Արցախի անկախության օրը հայության մեջ հիշող կա՞

2 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2026 թվականի օգոստոսի 31-ին, ժամը 21։05-ին, երևանյան լրահոսում դրվեց մի կարճ հրավեր։ Արցախի Հանրապետության հռչակման 35-ամյակի համար երեք կետ էր նշված։ Առավոտյան ժամը 10։00-ին՝ Եռաբլուր, ծաղիկներ «Արցախի կանչը» հուշակոթողին։ Ժամը 16։00-ին՝ հանդիսավոր նիստ Երևանի արցախյան ներկայացուցչության շենքում։ Մեկ ժամ անց՝ մշակութային ծրագիր նույն շենքի բակում, արցախյան համույթների մասնակցությամբ։ Տեքստը կոչ էր անում «վերահաստատել մեր ինքնության իրավունքը»։ Պետական պատվիրակության անուն չկար։

Այդ օրը Բիշքեկում Նիկոլ Փաշինյանն ու Իլհամ Ալիևը հանդիպել էին Շանհայի համագործակցության կազմակերպության գագաթնաժողովի շրջանակում։ Պաշտոնական հաղորդագրությունը թվարկում էր ադրբեջանական նավթամթերքի արտահանումը Հայաստան, երրորդ երկրներից հացահատիկի տարանցումը Ադրբեջանի տարածքով, առևտրային կապերը, սահմանազատման հանձնաժողովների աշխատանքը, «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախագիծը, հաղորդակցությունների բացումը։ Հաղորդագրության վերջին տողը հարատև խաղաղության ամրապնդման մասին էր։ «Արցախ» բառը չկար։ Երևանում տարածված հրավերում «անկախություն» բառը մնացել էր տարեդարձի անվան մեջ։ Մարդկանց հրավիրում էին վերահաստատելու ինքնության իրավունքը։

1991-ի գարնանը խորհրդային բանակի աջակցությամբ և անմիջական մասնակցությամբ իրականացված «Օղակ» գործողության ժամանակ հայկական 24 գյուղ անցել էր Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Հազարավոր մարդկանց արտաքսել էին տներից։ Հուլիսին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհուրդը դեռ քննարկում էր Բաքու և Մոսկվա պատվիրակություն ուղարկելու տարբերակը։ Հայաստանի Գերագույն խորհրդի 260 պատգամավորից տասն էր դեմ եղել այդ քայլին։ Հուլիսի 20-ին վեց հոգանոց պատվիրակությունը հանդիպեց Ադրբեջանի նախագահ Այազ Մութալիբովին։ Խորհրդային Միությունը դեռ կանգուն էր։ Ղարաբաղի մասին որոշումները դեռ գրվում էին նրա սահմանադրության բառերով։

Օգոստոսի 19–21-ին Մոսկվայում խռովության փորձ եղավ և ձախողվեց։ Օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանը հռչակեց անկախություն։ Սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի և Շահումյանի շրջանի պատգամավորների համատեղ նստաշրջանը հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։ Հռչակագրում հղում կար 1990 թվականի ապրիլի 3-ի խորհրդային օրենքին, որը կարգավորում էր միութենական հանրապետությունների՝ ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու ընթացակարգը։ Դեկտեմբերի 10-ին անցկացվեց անկախության հանրաքվեն։ Միջազգային ճանաչում չեղավ։ Տարածքը մնաց Ադրբեջանի միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների ներսում։ Պատերազմից հետո նախկին ինքնավար մարզը և շրջակա ադրբեջանական շրջանների մեծ մասը հայտնվեցին հայկական վերահսկողության տակ։ Հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիներ նույնպես կորցրին իրենց տները։ Սեպտեմբերի 2-ը չճանաչված հանրապետությունում դարձավ Հանրապետության օր և ոչ աշխատանքային օր։

Հետագա տարիներին քաղաքով քայլերթեր էին անցնում։ Վերածննդի հրապարակը լցվում էր մարդկանցով։ Հուշահամալիրում ծաղկեպսակներ էին դնում, Երևանից պաշտոնական պատվիրակություններ էին հասնում Ստեփանակերտ։ 2017-ին քաղաքի փողոցներով մարդկանց գլխավերևում տարան Արցախի հսկայական դրոշը։ 2019-ին Հայաստանի արտգործնախարար Զոհրաբ Մնացականյանը տարեդարձին Ստեփանակերտում էր։ Հայաստանի դեսպանների ամենամյա հավաքն ավարտվեց այնտեղ։ Պաշտոնական հաղորդագրությունը այդ ժեստը խորհրդանշական անվանեց։ Այդ տարիներին խոսքը տոնակատարության ծավալի, հյուրերի ցանկի ու հրապարակում հավաքված մարդկանց թվի մասին էր։

2022 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում քայլերթ ու հանրահավաք էր նախատեսված։ Նույն օրը Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարություն հրապարակեց։ Այնտեղ գրված էր, որ մոտ 120 հազար հայ շարունակում է ապրել Լեռնային Ղարաբաղում, նրանց անվտանգության ու իրավունքների հարցերը լուծված չեն, իսկ Հայաստանը հանձնառու է ստեղծելու Արցախի ժողովրդի՝ հայրենիքում անվտանգ կյանքի համար անհրաժեշտ պայմանները։ Այդ էջը պետական կայքում դեռ բացվում է նույն ամսաթվով։

2023 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտը մոտ ինը ամիս շրջափակման մեջ էր։ Լաչինի միջանցքը փակ էր 2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ից։ Սնունդը, դեղորայքն ու վառելիքը չէին հերիքում։ Առավոտյան Սուրբ Աստվածածին առաջնորդանիստ եկեղեցում Հանրապետական մաղթանք կատարվեց։ Տեր Անդրեաս քահանա Թավադյանը խնդրեց, որ Աստված անսասան պահի պետությունը։ Եկեղեցում կանգնած էին Ազգային ժողովի նախագահ Դավիթ Իշխանյանը, Արայիկ Հարությունյանը, Արկադի Ղուկասյանը, Բակո Սահակյանը և պետական նախարար Սամվել Շահրամանյանը։ Հետո նրանք քայլեցին դեպի Ստեփանակերտի հուշահամալիր։ Այնտեղ հոգեհանգստյան կարգ կատարվեց։

Տասնյոթ օր անց սկսվեց ադրբեջանական հարձակումը։ Սեպտեմբերի 20-ի կրակը դադարեցնելու համաձայնությունը նախատեսում էր պաշտպանության բանակի զինաթափումն ու լուծարումը։ Սեպտեմբերի 28-ին Սամվել Շահրամանյանը հրամանագիր ստորագրեց՝ պետական կառույցները մինչև 2024 թվականի հունվարի 1-ը լուծարելու մասին։ Այդ օրերին Ստեփանակերտից Հակարիի կամուրջ տանող ճանապարհը լցված էր մեքենաներով ու բեռնատարներով։ Հետագայում Շահրամանյանը վիճարկեց հրամանագրի իրավական ուժը և ասաց, որ այն ստորագրել էր մարդկանց կյանքը փրկելու համար։ Տանիքներին ներքնակներ էին կապած։ Մարդիկ վառելիքի տարաներ էին տանում իրենց հետ։ Հոկտեմբերի 6-ին Հայաստանի կառավարությունը հաշվեց 100 632 բռնի տեղահանված մարդ։ Բաքուն գործողությունն անվանեց տեղական հակաահաբեկչական միջոցառում և հայտարարեց, որ հայ բնակիչները կարող էին մնալ ու վերաինտեգրվել Ադրբեջանի իրավական համակարգին։ Գրեթե ամբողջ բնակչությունը հեռացավ։

Սեպտեմբերի 2-ի եկեղեցական արարողությանը ներկա չորս պաշտոնյաները՝ Դավիթ Իշխանյանը, Արայիկ Հարությունյանը, Արկադի Ղուկասյանը և Բակո Սահակյանը, մեկ ամիս անց արդեն Բաքվում էին։ 2026 թվականի փետրվարին ադրբեջանական ռազմական դատարանը հրապարակեց նրանց և մյուս նախկին պաշտոնյաների պատիժները։ Արայիկ Հարությունյանն ու Դավիթ Իշխանյանը դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման։ Արկադի Ղուկասյանն ու Բակո Սահակյանը՝ քսան տարվա։ Օգոստոսին վերաքննիչ դատարանը պատիժները թողեց ուժի մեջ։ 2023-ի սեպտեմբերի 2-ին նրանք Ստեփանակերտի եկեղեցում աղոթում էին պետականության անսասանության համար։ 2026-ի սեպտեմբերի 2-ը կդիմավորեն Բաքվի բանտերում։

2024 թվականի մարտի 28-ին կառավարության նիստում Նիկոլ Փաշինյանը խոսեց բռնի տեղահանված որոշ շրջանակների՝ «վտարանդի կառավարության» մասին հայտարարություններից։ Նա դրանք անվանեց Հայաստանի ազգային անվտանգության խնդիր և ասաց, որ Հայաստանում մեկ կառավարություն կա՝ կառավարության նիստերի դահլիճում նստած կառավարությունը։ Նույն նիստում ևս ինը ամսով երկարաձգվեց արցախցիներին տրվող՝ 40 հազար դրամ բնակվարձի և 10 հազար դրամ կոմունալ ծախսերի աջակցությունը։ Վարչապետը «վտարանդի կառավարություն» ձևակերպումը կապեց ազգային անվտանգության հետ։

2024 թվականի օգոստոսի 31-ին՝ տարեդարձից երկու օր առաջ, Փաշինյանը վերադարձի մասին նախկին պաշտոնյաների խոսքը անվանեց անիրատեսական և Հայաստանի պետական շահերին հակասող։ Նա պատմեց Վայքում իրեն մոտեցած տեղահանված կնոջ մասին։ Կինը խնդրել էր անկեղծ ասել՝ վերադարձն իրատեսակա՞ն է։ Վարչապետի պատասխանը բացասական էր։ Նրա չափանիշը Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքն ու իրավազորությունն էր։ Երկու օր անց Սամվել Շահրամանյանը Եռաբլուրում լրագրողներին ասաց, որ նախկին տոնը դառնության օր է դարձել, իսկ վերադարձը մնում է օրակարգում՝ միջազգային երաշխիքների և անվտանգության պայմանով։ 2023 թվականի նոյեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրել էր ապահովել հեռացած ու վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անխոչընդոտ և արագ վերադարձը։ Դատարանի որոշման մեջ այդ երեք բառերն էին։ 2024-ի օգոստոսին վարչապետը վերադարձն անվանեց անիրատեսական և պետական շահերին հակասող։

Այդ ամիսներին Ստեփանակերտում աշխատում էին էքսկավատորները։ 2024-ի մարտին ադրբեջանական պետական հեռուստատեսությունը ցույց տվեց Արցախի Ազգային ժողովի շենքի քանդումը։ Մետաղական ճանկը պատռում էր այն կառույցի պատերը, որի դահլիճում տարիներ շարունակ օրենքներ, բյուջեներ և հայտարարություններ էին ընդունվել։ Հարևանությամբ քանդվեց ազատամարտիկների միության շենքը։ Բաքուն դրանք անվանեց ապօրինի կառուցված կառույցներ։

2025 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Երևանի Ազատության հրապարակում հազարավոր մարդիկ հավաքվեցին «Վերադարձ» խորագրով հանրահավաքի։ Շատերի ձեռքին Բաքվում պահվող հայերի լուսանկարներն էին։ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը նույն օրը ուղերձ հրապարակեց։ Օրվա անունը գրել էր ամբողջությամբ՝ Արցախի Հանրապետության անկախության օր։ Խոսել էր տեղահանվածների իրավունքների, գերիների և վերադարձի մասին։ Ստեփանակերտում այդ օրը սկսվեց Արցախի արտաքին գործերի նախարարության շենքի քանդումը։ Ադրբեջանական պետական գործակալությունը հատուկ արձանագրեց, որ ամսաթիվը խորհրդանշական է։ Այդ շենքում ժամանակին ընդունել էին օտարերկրյա քաղաքական գործիչների, լրագրողներին տվել հավատարմագրեր ու մուտքի արտոնագրեր։ Քանդված շենքի տեղում նախատեսվեց կառուցել Ղարաբաղի տարածաշրջանի ճարտարապետության և քաղաքաշինության գլխավոր վարչության եռահարկ վարչական շենքը։ Էքսկավատորի ճանկը մտնում էր նախարարության պատի մեջ։

2026-ի ծրագրում հրապարակ չկար։ Առավոտյան՝ Եռաբլուրի հուշակոթող։ Հետո՝ ներկայացուցչության դահլիճ։ Վերջում՝ նույն շենքի բակն ու արցախյան համույթները։ 2019-ին Հայաստանի դեսպաններն էին հասել Ստեփանակերտ։ Յոթ տարի անց արցախյան երգերը հնչելու են Երևանի մի բակում։ Հրավերի հեղինակները չեն գրել, թե քանի մարդ է սպասվում։ Ժամերը գրել են ճշգրիտ։

Հիշողներ կան։ Ոմանց համար սեպտեմբերի 2-ը տարիներ շարունակ աշխատանքից ազատ օր էր, հրապարակում համերգ և զոհված հարազատի գերեզման գնալու առավոտ։ Կուսակցությունները այդ ամսաթվին մարդկանց են հավաքում։ Եկեղեցին ուղերձ է հրապարակում։ Բաքուն քանդման համար նույն ամսաթիվն է ընտրում, իսկ պետական գործակալությունը ընտրությունը «խորհրդանշական» է անվանում։ Նախկին ղեկավարները այս տարվա սեպտեմբերի 2-ը կդիմավորեն բանտում։ 2026-ի հրապարակված ծրագրում կառավարության, նախագահի կամ արտաքին գործերի նախարարության մասնակցություն նշված չէ։

Սեպտեմբերի 2-ի առավոտյան «Արցախի կանչը» հուշակոթողին ծաղիկներ են դնելու։ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարության 2022 թվականի սեպտեմբերի 2-ի էջը դեռ բացվում է։ Վերջում կա «Տպել» կոճակը։ Սեղմելիս թղթի վրա դուրս է գալիս վերջին նախադասությունը՝ Հայաստանի Հանրապետությունը շարունակում է հանձնառու մնալ Արցախի ժողովրդի՝ իր հայրենիքում անվտանգ կյանքի համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովմանը։ Տպված էջում խոստման բոլոր բառերը տեղում են։