նա ուսուցիչներից համագործակցություն էր ակնկալում։ Էջմիածնում ոստիկանները մոտակայքում էին ու միջամտել էին վեճին։ Մինչ այդ երկու աշակերտների հետ դպրոցի աշխատակիցների արած աշխատանքի մասին լուրում տեղեկություն չկար։

Ապրիլի 8-ին ստորագրված նախարարական հրամանը սեպտեմբերի 1-ից ուժի մեջ էր։ Դպրոցում պետք է գործեր սովորողի պաշտպանության թիմ՝ ղեկավարության, ուսուցչի, հոգեբանի, ծնողական և աշակերտական խորհուրդների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Հրամանը պահանջում էր վաղ հայտնաբերել բռնությունը, գրանցել դեպքերը, մասնագիտական օգնություն կազմակերպել և աջակցել ընտանիքին։ Տնօրենը պիտի մեծահասակների վերահսկողություն ապահովեր նաև միջանցքներում, բակում, սանհանգույցներում և այլ ռիսկային հատվածներում։

Ուսուցիչը պետք է նկատեր երեխայի վարքի ու հուզական վիճակի փոփոխությունները և կասկածելի դեպքի մասին անմիջապես տեղեկացներ թիմին։ Հոգեբանը պիտի աշխատեր նաև ռիսկային վարք ունեցող երեխաների հետ։ Տնօրենը կիսամյակում առնվազն մեկ անգամ պետք է հաշվետվություն ներկայացներ մանկավարժական խորհրդին։

Էջմիածնի վեճը եղավ հրամանն ուժի մեջ մտնելուց երկու օր անց։ Թիվ 9 դպրոցում պաշտպանության թիմն արդեն կազմվե՞լ էր, ո՞վ էր խոսել երեխաների հետ, ի՞նչ էին որոշել ծնողների հետ։ Սեպտեմբերի 6-ի հրապարակումը չէր պատասխանում։ Այն չէր հայտնում նաև դպրոց վերադառնալու պայմանների, վեճը կրկնվելու վտանգը գնահատելու և երեխաների հետ հետագա աշխատանքի մասին։ Այս բացը դեռ չի հաստատում, որ նրանց չեն օգնել։ Հետագա քայլերից նշված էր փաստաթղթերը քննչական բաժին ուղարկելը։

Հինգ դպրոցներում 2021-ին անցկացված հարցման վերջին հարցերից մեկով երեխաներին առաջարկել էին գրել, թե ինչ կփոխեին իրենց դպրոցում։ Պատասխանների աղյուսակում դասավանդվող առարկաներն էին, գույքը, գրադարանը, դասաժամերը։ Ավելի ներքև նշված էր վերանորոգումը։ Դրա տակ, առանձին տողով՝ «տխրությունը»։