Նույն բառը՝ երկու գրությամբ. Լևոն Խաչերյանի գիրքը և 1922-ից չփակված վեճը

2 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

Գլենդելում 2003 թվականին տպված գրքի տիտղոսաթերթից հետո Լ. Գ. Խաչերյանի լուսանկարն է՝ ներքևում ստորագրությունը։ Հաջորդ էջին սկսվում է «Երկու խոսք»-ը։ Մի քանի էջ անց արդեն կան հաստ ընդգծումներ, մեծատառ դարձած նախադասություններ, հին գրությունների երկար արտագրություններ։ Հեղինակը չի ձևացնում, թե եկել է վաղուց ավարտված վեճը հանգիստ նկարագրելու։ Նա շարունակում է այդ վեճը։

Վերնագիրն էլ հաշտարար չէ՝ «Աբեղեանականների պաշտպանական մարտավարութիւնը եւ նրանց թիւրիմացութիւնները գրաբանական տեսութեան հարցերում»։ Խաչերյանը «թյուրիմացություն» է անվանում այն, ինչ խորհրդային դպրոցը տասնամյակներ ներկայացրել է որպես բնական ու անհրաժեշտ բարեփոխում։ Նրա պնդումը բաց է դրված հենց առաջին էջերից. 1922 թվականի ուղղագրական փոփոխությունը հայոց գրի բնական զարգացում չէր, այլ պետական որոշում, որը կտրեց Հայաստանում գործածվող գրությունը նախորդ ավանդույթից և Սփյուռքում պահպանված նորմից։

Այս գիրքը կարդալիս երբեմն ուզում ես, որ հեղինակը մեկ էջ շուտ կանգ առնի։ Նա արդեն բերել է մեջբերումը, բացել հակասությունը, ասել իր խոսքը, բայց դարձյալ վերադառնում է նույն կետին՝ մեկ ուրիշ հոդվածով, մեկ ուրիշ ամսաթվով, մեկ ուրիշ ընդգծումով։ Հետո գալիս է փաստաթուղթը, որի համար այդ համառությունը պետք էր։ Գրքի երեք հարյուրից ավելի էջերը հենց այդպես են աշխատում. հոգնեցնում են, հետո նորից ստիպում կարդալ։

Խաչերյանը մահացել է։ Նրա բարձրացրած հարցը մնացել է նույնքան առօրյա, որքան դպրոցական տետրը։ Երևանում և Բեյրութում նույն հայերեն բառը դեռ կարող է երկու ձևով գրվել։ Հայաստանում դասական ուղղագրությամբ տպված էջը շատերի համար «սփյուռքյան» է, երբեմն՝ պարզապես դժվար։ Սփյուռքում Հայաստանի ուղղագրությունը սովորեցնում են որպես ուրիշ կանոնակարգ։ Հարյուր չորս տարին բավական երկար ժամանակ է, որ բաժանումը սովորություն դառնա։ Սովորությունը, սակայն, ծագման պատմությունը չի փոխում։

Գիրքը 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրի մասին չէ, և այդ երկու նյութերը նույնացնել պետք չէ։ 1921 թվականի մարտի 16-ին ստորագրված պայմանագիրը տարածքի ու միջազգային քաղաքականության մասին էր։ 1922 թվականի մարտի 4-ի հրամանագիրը փոխեց ուղղագրությունը Խորհրդային Հայաստանում։ Մեկի շուրջ կա նաև 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի Վիլսոնի իրավարար վճռի չիրագործված ժառանգությունը, մյուսի շուրջ՝ հայոց գրի բաժանումը։ Իրավական բնույթը տարբեր է։ Բայց մեկ տարվա մեջ ընդունված երկու որոշումներն էլ շատ երկար կյանք ունեցան։ Մեկը մնաց սահմանների, պայմանագրերի ու իրավական պահանջների մեջ։ Մյուսը մտավ դասարան և ամեն օր վերարտադրվեց գրատախտակին։

Խաչերյանի աշխատանքի ամենաուժեղ մասը փաստաթղթայինն է։ Նա չի վիճում անանուն «բարեփոխիչների» հետ։ Գրքում կան Մանուկ Աբեղյանի, Գ. Ջահուկյանի, Աշոտ Մարությանի, Յուրի Ավետիսյանի և ուրիշ լեզվաբանների անունները։ Կան հանձնաժողովների որոշումներ, պաշտոնական գրություններ, մամուլի հրապարակումներ, տարբեր տարիների պատասխաններ։ Նա մեջբերումը չի պատմում իր բառերով, այլ դնում է էջին, հաճախ երկար, երբեմն չափից երկար, հետո անցնում դրա բառերին։ Որտե՞ղ է հնչյունը նույնացվել տառի հետ։ Ինչո՞ւ է տվյալ արտասանությունը դարձել ամբողջ գրային համակարգը փոխելու չափանիշ։ Ո՞ր դժվարությունն է վերացել և որը՝ պարզապես տեղափոխվել ուրիշ տեղ։

Գրքի լեզուն միշտ չի օգնում այդ աշխատանքին։ Խաչերյանը սիրում է ընդգծել, սիրում է մեծատառը, սիրում է դատավճռային բառը։ Երբեմն փաստաթուղթը հանգիստ ասում է ավելին, քան հեղինակի շուրջը բարձրացրած ձայնը։ Որոշ կրկնություններ կարելի էր հանել առանց մեկ փաստ կորցնելու։ Հակառակ տեսակետի ուժեղ կողմերը նույնպես ավելի սառը ներկայացման կարիք ունեին։ Սա գրքի իրական թուլությունն է, ոչ պատրվակ այն չկարդալու համար։ Նրա հավաքած նյութը մնում է տեղում, նույնիսկ երբ տոնը նյարդայնացնում է։

Հիմնական փաստը նա պահում է տեսադաշտում. մարդիկ մի առավոտ ինքնուրույն չէին սկսել ուրիշ կերպ գրել, որ պետությունն էլ հետո արձանագրեր եղածը։ Սկզբում եղել են նախագիծը, հանձնաժողովը, հրամանագիրը։ Դպրոցը, տպարանը և պետական գրագրությունը կատարել են որոշումը։ Մի քանի սերունդ անց վարչական ծագումը մոռացվել է, իսկ նոր նորմը սկսել է ընկալվել որպես լեզվի ինքնաբուխ վիճակ։ Խաչերյանը գնում է հակառակ ուղղությամբ՝ պատրաստի կանոնից դեպի այն նիստը, նամակը կամ հոդվածը, որտեղ կանոնը դեռ վիճելի առաջարկ էր։

Մանուկ Աբեղյանի գիտական մեծությունը այստեղ ոչինչ չպետք է փակի։ Նրա աշխատանքը հայագիտության մեջ շատ ավելի լայն է, քան ուղղագրական բարեփոխումը, և Խաչերյանի գրքից էլ չի հետևում, թե այդ ամբողջ ժառանգությունը կարելի է մեկ հարվածով մերժել։ Բայց մեծ անունը սխալվելու իրավունքը չի վերացնում։ 1922 թվականի համակարգը հարկավոր է քննել իր փաստարկներով և իր թողած վիճակով։ Այդ վիճակը տեսանելի է առանց տեսական բառարանի՝ Հայաստանը գրում է մի կերպ, Սփյուռքի մեծ մասը՝ ուրիշ։

1940 թվականը Խաչերյանի ամենահամառ փաստարկներից է։ 1922-ից տասնութ տարի անց նոր ուղղագրության մի շարք լուծումներ նորից փոխվեցին։ Ամբողջական վերադարձ չեղավ, բաժանումը չվերացավ, բայց «ավարտուն» համակարգը վերանայման կարիք ունեցավ։ Միայն այս փաստը ամբողջ վեճը չի լուծում։ Այն նաև թույլ չի տալիս 1922-ի բարեփոխումը ներկայացնել որպես միանգամից գտնված անթերի բանաձև։ Խաչերյանը ճիշտ է, երբ այդ թվականից հեշտ չի անցնում։ Եթե առաջին որոշումը գիտականորեն այնքան ամուր էր, ինչո՞ւ տասնութ տարի անց նորից բացվեցին կանոնները։

Ուղղագրական պարզեցման կողմնակիցների ամենահասկանալի խոսքն է՝ գրենք այնպես, ինչպես խոսում ենք։ Հենց այստեղ էլ սկսվում է դժվարությունը։ Ո՞վ է այդ «մենք»-ը՝ երևանցի՞ն, գյումրեցի՞ն, բեյրութցի՞ն, թե Փարիզում մեծացած արևմտահայը։ Նույն բառը նրանց բերանում նույն կերպ չի հնչում։ Արտասանությունն էլ սառած բան չէ։ Այն փոխվում է քաղաքից քաղաք, սերնդից սերունդ։ Գրությունը չի կարող յուրաքանչյուր շարժման հետևից նոր կանոն հորինել։

Դասական ուղղագրության արժեքը նրա հնությունը չէ։ Այն բառի կազմությունը տեսանելի է պահում, կապում է նոր տեքստը հին տեքստին և տարբեր արտասանություններով հայերին տալիս նույն գրավոր պատկերը։ Այս գործառույթը դպրոցական թելադրության մեջ ամբողջությամբ չի երևում։ Այն երևում է, երբ աշակերտը բացում է հին թերթ, բառարան, եկեղեցական գիրք, նամակ կամ իրավական փաստաթուղթ։ Եթե այդ էջի առաջ նախ պետք է հաղթահարի մեկ այլ գրություն, «պարզեցման» մի մասը պարզապես վճարվել է ավելի ուշ։

Խաչերյանը հենց այդ ուշ վճարի մասին է խոսում։ Որոշ կանոններ կարող էին հեշտանալ։ Դրա դիմաց Հայաստանի նոր ընթերցողը մի քայլ հեռացավ դասական ուղղագրությամբ տպված հսկայական գրադարանից։ Գրքերը չեն անհետացել։ Փոխվել է նրանց մոտենալու սովորությունը։ Մարդը տեսնում է ծանոթ լեզու, բայց առաջին հայացքից զգում է օտարություն։ Սփյուռքահայ ընթերցողն էլ Հայաստանի գրության հետ իր լրացուցիչ հարմարեցումն ունի։ Այս կորուստը թվով չափել դժվար է, դրա համար էլ այն հեշտ է չնկատել։

«Սփյուռքյան ուղղագրություն» արտահայտությունը բաժանման ամենահաջող քողարկումներից է։ Այն այնպես է հնչում, կարծես դասական ուղղագրությունը ծնվել է Սփյուռքում և հիմա ուզում է վերադառնալ Հայաստան։ Իրականում այդ գրով մինչև 1922 թվականը գրել է ամբողջ հայությունը։ Էջմիածինը, Վենետիկը, Կոստանդնուպոլիսը, Թիֆլիսը և մյուս հայկական կենտրոնները տարբեր արտասանություններ ունեին, բայց ընդհանուր գրային հիմք։ Խորհրդային Հայաստանում նորմը փոխվեց։ Սփյուռքում հինը շարունակվեց։

Դասական ուղղագրության վերականգնումը Սփյուռքից փոխառություն չի լինի։ Հայաստանը կվերադառնա իր իսկ գրային անցյալին։ Այս միտքը չի պահանջում ամեն հին կանոն անփոփոխ պահել կամ վատ դասագիրքը սրբություն դարձնել։ Կարելի է նոր բառարան գրել, կանոնները ավելի պարզ բացատրել, ուսուցման մեթոդը փոխել, բացառությունները նորից քննել։ Պահպանել համակարգը և լավացնել դրա դասավանդումը իրար հակառակ գործեր չեն։

Խաչերյանի մահից հետո վեճը նոր տեղ է գտել՝ էկրանը։ Նույն անունը կամ տեղանունը երկու ուղղագրությամբ որոնելիս արդյունքները միշտ չեն համընկնում։ Պետք են զուգահեռ բառացանկեր, փոխարկիչներ, երկու նորմի ուղղագրիչներ, լրացուցիչ խմբագրում։ Հայերենի պես սահմանափակ ընթերցողական ու տեխնիկական ռեսուրս ունեցող լեզվի համար սա մանր ծախս չէ։ Մենք նույն նյութը երկու անգամ ենք մշակում և հաճախ երկու անգամ էլ կիսատ։

Արևմտահայերենի խնդիրը դրանից ավելի ծանր է։ Այն պահպանելու մասին կարելի է երկար խոսել, բայց Հայաստանի դպրոցականը դասական ուղղագրությամբ առաջին տողը տեսնելիս չպետք է մտածի, թե օտար լեզու է կարդալու։ Սփյուռքի երեխան էլ Հայաստանի գիրքը չպետք է սկսի ուղղագրական փոխարկումից։ Երկու գրական ճյուղերը կարող են տարբեր հնչել, տարբեր բառեր նախընտրել, պահպանել իրենց շարահյուսական ձևերը։ Դրանց միջև եղած տարբերությունը իրական է և արժեքավոր։ Գրային պատնեշը արժեք չէ։

Այս հարցում ես Խաչերյանի կողմն եմ։ Մենք՝ հայերս, պետք է ունենանք մեկ միասնական ուղղագրություն և մեկ համազգային քերականություն։ Քերականական միասնությունը չպետք է արևելահայերենը դարձնի չափանիշ, իսկ արևմտահայերենը՝ ծանոթագրություն։ Լավ քերականությունը երկուսն էլ կնկարագրի նույն լեզվի ներսում՝ ընդհանուր կանոններով և հստակ նշված տարբերակներով։ Ուղղագրական ընդհանուր հիմքը կանի ավելի պարզ մի բան. նույն բառը նույն կերպ կերևա Երևանում, Բեյրութում, Փարիզում կամ Լոս Անջելեսում, նույնիսկ եթե արտասանությունը տարբեր լինի։

Վերադարձը մեկ հրամանագրի գործ չէ։ Եթե դասական ուղղագրությունը վաղը պարտադրեն առանց դպրոցը, ուսուցչին, հրատարակչին և թվային միջավայրը պատրաստելու, կկրկնվի նույն վարչական մտածողությունը՝ այս անգամ հակառակ ուղղությամբ։ Պետք են համատեղ հանձնաժողով, նոր բառարան, փորձնական դասագրքեր, ուսուցիչների վերապատրաստում, ստեղնաշարեր, ուղղագրիչներ, փոխարկիչներ և երկար անցումային շրջան։ Մարդկանց երեկվա գրությունը մեկ օրում սխալ հայտարարել չի կարելի։ Այդ փորձը հայերենն արդեն ունեցել է։

Դժվարությունը տարիներ շարունակ ծառայել է որպես չսկսելու պատճառ։ Մեկ դար անց այդ պատճառաբանությունը մաշվել է։ Աշխատանքը կարելի է բաժանել փուլերի, բացել մասնագիտական քննարկումը, հրապարակել տարբեր նախագծերը, փորձարկել դպրոցներում, շտկել։ Համազգային որոշումը հենց այդպես է հասունանում։ Լռելով՝ ոչ։

1921 և 1922 թվականների կապն այստեղ ավելի ճշգրիտ է երևում։ Դրանք նույն իրավական հարթության իրադարձություններ չեն։ Կապը փաստաթղթի մեջ է։ Վիլսոնի իրավարար վճիռը, Մոսկվայի պայմանագիրը, հին նամակները, քարտեզների բացատրություններն ու հայկական իրավական պահանջների մեծ մասը մեզ հասել են այն գրով, որից Հայաստանի դպրոցը հետագայում հեռացավ։ Երբ ընթերցողը սեփական արխիվի առաջ լրացուցիչ գրային պատնեշ է տեսնում, իրավական հիշողությունն էլ է պակաս անմիջական դառնում։

Խաչերյանի գիրքը վերջնական պատասխանների ժողովածու չէ։ Նրա որոշ լեզվաբանական դատողություններ նոր քննություն են պահանջում, տոնը՝ երբեմն համբերություն։ Բայց նա ճիշտ տեղում է դրել մատը։ Երկու ուղղագրությունը բնական բազմազանություն ներկայացնելը հարմար է, ճշգրիտ՝ ոչ։ Դրանք մեկ լեզվի ազատ զարգացումից չեն ծնվել։ Դրանց միջև 1922 թվականի պետական որոշումն է։

Հեղինակն այլևս չկա։ Նրա գրքի վերջին էջից հետո հարցը մնում է բաց՝ լեզվաբանների, դպրոցի, հրատարակիչների և բոլոր նրանց առաջ, ովքեր ուզում են, որ հայերենը մեկ ընդհանուր գրավոր տարածք ունենա։ Այսօր էլ Երևանի և Բեյրութի դպրոցական տետրերում նույն բառը երկու ձևով է գրվում։ Երկու տետրերի վրա առարկայի անունը նույնն է՝ հայերեն։