Գագիկ Խաչատրյանին պատգարակով դատարան տանելը. սադի՞զմ, թե նորմալ երևույթ
- 23 часа назад
- 5 мин. чтения
Սեպտեմբերի 1-ին Գագիկ Խաչատրյանին անկողնուց սավանով բարձրացրին, դրեցին պատգարակի վրա և տարան դատարան։ Դատախազությունը պնդում էր, որ նրա առողջությունը չի խանգարում վարույթին։ Կադրերում նա պառկած էր և ցավով էր տեղափոխվում։
2 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Սեպտեմբերի 1-ի տեսանյութը սկսվում է անկողնուց։ Դիմակավորված աշխատակիցները բռնում են սավանի եզրերը։ Գագիկ Խաչատրյանին սավանով բարձրացնում են, դնում պատգարակի վրա, ապա տանում շտապօգնության մեքենա։ Նրա ձայնը լսվում է։ Դատարանում նա դարձյալ պառկած է։
Կադրերը հրապարակել է պաշտպանական խումբը։ Փաստաբանները կատարվածն անվանել են անմարդկային վերաբերմունք, խոշտանգում և պատշաճ բուժօգնության մերժում։ Տեսախցիկը ախտորոշում չի տալիս։ Այն ցույց է տալիս, որ տեղափոխությունը ցավոտ է։
Նույն օրվա պաշտոնական հաղորդագրության մեջ գրված էր ուրիշ բան։ Օգոստոսի 24-ին ստացված հանձնաժողովային փորձաքննությունների ամփոփման համաձայն՝ վիրահատության կարիք չի եղել։ Հետագա միջամտության անհրաժեշտությունը հնարավոր էր գնահատել ՄՌՏ-ից հետո, իսկ Խաչատրյանը հրաժարվել էր այդ հետազոտությունից։ Փորձագետները նաև նշել էին, որ Հայաստանում կան համապատասխան սարքավորումներ և մասնագետներ։ Ամփոփման ամենակտրուկ նախադասությունն այս էր՝ առողջական խնդիրները չեն խոչընդոտում որևէ վարութային գործողության մասնակցելուն։
Դատախազությունը գրել էր՝ Խաչատրյանը կարող է մասնակցել ցանկացած վարութային գործողության։ Տեսանյութում նրան անկողնուց բարձրացնում էին սավանով։ Հակասությունը լուծելու համար պետք էր տեսնել ամբողջ բժշկական եզրակացությունը և տեղափոխումից առաջ կատարված զննման տվյալները։ Դրանք չեն հրապարակվել։
Պատգարակը բժշկական սարք է։ Այն կարող է պաշտպանել վնասված ողնաշարը ճանապարհին։ Հարցը հենց ճանապարհն էր։ Ո՞վ էր զննել Խաչատրյանին տեղափոխումից առաջ։ Ի՞նչ ռիսկ էր գրանցվել։ Քանի՞ ժամ էր նախատեսվում պահել նրան պառկած։ Ի՞նչ ցավազրկում էր նշանակվել։ Դահլիճում կարո՞ղ էր նա հետևել խոսքին, պատասխանել հարցերին և առանց երրորդ անձի լսելու խորհրդակցել պաշտպանի հետ։ Հրապարակված տեսանյութը դրանց չի պատասխանում։ Պաշտոնական ամփոփումն էլ չի պատասխանում։
Սեպտեմբերի 1-ին գործող Քրեական դատավարության օրենսգիրքը կալանքի միջնորդության քննության համար պահանջում էր ձերբակալված մեղադրյալի պարտադիր մասնակցությունը։ Մեղադրյալին պետք էր դատարան բերել միջնորդության հետ միասին։ Ներկայությունն ապահովում էր այն ներկայացրած պաշտոնատար անձը։ Այդ կանոնը բացատրում է, թե ինչու աշխատակիցները գնացին Խաչատրյանի հետևից։ Կանոնը չի սահմանում, որ նրան կարելի էր բերել ցանկացած վիճակում և ցանկացած եղանակով։ Դահլիճ հասնելը դեռ չի նշանակում մասնակցել նիստին։
Հուլիսի 2-ին Ազգային ժողովը օրենսգրքում ավելացրել էր առողջական պատճառով տեսակապով մասնակցելու հնարավորությունը։ Ձերբակալված կամ կալանավորված մեղադրյալը պետք է տեսներ ու լսեր նիստի մասնակիցներին, ուսումնասիրեր նյութերը և պաշտպանի հետ խոսեր խորհրդապահական կապով։ Դատական դեպարտամենտը սարքավորումները պետք է ապահովեր մինչև դեկտեմբերի 1-ը։ Անցումային դրույթը նոր կարգը տարածում էր 2027 թվականի հունվարի 1-ից հետո անցկացվող նիստերի վրա։ Սեպտեմբերի 1-ին այդ տարբերակը դեռ չէր գործում։
Քննչական գործողությունների համար տեսակապի հնարավորություն օրենսգրքում արդեն կար, երբ առողջական վիճակի պատճառով ներկայությունն անհնար էր և դա պահանջում էին արդարադատության շահերը։ Պաշտպանները պնդում էին, որ վերջին ամիսներին Խաչատրյանին պատգարակով տարել են նաև երկարատև քննչական գործողությունների։ Այդ դրվագների մանրամասն արձանագրությունները չեն հրապարակվել։
Պատգարակը գործի մեջ առաջին անգամ չէր հայտնվել։ 2024 թվականի մարտից մայիս Խաչատրյանը վեց դատական նիստի էր մասնակցել պառկած։ Որոշ նիստեր ընդհատվել էին նրա վիճակի վատացման և բուժօգնության անհրաժեշտության պատճառով։ Գործը հասել էր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան։
ՄԻԵԴ-ը դեռ վճիռ չէր կայացրել և Հայաստանի կողմից Կոնվենցիայի խախտում չէր արձանագրել։ Դատարանը գործը հաղորդակցել էր կառավարությանը և ուղիղ հարցեր տվել։ Արդյո՞ք ուժեղ ցավով, պատգարակի վրա և, դիմողի պնդմամբ, հարմարեցված սանհանգույց չունեցող դատարանում նիստերին մասնակցելը եղել է անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունք։ Հնարավո՞ր էր պահանջվող վիրահատությունն անցկացնել Հայաստանում։ Կարելի՞ էր ներմուծել անհրաժեշտ իմպլանտներն ու սարքավորումները։ Կա՞ր հեռավար մասնակցության իրավական և գործնական ճանապարհ։ Սեպտեմբերի 1-ի նոր տեսանյութի պահին այդ հարցերը դեռ բաց էին։
Եվրոպական դատարան ներկայացված նյութերում նկարագրված է Խաչատրյանի երկար բժշկական պատմությունը։ 2018-ին նա Գերմանիայում ողնաշարի վիրահատություն էր տարել։ 2023 թվականի դեկտեմբերին առողջապահության նախարարի նյարդավիրաբուժության խորհրդատուն արձանագրել էր վիճակի վատացում և շտապ միջամտության անհրաժեշտություն։ Նրա գնահատմամբ՝ համապատասխան սարքավորման բացակայության պատճառով այդ միջամտությունը Հայաստանում հնարավոր չէր։ Գերմանացի վիրաբույժն ու երկու հայ բժիշկ գրել էին խորացող նյարդաբանական պակասի և անդառնալի վնասի վտանգի մասին։ 2024-ի հունիսին արձանագրվել էր ֆունկցիոնալության 66 տոկոսի կորուստ։ Սրանք դիմողի ներկայացրած տվյալներն են։ Դրանք դեռ պետք է քննվեն պետության առարկությունների հետ միասին։
2026-ի հանձնաժողովային ամփոփման մեջ գրված էր՝ վիրահատության կարիք չկա, առողջական վիճակն էլ չի խանգարում վարութային գործողություններին։ Հանրային հաղորդագրության մեջ չկային հանձնաժողովի անդամների անունները, կատարված բոլոր հետազոտությունների նկարագրությունը, պատգարակով տեղափոխելու կոնկրետ ռիսկերի գնահատումը կամ պատասխանը, թե ժամերով պառկած վիճակում վարութային գործողության մասնակցելն ինչ վտանգներ ունի։ Հնարավոր է՝ այդ մանրամասները կան վարույթի ամբողջական նյութերում։ Ամբողջ փաստաթուղթը հանրությանը չէր տրվել։
Պաշտպանական կողմն էլ հստակ չի բացատրել, թե ինչու Խաչատրյանը հրաժարվեց ՄՌՏ-ից։ Այդ հետազոտությունը կարող էր հաստատել տեղաշարժված իմպլանտի, սեղմման և շտապ վիրահատության մասին պնդումները կամ թուլացնել դրանք։ Ցավի տեսագրությունը ՄՌՏ-ին չի փոխարինում։ Հանձնաժողովի ամփոփումն էլ չի նկարագրում մարդու վիճակը ձերբակալության կոնկրետ պահին, եթե տեղում բժշկական գնահատում չի կատարվել։
Խաչատրյանը ղեկավարել է Պետական եկամուտների կոմիտեն, հետո եղել ֆինանսների նախարար։ Տարիներ շարունակ նա համարվել է Հայաստանի ամենաազդեցիկ պաշտոնյաներից մեկը։ Նոր մեղադրանքի համաձայն՝ 2008-2010 թվականներին հարկային և մաքսային հովանավորչության դիմաց նրա ընտանիքի անդամների անուններով ձևակերպվել են Հյուսիսային պողոտայի բնակարաններ և ավտոհանգրվաններ։ Պայմանագրերում դրանց ընդհանուր գինը նշվել է 484 միլիոն դրամ։ Մեղադրանքի հաշվարկով՝ շուկայական արժեքը գերազանցել է 2 միլիարդ 179 միլիոն դրամը։
Մյուս դրվագները վերաբերում են Դիլիջանի ուսումնական կենտրոնի շինարարությանը, Բրյուսովի համալսարանի գույքին և փողերի լվացմանը։ ԱՄՆ-ում ընտանիքին վերագրվող առանձնատունը 2025-ին վաճառվել է 36 միլիոն դոլարով։ Գումարի 85 տոկոսն անցել է ամերիկյան կառավարությանը՝ հաշտության համաձայնությամբ։ Սրանք մեղադրանքի և քաղաքացիական բռնագանձման գործընթացների տվյալներն են։ Քրեական մեղավորությունը կարող է հաստատել օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռը։
Գործը պետք է հասնի այդ դրվագների ապացույցների քննությանը։ Դատախազությունը դեռ 2023-ին պնդում էր, որ հիվանդությունն օգտագործվում է նիստերը ձգելու համար։ Դատարանը հաշվի էր առել բացակայությունները և սահմանափակել արտերկիր մեկնելը։ Գործը տարիներով անցել է հետաձգումների, դատավորների փոփոխության, բուժման միջնորդությունների և կալանքի կրկնվող պահանջների միջով։ Պետությունը հիմք ուներ պահանջելու, որ դատաքննությունն առաջ շարժվի։ Ցավը արագացման միջոց չէ։
Կալանքի նիստում ներկայությունը գործառույթ ունի։ Մեղադրյալը պետք է հասկանա նոր մեղադրանքի ծավալը, լսի կողմերին, պատասխանի դատավորին և գաղտնի խոսի պաշտպանի հետ։ Եթե այդ ամենը հնարավոր չէր, արձանագրության «ներկա» բառը մնում էր ձևական։ Դատարանի որոշման մեջ պետք էր գրել՝ ով է նրան զննել ճանապարհից առաջ, ինչ է նշվել տեղափոխման թույլատրելիության մասին, որքան էր տևելու նիստը և ինչու քննչական գործողությունների ժամանակ չէր օգտագործվել արդեն գործող տեսակապը։
Օգոստոսի 24-ին ստացվել էին նոր փորձաքննության արդյունքները։ Օգոստոսի 27-ին Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ ասաց, որ Խաչատրյանի գործով դատավորը միտումնավոր ձգձգել է քննությունը մինչև կենսաթոշակային տարիքը։ Նա խոսեց դատաիրավական համակարգից «պահանջելու» մասին և ասաց, որ իր որոշելու դեպքում նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաները 2018-ից բանտում կլինեին։ Օգոստոսի 29-ին դատախազը փոփոխեց ու լրացրեց քրեական հետապնդումը և հարուցեց նորը։ Սեպտեմբերի 1-ին եղան խուզարկությունները, ձերբակալությունը և պատգարակը։
Այդ հերթականությունը հրահանգի գոյություն չի ապացուցում։ Հրահանգի ապացույց չի հրապարակվել։ Հինգ օրվա այս շարքը դատախազությունից և դատարանից պահանջում էր ամբողջական պատճառաբանություն, անկախ բժշկական գնահատում և վարչապետի խոսքից տեսանելի հեռավորություն։
Տեսանյութերից հետո Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը քննարկման ընթացակարգ է սկսել և պաշտոնական պարզաբանումներ պահանջել։ Սեպտեմբերի 2-ի առավոտվա դրությամբ չկար եզրակացություն, որը կատարվածը խոշտանգում կամ իրավաչափ գործողություն կկոչեր։ Դրա համար հրապարակված կադրերն ու կողմերի հաղորդագրությունները քիչ էին։
Դեպքը «նորմալ երևույթ» անվանելու համար էլ հիմք չկար։ Նույն ձևով անցկացված վեց նիստերի մասին ՄԻԵԴ-ը հարցեր էր ուղղել Հայաստանին։ Նոր տեսանյութից հետո ՄԻՊ-ը պարզաբանումներ էր պահանջում։ Դատարանը դեռ չէր պարզել՝ պատգարակի վրա պառկած Խաչատրյանը լսե՞լ էր իրեն կալանավորելու հիմնավորումները։
«Սադիզմ» բառը դատավարական չափանիշ չէ։ Իրավական հարցերը չոր են։ Կանխատեսելի և խուսափելի ցավ պատճառվե՞լ է։ Մարդուն նվաստացրե՞լ են։ Ընտրվե՞լ է անհրաժեշտից ծանր միջոց։ Նրա ֆիզիկական ներկայությունը գործնական արժեք ունեցե՞լ է։
Դատարանը կարող է կատարվածը անմարդկային վերաբերմունք համարել, եթե պարզվի, որ Խաչատրյանի վիճակը հայտնի էր, ավելի անվտանգ միջոց կար, իսկ ցավոտ տեղափոխությունը շարունակվել է ցուցադրական կամ պատժիչ նպատակով։ Իրավաչափ գործողության համար պետությունը պիտի ներկայացնի անկախ բժշկական տվյալներ, ապացուցի, որ պատգարակն անվտանգ փոխադրման միջոց էր, վիճակը վերահսկվել է, դահլիճում ապահովվել է իրական պաշտպանություն, իսկ կիրառելի այլընտրանք չի եղել։ Դատարանի որոշումը պետք է պարունակի այդ ապացույցները։ Հեռուստատեսային բանավեճը դրանց չի փոխարինի։
Սեպտեմբերի 1-ին դատավարական համակարգին պետք էր արձանագրել մեկ բառ՝ «ներկա»։ Կադրերում այդ ներկայությունը սկսվում էր անկողնու սավանից։ Հետո շտապօգնության մեքենան էր, փակ դահլիճը, պատգարակը։ Տեսակապի նոր կարգն ուժի մեջ էր մտնելու 2027 թվականի հունվարի 1-ին։ Մինչև այդ օրը դեռ չորս ամիս կար։
